چکيده
اين مقاله به نظر نويسندهاش مراحل انجام مصاحبه را از آغاز تا خاتمه دربرميگيرد و نتيجه تجربهاي است كه نگارنده در مدت ده سال مصاحبه با راويان متعددي از همه اقشار و گروهها در مركز اسناد انقلاب اسلامي انجام داده است.
مراحل انجام مصاحبه در اين مقاله، چنين طبقهبندي شده است: معرفي و تعريف موضوع، مرحله شناسايي و طبقهبندي افراد، طرح سوال، ارتباط با راوي، تشكيل جلسه فرهنگي، جلب اعتماد و اطمينان، تشكيل اولين جلسه، پايان مصاحبه.
□
نوشته پيشرو كه مراحل انجام مصاحبه را از آغاز تا خاتمه دربرميگيرد نتيجه تجربهاي است كه نگارنده در مدت 10 سال مصاحبه با راويان متعددي از همه اقشار و گروهها در مركز اسناد انقلاب اسلامي انجام داد و بالغ بر چند هزار ساعت مصاحبه ميشود.
مصاحبه مهمترين ركن تاريخ شفاهي است كه اگر خوب انجام شود ميتوان آن را به عنوان يك سند تاريخي استفاده كرد و به عبارتي هر چه مصاحبهها بهتر و دقيقتر انجام شود به همان اندازه نيز با ارزشتر و قابل استنادتر خواهد بود. مهارت مصاحبهگر در توانايي انجام يك مصاحبه خوب با در نظر گرفتن همة پارامترها و روشهاي آن است. واقعيت اين است كه انجام مصاحبه مستلزم علاقه و هدفمند بودن مصاحبهگر و اشتياق او به انجام اين كار است و تا اندازهاي هم نيازمند استعداد ذاتي است. يعني هر كس از عهده اين كار برنميآيد. پس از ايجاد علاقه و تأمين هزينههاي لازم مصاحبه روشها و مراحلي دارد كه در اينحا به آن پرداخته ميشود.
الف ـ معرفي و تعريف موضوع
يعني آنچه قرار است راويان و مصاحبهشوندگان دربارة آن صحبت نمايند. تعريف موضوع مصاحبه يا دورة تاريخي كاملاً بايد روشن باشد. مصاحبهگر تا موضوع مصاحبه و دورة مورد بحث را نشناسد و محدودة زماني و مكاني خود را نداند، نميتواند وارد مراحل بعدي يعني مرحلة شناسايي شود و همينطور آگاهي و شناخت از موضوع باعث سهولت در ايجاد سؤالات و پرسشها ميشود. در اين رابطه اگر موضوع تاريخ شفاهي محدودة زماني برهه تاريخي دهه 20 باشد نميتوان سراغ كساني رفت که فعاليتهايشان محدود به دهه 50 است. بنابراين نخستين گام در تاريخ شفاهي تعريف و معرفي موضوع است. در اين مرحله لازم است تا مصاحبهگر با رجوع به منابع و كتابهاي موجود دربارة موضوع مربوطه اطلاعات و آگاهي خود را بالا ببرد.
ب ـ مرحلة شناسايي و طبقهبندي افراد
پس از تعريف و مشخص شدن موضوع تاريخ شفاهي گام بعدي شناسايي افرادي است كه در زمينة موضوع و در حوزههاي مختلف آن با ابعاد سياسي، مذهبي، اجتماعي و فرهنگي، خاطرات و مطالب ناگفتهاي دارند. شناسايي افراد از لابه لاي كتابها، نوشتهها و آثار راوي، رجوع به اسناد (در صورت وجود اين اسناد در مؤسسات مختلف و امكان دسترسي به آنها) يا از طريق اقوال شفاهي يا خاطرات ديگران امكانپذير است.
تهيه يك بيوگرافي يك صفحهاي با استفاده از منابع موجود در شناساندن و معرفي بيشتر راوی كمك خواهد كرد. بعد از شناسايي شخصيتها نوبت طبقهبندي وتقسيمبندي راويان بر اساس اهميت، شغل، صنف، گروه، سن و مواردي نظير آنهاست. بعد از آن چگونگي تعيين اولويت مصاحبه با راويان است.
ج ـ طرح سؤال
سؤال مهمترين ركن مصاحبه است و درتهيه آن بايد دقت و وسواس زيادي داشت. بعد از شناسايي و تقسيمبندي رجال و شخصيتها، مرحلة بعدي تهيه و طرح سؤالات كلي و عمومي با توجه به منابع موجود است. سؤالات كلي در اين مرحله با توجه به ردهبندي و تقسيمبندي راويان تا اندازهاي متفاوت خواهد بود. به اين معنا كه فرضاً سؤالات تهيه شده راجع به معلمين، بازاريان، نظاميان، روحانيون و مردم عادي از يك دست نخواهد بود. با هم فرق خواهند داشت. سؤالات اختصاصي از هر راوي غالباً بعد از اولين ارتباط و آشنايي با هر راوي و با توجه به حوادث زندگي او تهيه و تنظيم ميگردد.
د ـ ارتباط با راوي
بعد از پايان اين فرآيند مرحله بعدي ارتباط با راوي است. چگونگي تماس و جلب موافقت راوي براي انجام مصاحبه ممكن است تلفني يا حضوري باشد و از تماس اول تا برگزاري اولين جلسه چند ماه طول بكشد حتي گاهي اوقات به سال نيز ميكشد. مصاحبهگر بايد با صبر و حوصله و با مهارت و روشهاي مختلف مصاحبهشونده را به انجام مصاحبه راضي نمايد.
ذ ـ تشكيل جلسه هماهنگي
در اولين جلسه لازم نيست مصاحبه انجام شود. در جلسه هماهنگي موارد ذيل بايد انجام شود :
1ـ معرفي مصاحبه و سازمان يا مؤسسههایي كه مصاحبهگر در آنجامشغول به كار است.
2ـ گزارشي از كارهاي انجام شده به راوي اعلام نمايد.
3ـ براي اطمينان بيشتر راوي افراد و شخصيتهایي كه وي به آنها اطمينان دارد و قبلاً خاطراتشان ضبط شده به او معرفي گردد.
4ـ هدف و انگيزه انجام مصاحبه براي راوي تشريح شود.
5ـ امكانات مصاحبهكننده يا مؤسسهاي كه اين كار را انجام ميدهد براي مصاحبهشونده توضيح داده شود.
6ـ در صورت نياز به راوي فرصت داده شود تا بيشتر فكر كند.
7ـ پرسشهاي كلي به راوي تقديم گردد.
8ـ در صورت مساعد بودن و جلب موافقت راوي زمان و مكان مصاحبه با نظر وي مشخص شود.
رـ جلب اعتماد و اطمينان
اگر در جريان مصاحبه بين راوي و مصاحبهگر اعتماد برقرار نگردد مصاحبهشونده در بازگويي خاطراتش احساس راحتي نميكند و چه بسا خيلي از حقايق را نگويد. بنابراين مصاحبهگر بايد از طرق و راههايي نظير كمك گرفتن از افراد مورد اعتماد راوي، تماس و پيگيري مصاحبه، تهيه مدارك و موضوعات مورد علاقه راوي، اظهار همدردي و ابراز شادماني در حوادث ناگوار و مراسم شادي راوي، بيان نكات مثبت دربارة او و مانند آن در اين راه بكوشد.
زـ تشكيل اولين جلسه
قبل از شروع جلسه، چنانچه محل مصاحبه، مؤسسه يا سازماني است كه مصاحبهگر در آنجا مشغول است، اقدامات زير انجام شود:
1ـ هماهنگي لازم با قسمتهايي كه با امر مصاحبه مرتبطند.
2ـ مهيا نمودن وسيله اياب و ذهاب راوي در صورت نداشتن وسيله.
3ـ اطمينان از آماده بودن وسائل و تجهيزات صوتي يا تصويري.
4ـ استقبال از راوي با احترام تمام و حفظ شأن و جايگاه او.
5ـ گفتوگو با راوي با اشراف و كاربرد اصطلاحاتي كه راوي از آن قشر يا طبقه است.
6ـ بيان نكات مثبت كه ديگران دربارة راوي گفتهاند.
7ـ پذيرايي مختصر از راوي.
بعد از انجام اين مراحل راوي را بايد به استوديو يا مكاني كه براي اين منظور آماده شد، راهنمايي نمود. در محل مورد نظر بايد قبل از شروع مصاحبه از راوي جهت آغاز مصاحبه اجازه گرفت. بعد از آن مصاحبه با صحبت مصاحبهگر و ذكر تاريخ شروع ميشود. در ابتدا از راوي جهت حضور و بازگويي خاطرات تشكر ميگردد. سپس از وي خواسته ميشود تا يك بيوگرافي اجمالي و كلي از خود از آغاز تا زمان حال تعريف نمايد. اين كار باعث شناخت كلي و يك تصوير منسجم از راوي در ذهن مصاحبهگر ميشود و به مصاحبهكننده در تهيه سؤالات تخصصي مطابق با زندگي راوي و نقش وي در حوادث كمك مينمايد. در اين مرحله مصاحبهگر بايد با به دستآوردن نكات مهم زندگي راوي و گوش دادن كامل به حرفهاي وي و يادداشت برداری از مطالب، او را در يادآوري اماكن و اسامي ياري نمايد.
مصاحبهگر در جريان مصاحبه بايد سؤالات و پرسشها را بهگونهاي تنظيم نمايد كه راوي بر اساس كرونولوژي تاريخي هدايت شود و در صورت احساس خستگي در راوي مصاحبه را خاتمه داده به جلسات بعدي موكول نمايد و سرفصلها و سؤالات جلسه بعدي را ذكر نمايد. در پايان جلسه اول عكسي را كه از راوي هنگام مصاحبهگرفته شده به وي تحويل دهد و در هنگام خداحافظي قرار جلسه بعدي را نيز تنظيم نمايد.
س ـ پايان مصاحبه
جلسات بعدي مصاحبه معمولاً با فاصلهاي يك هفتهاي و با هماهنگي راوي به همان ترتيب جلسه اول برگزار ميگردد. با اين تفاوت كه در جلسات بعدي پرسشهاي اصلي مطرح ميگردد. زيرا در اين موقع اطمينان كامل راوي جلب شده و آماده پاسخ به هر نوع سؤالي خواهد بود. تعداد جلسات تا پايان به تشخيص مصاحبهگر و با توجه به حجم اطلاعات و خاطرات راوي مشخص شده و ادامه مييابد.
