در سفر علمي كه در دي ماه 1387 به آمستردام داشتم فرصت مناسبي پيش آمد تا بازديدي از " پژوهشكده ي بين المللي تاريخ اجتماعي " داشته باشم .

   پژوهشكده بين المللي تاريخ اجتماعي با هدف ارتقاي سطح دانش و تحقيقات علمي در زمينه ي تاريخ اقتصادي و اجتماعي در عرصه بين المللي از سال 1935 م آغاز به كار كرده است .

   اين پژوهشكده در راستاي افزايش كيفيت پژوهشها و مطالعات تاريخ اجتماعي و اقتصادي ، مي كوشد تا با برپايي نمايشگاهها ، كنگره ها و كارگاههاي آموزشي ، نشستهاي مشتركي براي پژوهشگران سراسر جهان ايجاد كرده و فرصتهايي براي تبادل نظر و توسعه تجربيات آنان بوجود آورد .

همچنين فضاهاي آموزشي ، سالن كتابخانه ، بايگاني اسناد و ديگر بخشهاي اين پژوهشكده در اختيار محققاني است كه در زمينه مطالعات تاريخ اجتماعي پژوهش مي كنند .

   بايگاني اسناد : در اين بخش مجموعه هايي از اسناد  جنبشهاي اجتماعي در اروپا ، آسيا ، آمريكاي لاتين گردآوري شده است كه پژوهشگران به سادگي مي توانند از آنها استفاده كنند . ارزشيابي ، تهيه نمايه و ايندكس ، مرمت و حفاظت اسناد توسط كاركنان اين بخش مطابق استاندارد جهاني  انجام شده و در سالني كه به رايانه و لوازم و دستگاههاي ميكروفيلم مجهز است به صورت ميكروفيش ، ميكروفيلم و يا اصل سند در اختيار محقق قرار مي گيرد .

   آنچه اين آرشيو اسناد را با ساير مراكز اسنادي متفاوت كرده است اينكه علاوه بر اسناد نوشتاري ، فيلم ، عكس و نوار هاي صوتي هر مدركي كه ممكن است در زمينه موضوع هاي مورد پژوهش ( خصوصا جنبشهاي اجتماعي ) به پژوهشگر كمك كند ، نگهداري مي شود . پرچم ها و بيرقها ، تراكت هاي تبليغاتي ، پوسترها ، برچسب ها ، پلاكاردها و حتي مدال ها و صندوقهاي جمع آوري اعانه جمعيتها و جنبشها  و ...از جمله اين مدارك هستند ، كه هر كدام به تناسب جنس ، اندازه و شكل در آرشيو در لفافهاي مخصوص و طبقات معين نگهداري مي شوند .

   بخش خاورميانه و آسياي مركزي :

   مجموعه هاي مختلفي از اسناد مربوط به ايران در اين آرشيو نگهداري مي شود كه شامل اسناد ديداري (اسناد مكتوب ، عكسها ، فيلم و ...) و شنيداري (تاريخ شفاهي ) مي باشد . خاطرات ، اسناد خانوادگي ، اعلاميه هاي سياسي و ... از جمله اين اسناد مكتوب هستند . براي استفاده از بسياري از اين اسناد و مجموعه ها شرايطي از سوي اهدا كننده يا صاحبانشان در نظر گرفته شده است كه از سوي موسسه كاملا رعايت شده و مطابق خواسته آنان تا تاريخ مورد نظر يا تا ايجاد شرايط خاص گشوده يا استفاده نخواهد شد .

   همچنين سعي شده است نشريات و مطبوعات كمياب محلي كه كتابخانه ها و مراكز فرهنگي داخل ايران غالبا توجهي به گردآوري آنها نشان نداده يا بنا به دلايلي ازايران خارج شده است ، نيز در اين مركز نگهداري شود .

برخي از مجموعه هاي اسناد تاريخ ايران كه در اين موسسه نگهداري مي شود از اين قرار است :

_گزارشات مامورين مخفي دولت روسيه تزاري در باره انقلاب مشروطه ايران در فاصله سالهاي 1900م/1318ق تا 1917م /1336ق

_ اسناد " حزب كمونيست ايران"

_ "كميته انقلابي ايران "

_ " جنبش هاي زنان "

_ اسناد " ايرانيان مهاجر به قفقاز" كه مشمول تصفيه هاي استاليني شدند.

_مجموعه اسناد شخصي " صديقه دولت آبادي " و ...

    علاوه بر گردآوري اسناد ، كنفرانسها و سمينارهاي مختلفي نيز در اين بخش ، درباره ي تاريخ معاصر اين منطقه تشكيل شده است . سمينارهاي   " تجدد آمرانه در ايران و تركيه " ، " اختناق ، جابجايي قومي و مهاجرت "، " تاريخ از منظر فرودستان " و "كمينترن و شرق " از جمله نشستهايي است كه تا كنون برگزار شده است .   

   در اين گزارش مختصر ، از تكرار اطلاعات مندرج در بروشور و راهنماي پژوهشكده خودداري شده و بيشتر به مطالبي پرداخته شد كه احتمالا مورد توجه و علاقه اين سازمان است .براي دستيابي به اطلاعات بيشتر ، تصويري از بروشور آن موسسه به پيوست اين گزارش تقديم خواهد شد .

اميد است در راستاي برنامه همكاري هاي علمي بين المللي و ايجاد رابطه با آرشيوهاي اسناد ، سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران  بتواند ترتيبي اتخاذ كند تا تصويري از اسناد مربوط به ايران آن پژوهشكده به اين سازمان منتقل شود يا فرصتي براي همكاريهاي بيشتر اين دو مركز فرهنگي ايجاد گردد . يقينا اسناد موجود در آن پژوهشكده ، مكمل مجموعه هاي اسنادي اين سازمان و گره گشاي بسياري از ابهامات تاريخي مي باشد. 

                                                                  ربابه معتقدي

                                                     زمستان 1387