چکیده
اين مقاله هم حاصل تجربيات نويسنده است و هم با بهرهگيري از برخي منابع خارجي به تاريخ شفاهي و توالي تحقيق آن در مصاحبههاي تاريخ شفاهي پرداخته است.
مقدمه
تاريخ شفاهي يا «Oral History»، چنان که از عنوان آن آشكار است، يكي از شيوههاي تحقيقات تاريخي است كه صرفاً جنبه شفاهی دارد. تاریخ شفاهی که در سده اخير در سطح جهان گسترش پيدا كرده، مجموعه منظمی از اظهارات افراد زنده در مورد تجربیاتشان است. ابزار جمعآوری این اطلاعات میتواند از یادداشتبرداری تا استفاده ماهرانه از وسایل الکترونیکی ضبط صدا و تصویر متفاوت باشد.
بسياري از وقايع قرون گذشته پيش از آنكه در لوح يا كاغذ يا هر شيءاي، نوشته شوند، پس از مدتي از اذهان محو شدند. وقايع مهم تاريخ جهان و حتي بسياري از رخدادهاي شخصي كه ميتوانست در آينده بشريت سهم عمدهاي ايفا كند، ديگر هيچ مفهومي در اذهان بشر باقي نمانده است. تاريخ شفاهي طي كمتر از 90 سال، هماينك به يكي از منابع عمده تجربيات گذشتگان اين كره خاكي تعلق دارد.
بسیاری وقتی راجع به تاریخ فکر میکنند، کتابهاي خاک خورده، اسناد، آرشیو و کتابخانهها در نظرشان مجسم میشود. در واقع تاریخ در اطراف ما، خانواده، جامعه و خاطرات و تجارب افراد مسنتر است. فقط کافی است از آنها بپرسیم و آنها میتوانند به اندازه یک کتابخانه پر از کتاب، برای ما داستان بگویند.
به عنوان دريچهاي به دنياي تاريخ شفاهي، اين نوشتار گامهای اساسي براي جمعآوري و حفظ گنجهاي ارزشمند شفاهي را جهت غنيكردن اطلاعات تاریخی شما و نسلهاي آينده، ارائه ميدهد.
این مطالب حاصل تجربیات نویسنده است که با بهرهگیری از برخی منابع خارجی تنظیم شده است.
گام اول؛ معرفي
الف)آنچه بايد انجام دهيد!
همه ما داستانهایي براي گفتن داريم؛ داستانهایي كه با آنها زندگي كردهايم. ما به تجربياتمان نظم ميدهيم. و آنها را به صورت داستان سازماندهي ميكنيم.
تاريخ شفاهي، که مجموعه منظمی از اظهارات افراد زنده درباره تجربيات خودشان است، به اين داستانها گوش ميدهد. مورخان بر این باورند كه خاطرات روزانة مردم (نه فقط ثروتمندان و افراد شهير) اهميت تاريخي دارد. اگر ما اين خاطرات ـ اين داستانها ـ را حفظ و گردآوري نكنيم، يك روز براي هميشه از دست خواهند رفت.
خاطرات شما و افراد اطراف شما، براي خانواده و جامعهتان گنجهاي ارزشمند و يگانهاي است. شما و اعضاي خانواده ميتوانيد با استفاده از تكنيكهاي تاريخ شفاهي، تاريخ نانوشته خانواده را حفظ كنيد. همچنين شما و اجتماعتان ميتوانيد ريز و درشت تاريخ نانوشته را كشف و حفظ كنيد. تاريخ شفاهي آنقدر انعطافپذير است كه افراد در هر سني ميتوانند، فنون آن را فرا بگيرند.
بسياري در باره «درست انجامدادن» روش تحقیق تاریخ شفاهی نگران هستند، اما زمانيكه ميفهمند صداي ضبط شده روي يك نوار کاست، از «هيچچيز» بهتر است، براي يك مصاحبه ساده تلاش ميكنند. حتی مصاحبه یک ساعته با يك نفر، ممکن است ده سال بعد سودمند باشد و عدهاي برای اين تلاش سپاسگزار شما خواهند شد.
ب)تاريخ شفاهي چيست؟
تاريخ شفاهي مجموعه منظمي از اظهارت افراد زنده در باره تجربيات خودشان است. تاريخ شفاهي «افسانههاي قومي»، «غيبت»، «شايعه» يا «ستون پنجم» نيست. در واقع شکل قديمي انتقال شفاهيات را نميتوان به نام تاريخشفاهي پذيرفت.
مورخان شفاهي تلاش ميكنند، صحت و سقم يافتههايشان را مشخص وآنها را تحليل كنند و در يك بافت تاريخي دقيق قرار دهند. آنان همچنين درباره «نگهداري» يافتههايشان براي استفاده پژوهشگران بعدي نگران هستند.
در پروژههاي تاريخ شفاهي، راوي واقعهاي را براي مصاحبهكننده نقل و مصاحبه كننده خاطرات را ثبت و يك سند تاريخي خلق ميكند. (راوي ----- واقعه ----- مصاحبهكننده ----- سند تاريخي)
تاريخ شفاهي خاطرات بشري و كلمات گفته شده را جمع ميكند. ابزار جمعآوري اطلاعات ميتواند از يادداشتبرداري تا استفاده ماهرانه از وسایل الكترونيكي ضبط صدا و تصوير متفاوت باشد.
گستردگي زندگي بشري حد و مرزي براي موضوعي كه ما از طریق تاريخ شفاهي ثبت ميكنيم، به وجود میآورد. ما فقط ميتوانيم به اندازه طول دوران زندگي يك نفر، به عقب برويم. اين محدودیت، منجر به «سندرم اضطراب مورخان شفاهي» شده است. هراس از اين كه اطلاعات بازگشت ناپذیر هر لحظه ممکن است از دست برود.
تاريخ شفاهي خوب انجام شده، به فرد حس پيشرفت ميدهد. با ثبت تاريخ شفاهي، حس گرفتن و نگهداشتن چيزی ارزشمند و نجات از عقب ماندن را داريم.
در صورتی كه تكنولوژي عامل گسترش و پیشرفت روشهاي تاريخ شفاهي است، مانعی برای تاریخنگاری سنتی محسوب میشود. برای مثال، ارسال نامههای الكترونيكي از طريق اینترنت، اسناد نوشتاري را كميابتر از قبل كرده است. حال این که مورخان سنتي با داشتن وابستگی به اسناد مكتوب، نگران میشوند.
ج)توالي تحقيق تاريخ شفاهي
1. تنظيم يك سؤال يا نكته محوري به عنوان هدف اصلی در مصاحبهها.
2. برنامهريزي پروژه (بررسي مسائلي مانند: محصولات نهايي، بودجه، گزینش کارکنان، تجهيزات و قالب زماني).
3. مطالعات و تحقيقات زمينهاي.
4. آمادگی و هماهنگی براي مصاحبه.
5. به انجام رساندن مصاحبهها.
6. ارزيابي تحقيقات و مصاحبهها و دوباره بازگشت به مرحله یک يا ادامه دادن تا مرحله هفت.
7. سازماندهي و آمادهكردن نتايج.
8. آرشیو کردن اسناد.
با توجه به هدف پروژه تاریخ شفاهی، مراحل کار به صورت ساده یا پیشرفته طراحی میشود.
گام دوم؛ راهنماييها و پيشنهادها
الف)فهرست يادآور تاريخ شفاهي
1. در باره اهداف تحقيق خود تصميم بگيريد و مشخص كنيد آيا تاريخ شفاهي به شما براي رسيدن به آنها كمك خواهد كرد. ممكن است نتيجه بگيريد كه اهدافتان تغيير ميكند. اگرچه براي انجام آنها تمركز كرده باشید.
2. تحقیقات مقدماتي را با استفاده از منابع مكتوب انجام دهید.
3.فهرستی از افراد مورد نظر جهت مصاحبه، تهیه كنيد. چطور آنها را انتخاب ميكنيد؟ بهتر است زماني که با مصاحبهشوندهها تماس میگيريد و هدف پروژه را شرح میدهيد، از آنها جهت معرفی افراد، درخواست كمك كنيد.
4. تجهيزات خود را براي هماهنگ بودن با روند كارتان، بسنجيد. با تحقيق نوع ضبط و تجهيزات لازم را انتخاب كنيد. براي مثال، آيا مصاحبه بايد كيفيت پخش سراسري داشته باشد؟ آيا لازم است مدت زمان طولاني باقي بماند؟
5. از يك ميكروفن خارجی ((external microphone براي كيفيت صداي بهتر، مخصوصاً براي ضبط ويديويي، استفاده كنيد.
6. تجهيزات ضبط را پیش از استفاده امتحان كنيد و بدانيد كه در شرايط گوناگون چطور كار ميكنند. بهتر است پیش از مصاحبه، کار با آنها را تمرين كنيد.
7.با توجه به نوع تجهیزات ضبط (دیجیتال یا آنالوگ) موارد مصرفی را آماده کنید.
8. فهرستی از موضوعات يا سوالهای مورد نظر تهیه کنید.
9. چگونگي مصاحبه كردن را تمرين كنيد.
10. فهرستی از كارهايي كه خودتان بايد قبل، در حين و بعد از مصاحبه انجام دهيد، تهيه كنيد.
11. قرار ملاقاتتان را يك يا دو روز قبل از مصاحبه مشخص و قطعي كنيد.
12. روز مصاحبه، براي خودتان زمان بيشتري براي رسيدن به محل تعيين كنيد.
13. در محيطی ساكت و آرام، مصاحبه و ضبط آن را انجام دهيد. زماني كه آغاز به كار كرديد، براي يك دقيقه با دقت گوش دهید و صداهای مزاحم را کنترل کنید. برای مثال پاندول ساعتهاي تيكتاكي را ساكن كنيد، حيوانات خانگي را از محیط دور کنید و در ترافيك پر سر و صدا، در و پنجرهها را ببنديد.
14. مطمئن شويد كه مصاحبهشونده چگونگی استفاده شما از مصاحبه را میداند و دریافته است كه اين يك مكالمه خصوصي نيست.
15. هر ضبط جلسه را با معرفی کلی و با بيان اين كه با چه كسي، چرا، چه زماني و كجا در حال انجام مصاحبه هستيد، آغاز كنيد.
16. مشتاقانه و فعالانه گوش دهید.
17. هر از گاهي صحبت كنيد.
18. با سكوت اجازه دهيد مصاحبهشونده زمان فكر كردن داشته باشد.
19. هر از گاهي سؤالي بپرسيد.
20. جواب سؤال خود را پیش از اين كه به سراغ سؤال بعدي برويد، به طور كامل، پيگيري كنيد.
21. سوالها را به اندازه كافي باز بپرسيد تا جوابهاي مقالهوار بگيريد، مگر اين كه به دنبال يك «واقعيت» با جواب كوتاه و مشخص باشيد.
22. با سؤالهايی شروع كنيد که کمتر حالت استنطاقی داشته باشند.
23. سؤالهاي استنطاقيتر را در مراحل بعدی مصاحبه بپرسيد.
24. مصاحبه را با پرسشهای سبكتر به پايان بريد. مصاحبهشونده را ناگهان بعد از يك سؤال اساسی، رها نكنيد.
25. نسبت به قدرتهاي رواني در طول مصاحبه آگاه و حساس باشيد.
26. مصاحبه را به يك تا دو ساعت (بسته به ميزان خستگي شما و مصاحبهشونده) محدود كنيد.
27. پاكتهاي بزرگ براي اسناد و عكسهاي امانت گرفته شده، به همراه داشته باشيد.
28. تمام نوارها و لوحهای فشرده مصاحبه ضبط شده را بلافاصله رونویسی کنید و شماره بزنيد.
29. توصیه میشود، امضاي مصاحبهشونده ـ جهت توافقنامه سطح دسترسی ـ را قبل از اين كه محل مصاحبه را ترك كنيد، بگيريد. در صورت امتناع از امضا، نسخهای از متن مصاحبه برای مطالعه و تصحيح پيش مصاحبهشونده بفرستيد.
30. بعد از مصاحبه، يادداشتهاي ضمني مصاحبه را بنويسيد.
31. برای مصاحبهشونده بعد از پایان جلسات مصاحبه، نامه تشكر یا تقدیرنامه بفرستید.
32. قواعد مشخصی براي برچسب زدن و فايل كردن همه چيز داشته باشيد.
33. عكسهاي به امانت گرفته شده را به سرعت كپي و یا اسکن كنيد و اصل آنها را بازگردانید. عكسها را از لبه با احتياط بگیرید و در پاكت مقوایی محکم حمل كنيد. بهتر است برای حفظ بهتر، بین هر عکس کاغذ سفید قرار دهید.
34. در صورت استفاده از نوار كاست در ضبط مصاحبه، از هر کاست كپي و نسخه اصلي را در مكان مناسب نگهداري كنيد. فقط از نسخه كپي استفاده كنيد.
35. مصاحبه ضبط شده را خارجنويسي و تنظيم كنيد. بهتر است، هر ده دقیقه، زمان را از نسخهای که متن مصاحبه از روی آن پیاده میشود، ذكر كنيد تا در مرحله بازشنوايي و اعمال اصلاحات با سرعت بیشتری کار کنید.
36. مصاحبه را تحليل، صحت و سقم وقايع را مشخص و نتايج را با طرح تحقيق خود مقايسه كنيد. آيا به آن چه ميخواستيد رسيدهايد؟ چه سوالهای جدیدی از نتيجه مصاحبه پديد آمده است؟ نتيجه مصاحبه چه پيشرفتي در روش كار شما به وجود آورده است؟
37. اگر لازم است براي جلسه بعدی مصاحبه قرار بگذاريد.
38. اگر قصد داريد، يك كپي از صدا، تصویر يا متن مصاحبه را به مصاحبهشونده بدهيد، براي تصحيح متن پیاده شده از او کمک بگیرید.
39. جهت نگهداري و آرشیو طولاني مدت اسناد به دست آمده، برنامهريزي كنيد.
ب)چطور بايد سؤالها را بپرسيم؟
1. ميتوان با توجه به هدف پروژه، فهرستی از سوالهای مورد نظر آماده کرد تا در طول مصاحبه از آن کمک گرفت و یا کافی است موضوع این سوال ها را در ذهن داشته باشيد و با توجه به موقعیت و حفظ توالی تاریخی سوال را مطرح کنید.
2. با توجه به موضوع و هدف مصاحبه، سوالهای اساسي را بعد از مرحله مقدماتی، مطرح كنيد. سؤالي بپرسيد كه يك جواب طولاني نياز داشته باشد و باعث حركت موضوع شود.
3. بهتر است با شجرهنامه و زندگینامه سؤالها را شروع کنید.
4. چند سوال را همزمان نپرسید. بلكه، هر بار فقط يك سؤال بپرسيد.
5. برای گرفتن جواب، به مصاحبهشونده اجازه فکرکردن دهيد. منتظر شويد، گاهی سكوت براي شما اثربخش خواهد بود.
6. يك شنونده خوب باشيد. از حرکت اعضای بدن، کمک بگیرید. با نگاه مشتاقانه، تكانسر و لبخند، مصاحبهشونده را برای بیان بیشتر مطالب دلگرم کنید.
7. اگر لازم بود، از تشويقهاي زباني مانند: «چه اطلاعات فوقالعادهاي!» يا «چه جالب» استفاده كنيد. البته مراقب باشيد كه مصاحبه را با تشويقهاي زباني مانند: «اوه!» و «آه!» تند و تيز نكنيد؛ آن هم زماني كه مصاحبهشونده در حال صحبت كردن است.
8. براي رفع برخی ابهامات حتماً سؤال كنيد. اگر مصاحبهشونده يك عبارت كلي ميگويد و شما لازم است بيشتر بدانيد، بگوييد: «من نفهميدم. آيا ممكن است اين موضوع را با جزييات بيشتر توضيح دهيد؟»
9. از مصاحبهشونده بخواهید معنی كلمات تخصصی كه در مصاحبه استفاده ميكند را توضيح دهد. براي مثال، از يك منبت کار بپرسيد كه منظورش از گره چینی چيست؟ چطور استفاده ميشود؟
10. اگر بايد اطلاعات كاملي از مصاحبهشونده به دست آوريد، يك سؤال مهم را چندينبار به صورتهاي مختلف و با جملهبنديهاي متفاوت بپرسيد.
11. جز زماني كه ميخواهيد يك پاسخ يك كلمهاي بگیرید، پرسشهای خود را طوري بيان كنيد كه به سادگي با «بله» يا «خير» جواب داده نشوند. برای مثال، به جای اینکه بپرسيد: «آيا در سال 57 مبارز انقلابی بوديد؟» بپرسيد «مبارزات انقلاب در سال 1357چگونه بود؟» تا جايي كه ميتوانيد سوالهای مقالهوار بپرسيد كه جواب طولاني داشته باشد.
12. سوالها را بهگونهای بپرسيد که توالی تاریخی حفظ شود، سپس وارد جزيیات شوید.
13. انعطافپذير باشيد.اگر موضوع پیشبینی نشدهاي توسط مصاحبهشونده پيش آمد، سريع با مطرح کردن سوالهای مختلف زوایای مختلف آن واقعه را ثبت کنید.
گام سوم؛تشريفات کار
الف)يادداشتبرداری هنگام مصاحبه
توصيه میشود در طول مصاحبه، عناوین اصلی گفتوگو یادداشت شود يا در اولین فرصت بعد از اتمام مصاحبه، مصاحبه كننده قبل از اين كه جزييات مشمول مرور زمان شوند، يادداشتها را سازماندهي کند. اين يادداشتها چيزي مشابه فهرستنویسی است. بهتر است فرمهایی جهت يادداشتهاي مصاحبه كننده طراحی و آماده شود و در آن سوای کلیدواژههای گفتوگو، مشخص شود با چه كسي، چرا، چه وقت و كجا مصاحبه انجام شده است. این یادداشتها به خارج نويس مصاحبه (پيادهكننده متن مصاحبه) يا پژوهشگران آتي براي فهميدن بهتر متن مصاحبه كمك میكند. این اطلاعات میتواند در ابتدای متن یا فیلم مصاحبه تدوین شود.
ب) فرم بانک اطلاعات شخصی
فرم بانک اطلاعات شخصی، بسته به اهداف پروژه ميتواند حجم کم یا زیادي از اطلاعات داشته باشد. اطلاعات شخصي خيلي مفيد است و بخصوص اگر هدف مصاحبه در يك پروژه، تهیه تاريخ خانوادگي یا شجرهنامه باشد، جز نام، آدرس، شماره تلفن، تاريخ و محل تولد مصاحبهشونده، در فرمها ممكن است نام، تاريخ تولد و فوت والدين، خواهر و برادران، همسران و فرزندان مصاحبهشونده هم پرسيده شود. همچنين ميتوان از محلهاي سکونت، تحصيلات و سابقهكاري فرد سؤال و نیز، فهرستي از آثار و فعالیتهاي او را در سازمانها و ارگانهاي مختلف تهیه کرد.
ج) نمونه امضا و دستنوشته
یکی دیگر از کارهایی که در پروژههای تاریخ شفاهی پیشنهاد میشود، گرفتن نمونه امضا و دستنوشته از مصاحبهشونده است. داشتن کاغذ و قلم مناسب برای این کار شما را برای داشتن گنجینهای منظم و هماهنگ از اینگونه اسناد هدایت میکند.
د)توافقنامه سطح دسترسی مصاحبه
توافقنامه ميتواند بسیار حقوقی تنظیم شود، اما بيشتر مورخان شفاهي تلاش ميكنند فرمي بیابند كه با آن سطح دسترسی را آسانتر كنند. توافقنامهها، براي مصاحبهشونده مشخص ميكند كه مصاحبه چگونه و در چه سطحی استفاده خواهد شد و سوءتفاهم را به حداقل ميرساند. علاوه بر توجه به حقوق مصاحبهشونده، توافقنامه، مورخان شفاهي را خاطرنشان ميسازد كه مصاحبهشونده به ما امتياز استفاده از چيزي را داده است كه به ما تعلق ندارد.
توافقنامه در صورتهاي گوناگوني تنظیم میشود. میتوان از نمونههای موجود، در سازمانهایی که تاریخ شفاهی کار میکنند، کمک گرفت. اطلاعات توافقنامه اغلب شامل نام مصاحبهشونده، امضاي او، تاريخ و عباراتي است كه اجازه استفاده از مصاحبه را در سطوح مختلف تعیین میکند. نام شخص يا سازمانی كه اجازه را دريافت ميكند و هدفي كه به آن منظور مصاحبه انجام شده، نيز هست. پيشنهاد ميشود توافقنامه همچون قرارداد با نظر مشاور حقوقي تنظيم شود. مصاحبهكنندهها (در صورت نياز تصویر و صدابرداران) هم لازم است توافقنامهها را امضاء كنند تا از سوءاستفاده احتمالی کارکنان پروژه جلوگیری شود. به خصوص اگر مصاحبهها قرار است براي استفادههاي آتي در سازمان مربوطه آرشيو شوند.
ذ)پيگيري روند كار
بسته به اهداف پروژه و ساختار آرشيوي، میتوان برای تمام مراحل کار فرمهای ساده یا پیشرفته با کلیه جزيیات طراحی کرد. براي ثبت مراحل هر مصاحبه، داشتن يك فايل کامپیوتری توصیه میشود. تمام اسناد، عکسها، متن، فرمها و کلیه اطلاعات هر مصاحبه بر روی هارد رایانه نگهداري شود. بایستی مراحل كار روي فايل فهرست و پس از انجام هر مرحله، كنار آن علامت زده شود.
ه) ارسال نامه تشكر یا تقدیرنامه
بعد از اتمام مصاحبه، برای مصاحبهشونده نامه تشکر ارسال کنید. بهتر است لوحهای تقدیر با امضاي مسئول مربوطه برای این منظور آماده شود.
گام چهارم؛ فيلمبرداري و صدابرداري مصاحبههاي تاريخ شفاهي
الف) رهنمودهایی جهت انتخاب لوازم ضبط
1. با یک دستگاه ضبط صوت ساده و قابل اعتماد به همراه یک ميكروفن یقهای خوب، میتوان یک مصاحبه تاریخ شفاهی با کیفیت عالی آماده کرد. تجهيزات گرانقیمت تا زمانی که نخواهید تولید خود را به رادیو و یا تلویزیون بدهید، نیاز نیست.
2. ضبطی را پیدا کنید که بتوانید نوار را در حین کار کردن ببینید. بعضی از ضبطها قسمت نوار را با یک پلاستيك سیاه یا روکش چرمی پوشاندهاند که بررسی مقدار باقیمانده نوار را در زمان انجام کار مشکل میکنند.
3. نشانگر روشن ضبط و باطری خیال شما را در حین انجام مصاحبه راحت میکند. زیرا شما میتوانید با یک نگاه کوچک به چراغ متوجه شوید که دستگاه در حال ضبط است.
4. همیشه از ميكروفن خارج از دستگاه استفاده کنید که به دستگاه ضبط شما متصل میشود. ميكروفنهای داخل دستگاه کیفیت ضبط خوبی ندارند. آنها بسیار ضعیف هستند و اغلب صدای داخل دستگاه را هم ضبط میکنند. میکروفنهای رومیزی و یا یقهای مناسب هستند.
5. ضبطی انتخاب کنید که هم از باطری و هم از برق استفاده کند. چون این خصوصیات به شما قابلیتهای بیشتری در طول مصاحبه میدهد. برق از باطری قابل اعتمادتر است. اما همیشه یک رابط با سیم بلند به همراه داشته باشید. زیرا شما نمیدانید که پریز برق در کجاست.
6. نوارهای کاست ارزان هستند و در همه جا به راحتی پیدا میشوند. اما از نوارهای مارکدار با کیفیت خوب استفاده کنید.
7. از نوار کاستهای 60 دقیقهای(30 دقیقه در هر طرف) یا 90 دقیقهای (45 دقیقه در هر طرف) استفاده کنید. نوارهای طولانیتر خیلی نازک هستند و ممکن است کشیده، جمع و یا پاره شوند.
8. ایده خوبی است که از نوارهایی استفاده کنید که به جای چسب از پیچهای کوچک در گوشههای آن استفاده شده است. زیرا چنانچه نوار خراب شود و یا بشکند، شما میتوانید قاب را باز کنید و آن را تعمیر کنید و دوباره ببندید. با استفاده از نوارهای بدون پیچ، شما مجبور هستید برای رسیدن به نوار، قاب را خراب کنید.
ب) ابزارها و وسايل مورد نياز براي ضبط تصويري مصاحبه
وسائل اصلي مورد نياز شامل پرده، جهت پشت سر مصاحبه كننده، دو عدد صندلي و يك دوربين فيلمبرداري است.
پرده: پردهاي تيرهرنگ (سورمهاي، مشكي، سبز و ...) از جنس جير با طول و عرض 3 متر، پشت سر مصاحبه كننده، جايي كه وي مي نشيند آويزان كنيد. براي آويزان كردن مي توانيد از پاية پرده و يا ميخ پرچي كه مخصوص نصب اينگونه پرده است، استفاده كنيد. نيازي نیست پرده كاملاً صاف باشد. بلكه ميتوانيد هنرمندانه آن را به شكل پردههاي چيندار صحنه نمايش آويزان كنيد.
صندلي: مصاحبهشونده را حداكثر دو متر جلوتر از پرده قرار دهيد. استفاده از صندلي چرخه دار توصيه نميشود. چون مصاحبه كننده ممكن است با چرخش صندلي در كادر فيلمبردار، درست قرار نگيرد. همچنين صندلياي انتخاب كنيد كه مصاحبهشونده روي آن راحت بتواند بنشيند. بهتر است قبل از شروع مصاحبه از نظر خود او كمك بگيريد. صندلي مصاحبهكننده بهتر است رو به روي مصاحبهشونده قرار بگيرد.
دوربين: دوربين و سه پايه را در سمت چپ و نزديك به صندلي مصاحبه كننده قرار دهيد. در نتيجه محل قرار گرفتن صندلي مصاحبهشونده، مصاحبه كننده و دوربين سه نقطه از يك سه ضلعي ميشوند. دقت كنيد دوربين تراز باشد.
لنز دوربين: ارتفاع لنز دوربين بايد در حد چشمان (eye level) يا كمي بالاتر باشد.
كادربندي: توجه داشته باشيد كه دوربين اغلب مردم را مضطرب ميكند. پس مصاحبهشونده را وادار به نگاه كردن به لنز دوربين نكنيد. بهتر است نگاه او به فرد مصاحبهشونده باشد.
كادر اصلي براي تصويربرداري، سر و بخشي از شانهها خواهد بود. قرار داشتن سر و شانهها در كادر دوربين باعث ميشود زماني كه مصاحبهشونده حركت ميكند و يا دستانش را تكان ميدهد، از كادر خارج شود. به آرامي دوربين را روي پايه حركت دهيد. اين كار را سريع انجام ندهيد. با يك حركت آرام و ماهرانه مصاحبهشونده را وارد كادر و حركات وي را ضبط كنيد. اگر مصاحبهشونده عادت به استفاده از دستان خود در حين صحبت كردن دارد، كادر را باز كنيد. دائم فاصله تصوير را دور (وايد) و نزديك (زوم) نكنيد. تصوير بهتر است ثابت باشد.
نور: براي كنترل نور داخل اتاق پردهها را بكشيد. نور بيرون، طيف رنگي متفاوتي نسبت به نور داخل دارد و ممكن است نور آبي بر روي مجموعه ايجاد كند. همچنين با حركت خورشيد تنظيم نور را تغيير ميدهد. با آمدن دوربينهاي ديجيتال و تنظيمات خودكار آن نيازی نیست كه فيلمبردار حرفهاي باشد. بلكه با رعايت نكات ذكر شده ميتوانيد تصوير خوبي از مصاحبههاي تاريخ شفاهي داشته باشيد. تصوير را از صفحة نمايش دوربين كنترل كنيد. بهتر است يك مانيتور به دوربين وصل كنيد و آن را در سمت راست يا چپ مصاحبهشونده قرار دهيد و در تمام طول فيلمبرداري شرايط نور و تصوير خود را بررسي كنيد.
از مشكلاتي كه ميتواند نور داخل اتاق ايجاد كند، سايهاي است كه به صورت مصاحبهشونده ميافتد و باعث ميشود حفرة چشم، بسيار تاريك به نظر برسد و در تصوير چشمها ديده نشود. براي حل اين مشكل نور بالاي سر را خاموش كنيد و نور را از روبهرو و طرفين صورت بدهيد. منبع نور را با فاصله 2 تا 5/2 متري قرار دهيد. چنانچه شدت نوري كه به صورت مصاحبهشونده ميتابانيد قوي باشد، سايههايي پشت او ايجاد ميشود.
ج) چگونگي تصويربرداري از اسناد، عكس و يادبودها
گاهي مصاحبهشونده در حين مصاحبه تصميم به نشان دادن برخي اسناد، تصاوير و يا يادبودهاي خود ميكند و ميخواهد آنها را جلوي دوربين بگيرد. بهتر است با عجله روي آنها زوم نكنيد. بلكه زاويه دوربين را آنقدر باز بگذاريد كه همه چيز در كادر ديده شود و بعد از پايان صحبت و با يك كارگرداني صحيح از تك تك آنچه ميخواهيد، تصوير زوم بگيريد و بخواهيد روايت كننده روي هر تصوير با صداي خود توضيح دهد. هنگامي كه مي خواهيد از تصاوير با دوربين فيلمبرداري عكس بگيريد، اجازه دهيد كه نوار DV، 30 ثانيه بدون آنكه دوربين تكان بخورد، جلو برود. بهتر است از زوايا و درجات مختلف زوم، از آنها عكس بگيريد. مثلاً عكاسي از چند نفر،ابتدا از كل و سپس از افراد خاص آن مجدد عكس بگيريد.
اگر به اسكنر يا دستگاههايي از اين قبيل دسترسي داريد، عكسها و نامهها را به جاي ويديو، اسكن كنيد. دقت كنيد آنها را با اندازه بزرگ و وضوح بالا اسكن كنيد.
گام پنجم؛ موارد قابل توجه در تاريخ شفاهي
الف) آشنایی با مشكلات و محدوديتها
با در نظر داشتن اينكه تاريخ شفاهي کوششی در جهت به دست آوردن اطلاعات تازه و جدید و مکمل در بازسازی گذشته است، باید با محدوديتهاي آن هم آگاه شویم که مانند هر شيوه پژوهشى ديگر، با مشكلات متنوعي روبهرو بوده و هست.
1. یکی از این محدوديتها وابستگی منابع تاريخ شفاهي به افراد زنده و منابع گفتاری است و این که نميتوانيم به اندازه کل طول زندگي يك نفر به عقب بازگرديم.
2. سن زياد، ضعف شنوايى و مشكلات جسمى نامناسب برخى شخصيتهاى مصاحبهشونده که حاکی از دست رفتن حافظه بشری است.
3. مصاحبهشوندگان از بيان برخى مطالب به دلايل متفاوت خوددارى مىکنند. برخى، در صدد آزمودن مصاحبهكننده هستند. برخى او را در حد خود نمىدانند. برخى پايبند ارزشهاى اخلاقى هستند. برخى وفادار بهروابط گذشته خود با مقامات مافوق هستند و بنا به هر دليلى، از بيان كل ماجرا مىپرهيزند.
4. راوی اغلب از موضعى مثبت به بازگويى وقایع مىپردازد و سعی میکند خطاهای خود را مخفی کند.
5. گاه تصورات شخصى پا به حيطه تاريخ مىگذارد. به اين ترتيب كه ذهن قهرمانپرور برخى، شاخ و برگ اضافى به واقعههاى تاريخى مىدهد و رنگ و بوى غيرواقعى به آنها مىبخشد.
6.بیان واقعه تاريخي از ديدگاه فردي و به صورت گزينشى که مصاحبهشونده بنا به ميل و سليقه خود، از بين خاطرات انتخاب وجهتگيري میکند.
7. اما مصاحبهكننده نيز خود ميتواند منشاء مشكلاتي باشد. همچنان كه مصاحبهشونده در محتواي مصاحبه نقش اساسي دارد، مصاحبهكننده نيز با رفتار خود و با اظهارنظري ناشيانه، ميتواند افكار و احساس مصاحبهشونده را تحت تاثير قرار دهد و از محتواي مصاحبه بكاهد.
8.مصاحبهشونده از تجهيزات ضبط و تصویربرداری ميترسد.
9. مصاحبهشونده باور نميكند كه چيز ارزشمندي براي گفتن به شما داشته باشد و نميفهمد كه چرا شما ميخواهيد با او مصاحبه كنید.
10. مصاحبهشونده يكسري داستانهاي دمدست دارد كه آنها را حسابي شاخ و برگ داده و عادت دارد تعريف كند. اين مصاحبهشونده نميخواهد بگذارد شما از متن او منحرف شويد.
11. مصاحبهشونده عادت ندارد خاطراتش را در ملاءعام بگويد و نيازمند تقويت و دلگرمي بيشتري است. باید با چند سؤال گرم شود و سپس سوالهای بيشتر، تا به راه بيفتد.
12. مصاحبهشونده با صحبت كردن درباره موضوعاتي كه در ذهن شماست احساس راحتي نميكند. براي مثال يك زن با حيا ممكن است در صحبت كردن با يك مرد درباره تجربههاي ازدواجش احساس راحتي نكند.
13. مصاحبهشونده شما را از ميان داستان ميچرخاند و مطابق با نمونه: آغاز ـ ميانه ـ پايان كه در ذهن شماست عمل نميكند. خاطرات ساختار و توالی تاریخی ندارند و شما مجبوريد كشف كنيد كه چطور راوي را وادار كنيد كه اين خاطرات را به صورتي كه هم براي گوينده و هم براي شنونده مفهوم باشد، نقل كند.
14. مصاحبهشونده از دادن اطلاعات شخصي يا خصوصي ميترسد و بنابراين اطلاعاتي به شما ميدهد كه «نقاب» بيروني او را حفظ خواهد كرد.
15. مصاحبهشونده ترجيح ميدهد يا عادت دارد، به جاي يك نفر در يك جمع صحبت کند.
ب)پیادهسازی و تنظیم
پیادهسازی متن مصاحبه، یکی دیگر از مراحل هر پروژه تاريخ شفاهى است که آن را به سند مكتوب تغير شكل مىدهد و استفاده را براى پژوهشگران راحتتر میکند.
سخنى كه بر زبان رانده مىشود، هنگامى كه به صورت نوشته و مطلب چاپى درمىآيد، به سهولت مىتواند دچار آسيب شود. پيادهكردن متن مصاحبه، بايد دقيق و درست منطبق با مكالمه صورت گرفته باشد. تصحيح زبان خاص هر كس كار درستى نيست. پس از اينكه متن آماده شد، متن را به مسئول بازشنوایی بدهيد تا آن را مقابله و تصحيح كند. بازشنوایی يعنى خواندن نسخه و گوش دادن همزمان به نوار مصاحبه و تصحيح هر اشتباهى كه فرد پيادهكننده صوت، مرتكب شده است. پس از انجام اين تصحيحها، نسخه را براى تأييدگرفتن از مصاحبهشونده نزد وى ببريد. در اين مرحله اگر مصاحبهشونده صلاح بداند، جملات گفتارى خود را تصحيح مىكند.
ويرايش متنهاي مصاحبه قبل از انتشار لازم نيست، اما به هنگام انتشار به صورت مقاله، كتاب و ... بايد استانداردهاي لازم ويرايش رعايت شود.
در پایان مطمئن شويد همه منابع توليدشده مرتبط با پروژه، ساماندهى شده و در مخازن آرشیوی قرار گرفته است.
