همايش تاريخ شفاهي كه به همت سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در 16اسفند ماه 1385برگزار شد حاصل آن انتشار 15مقاله از سخنرانيهاي همايش مزبورمي باشد كه در اواخر سال 1387منتشر و در اختيار علاقمندان تاريخ شفاهي قرار گرفته است .مجموعه حاضر با مقدمه اي كه دكترسعيد رضايي شريف آبادي نوشته است شروع مي شود. سپس خانم نيك نفس گزارشي از روند برگزاري همايش تشريح كرده است.

اگر خواسته باشيم با ديدگاه انتقادي به اين مجموعه نظري داشته باشيم به طور قطع يقين نخستين مسئله اي كه در نگاه اول قابل توجه است، گزارشي است كه خانم نيك نفس دبير اجرايي همايش در ابتداي كتاب نوشته است .همانگونه كه علاقمندان تاريخ شفاهي اطلاع دارند فراخوان اين همايش زمستان سال 1383 ازطريق سايتهاي خبري منعكس شد و قرار بود نويسندگان مقالاتشان تا اسفند 83 به دبيرخانه همايش ارسال و همايش هم در بهار 1384برگزار شود.احتمالا مشكلات فرا روي همايش موجب شده كه اين همايش در 16اسفند 1385برگزار شود .هر چند دبير اجرايي اين همايش به اين مسئله اشاره اي نكرده است و توضيحي راجع به اين موضوع نداده است و فقط به تاريخ 28/8/1385اشاره نموده است .وحتي نويسنده مقاله اسناد و تاريخ شفاهي انقلاب اسلامي به اشتباه در صفحه 9 اين مجموعه زمان برگزاري همايش زمستان 1386 قيد نموده است .وجود چنين نكاتي در ابتداي اين مجموعه ،عدم دقت تدوين كننده اين مجموعه مي رساند كه به راحتي از كنار آن گذشته است.

در ارتباط با كتاب مجموعه مقالات همايش تاريخ شفاهي كه در برگيرنده 15مقاله از مجموعه سخنرانيهاي همايش مزبور مي باشد بازگويي چند نكته ضروري است.

نكته اول

طی روزهای 20 و21 آذر ماه 1384 سمینار" بررسی جایگاه تاریخ شفاهی و اسناد در مطالعات تاریخی" با حضور جمعی از علاقمندان تاریخ در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد و مرکز اسناد آستان قدس رضوی برگزارشد.

این سمینار با مشارکت مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی و انجمن علمی تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی بود هدف آن معرفی و شناسایی مدیریت اسناد آستانقدس رضوی وجایگاه تاریخ شفاهی بود، طی دو روزبا حضور اساتید همچون دکتر مرتضی نورایی و دکتر محمد حسین منظور الاجداد به جایگاه اسناد در مطالعات تاریخی پرداخت.گزارش كامل اين سمينار در وبگاه سازمان كتابخانه ها موزه ها و مديريت اسناد آستان قدس رضوي در دسترس عموم علاقمندان است. يكي از كارهاي جالب توجه آرشيو تاريخ شفاهي انتشار گاهنامه تاريخ شفاهي بود كه براي نخستين بار در ايران آرشيو تاريخ شفاهي آستان قدس رضوي در صدد اين امر مهم بر آمده بود.گزارش مختصري از اين گاهنامه در شماره 99كتاب ماه تاريخ و جغرافيا جهت اطلاع دوستداران تاريخ شفاهي منعكس شده است و خود گاهنامه هم درسايت سازمان كتابخانه هاي آستان قدس رضوي در اختيار علاقمندان مي باشد.هر چند اين گاهنامه در حد يك پيش شماره ماند و تا كنون فرصت انتشار آن فراهم نشده است ولي برگزاري يك همايش آن هم در خارج ازپايتخت اقدام مهم و در خور توجه اي بود كه انجام شد.اگر سمينار بررسي جايگاه تاريخ شفاهي و اسناد در مطالعات تاريخي اولين سمينار در ايران بدانيم عنوان نخستين همايش تاريخ شفاهي هم تا حدي سئوال برانگيز خواهد شد.

نكته دوم

نگاهي مختصر به خلاصه مقالات ارائه شده درنخستين همايش تاريخ شفاهي اين نكته تداعي مي كند كه برخي از موضوعات جديد در خلاصه مقالات وجود دارد كه اين مقالات در مجموعه مقالات همايش منتشر نشده اند. با آنكه برخي از موضوعات و مقالات ارائه شده جديد مي باشد وليكن مسئولين به انتشار سخنراني ها اكتفا نموده و برخي از مقالات منتشر ننموده اند.خلاصه مقالاتي همچون حافظه جمعي ،روايت و تاريخ شفاهي نوشته دكتر نادر اميري .اهميت و ضرورت خاطرات ديپلمات هاي رده مياني نوشته دكتر سيد مجيد تفرشي[1] كه به صورت سخنراني ارائه شد و يا مقاله لزوم جابجايي در موضع گيري معرفت شناختي جامعه شناسي تاريخ شفاهي نوشته دكتر حميد عبداللهيان و نقش تاريخ شفاهي در ظهور هويت بازانديشانه زنان ايراني نوشته دكتر علي اصغر سعيدي از موضوعات جديدي مي باشد كه فرصت انتشار آنها فراهم نشده است.

نكته سوم

هنوز جاي خالي برخي از مباحث نظري در تاريخ شفاهي احساس مي شود .اگرتعريف درستي از تاريخ شفاهي داشته باشيم به طور مسلم برخي از مباحث ارائه شده در اين مجموعه در رديف تاريخ شفاهي عنوان نخواهد شد.ما در ارتباط با تاريخ شفاهي با دو مقوله كلي در ارتباط هستيم .نخست مباحث نظري.ديگر مباحث عملي و تجربات مصاحبه كنندگان مي باشد.اگر خواسته باشيم بدون رويكرد به تجربات مصاحبه به ارائه نظريات بپردازيم به طور مسلم اين نظريات پايه علمي برخوردار نيستند .با اينكه نويسنده اين سطور چند پروژه تاريخ شفاهي انجام داده ولي تجربيات و نظرهاي بدست آمده منحصر به موضوعات خاص بوده و تعميم دادن آن به كل كاري عبث خواهد بود.چنين به نظر مي رسد در حوزه مباحث نظري كه اغلب از تجربيات و سايتهاي خارجي نشات گرفته سنخيتي با مباحث داخل كشور ندارد .زيرا جامعه ما شرايط فرهنگي –اجتماعي متفاوت دارد با آنچه در آن طرف مرزها وجود دارد،و طيف مصاحبه شوندگان هم از لحاظ ساختار اجتماعي و فكري متفاوت از آنچه در خارج از كشور مي باشد.همانگونه كه پژوهشگران تاريخ شفاهي مطلع هستند در كشورمان تاريخ شفاهي زير مجموعه سازمانهاي دولتي و يا مجموعه هايي است كه به طور مستقيم با تشكيلات دولتي در ارتباط هستند.و اين نكته وجهه تمايز با آنچه در خارج كشور انجام مي شود مي باشد.تلاشهايي مستمري انجام شده تا تاريخ شفاهي در دانشگاههاي ايران بخصوص گروههاي تاريخ جايي داشته باشد ولي انگار بحث تاريخ شفاهي ايده جديدي است كه برخي از افراد نظر مثبتي به اين مقوله ندارند.طي يكي دو سال گذشته طرح تاريخ شفاهي به دانشگاه ارائه شد ولي هنوز تصميم نهايي اتخاذ نشده است.اگر فعاليتهاي علاقمندان تاريخ شفاهي در دانشگاه اصفهان نبود به جرئت مي توان گفت تاريخ شفاهي جايگاهي در دانشگاهي ايران ندارد .هر چند اين فعاليتها منحصر به فرضيات و مباحث نظري يا برپايي كارگاههاي آموزشي خلاصه مي شود.آنچه بعنوان تاريخ شفاهي از آن ياد ميشود اگر خواسته باشيم علمي و بدون جهت گيريهاي سياسي انجام شود دانشگاهها مهمترين گزينه براي اين موضوع خواهند بود.

پس نخستين تفاوت تاريخ شفاهي داخل با خارج از كشور محل انجام اين پروژه ها مي باشد اگر دانشگاه هاروارد بودجه هاي آنچناني اختصاص به اين امر مي دهد مصاحبه شوندگان به اين امر واقف هستند كه اين يك پروژه تحقيقاتي مي باشد و با آرامش خاصي به بيان خاطرات خود مي پردازند.

دو عنوان از مقالات نخستين همايش تاريخ شفاهي اختصاص به دانشگاهها دارند.دكتر محمد حسن رازنهان با مقاله تاريخ شفاهي آموزش تاريخ در دانشگاهها به ارائه ديدگاههاي خود نسبت به اين مقوله پرداخته است.اين ايك ديدگاه كاملا نظري است مباحث بسيار مهمي وجود دارد كه منشاء آن دانشگاهها مي باشد .اگر خواسته باشيم الويت بندي در ارتباط با موضوعات داشته باشيم قطعا بحث آموزش تاريخ از اولويتهاي اوليه نخواهد بود.تا چه حدي دانشگاهها با مقوله تاريخ شفاهي ارتباط دارند؟.اگر خواسته باشيم مقوله تاريخ شفاهي در دانشگاهها شروع شود مهمترين ركني كه مورد نظر مي باشد، بحث آموزش و كارگاههاي تاريخ شفاهي مي باشد. بسياري از مباحث تاريخ شفاهي وجود دارند كه از دانشگاهها بايد شروع شود ونويسنده اين مقاله بدون اينكه پاسخي داده باشد به اين قضيه كه آيا تاريخ شفاهي در دانشگاهها وجود دارد كه تاريخ شفاهي آموزش تاريخ مطرح شود؟. اساسي ترين موضوعي كه مورد توجه مي باشد بحث موسسات آموزش عالي در ايران و نتايج اين امر مي باشد .يكي از موضوعات جالب توجه در اين زمينه جنبش دانشجويي در دانشگاههاي ايران قبل از انقلاب مي باشد .همچنين مصاحبه با نخبگان دانشگاهي كه منشا ءتغيير و تحولات فكري و عملي در جامعه بوده اند مهمترين موضوعات قابل تامل در دانشگاهها مي باشد .ديگر آنكه چه اتفاقي افتاده كه سيل مهاجران دانش پذير به سوي كشورهاي تازه اسقلال پيدا كرده روسيه روانه شده اندد.وبرخي از موضوعاتي كه از حوصله اين نوشتار خارج است.

از ديگر مباحثي كه به دانشگاهها اختصاص دارد مقاله نقش دانشگاهها در گسترش تاريخ شفاهي نوشته ابوالفضل حسن آبادي مي باشد كه در اين مقاله به طور مفصل به آسيب شناسي اين موضوع وهمچنين جايگاه تاريخ شفاهي در دانشگاههاي جهان پرداخته شده است.قطعا نويسنده اين مقاله به اين نتيجه رسيده است چرا در دانشگاههاي ايران بحث تاريخ شفاهي منزوي است و تفكر برنامه ريزان گروهاي آموزشي تاريخ به اين موضوع به طور جدي نپرداخته اند.



نكته چهارم

يكي از مقاله هاي اين مجموعه تاريخ شفاهي و صنعت به قلم احمد فرهادي مي باشد .موضوع صنعت يكي از موضوعات اصلي در پژوهشهاي تاريخ شفاهي مي باشد .نگارنده اين سطور كه مصاحبه مفصلي با يكي از مدير عاملان ايران خودرو طي سالهاي 60تا 62و 68تا 70 بعد از انقلاب داشته به اهميت موضوع كاملا واقف هستم .زيرا فعاليتهاي صنعتي در كشورمان در بسياري از مواقع با چالشهاي سياسي برخورد مي كند .و بسيار از فعالان سياسي حتي در بين جنبش هاي كارگري قطعا از ناحيه صنعت مي باشد.هر چند آقاي فرهادي گزارش مختصري ارائه نموده است واشاره نكرده است كه با چه كساني مصاحبه انجام شده و نتيجه اين طرح به چه صورتي بوده است.وليكن طرح اين موضوع از نكات قابل توجه تاريخ شفاهي ميباشد.در واقع مصاحبه با مديران صنعت مي تواند از بسياري جهات مهم باشد زيرا مصاحبه با مديران اين بخش مي تواند زمينه هاي صنعتي شدن ايران تداعي كند و مهمتر اينكه بسياري از اقشار جامعه در صنعت مشغول فعاليت بوده ،جنبش هاي كارگري و زمينه روي آوردن به احزاب ومسائل صنفي و سياسي در بين اين گروه به شدت احساس مي شود.

نكته پنجم

از ديگر مباحث ارائه شده در اين مجموعه مقاله نقش مصاحبه گر در پيشبرد اهداف تاريخ شفاهي به قلم آقاي غلامرضا دركتانيان مي باشد.وي ادعا كرده كه تاريخ شفاهي قدمتي به ديرينگي تاريخ بشري دارد،از همان آغاز كه بشر به قدرت تكلم دست يافت ،تاريخ شفاهي بخشي از تاريخ انسانها بوده است.آيا به راستي چنين است؟اگر تعريف درستي از تاريخ شفاهي داشته باشيم اين ادعا كاملا مردود و غير علمي مي باشد .آقاي ابوالفضل حسن آبادي در كتاب تاريخ شفاهي در ايران با ارائه 26تئوري از تاريخ شفاهي تعريفي كه از تاريخ شفاهي ارائه نموده است آن را يك علم پيشرفته مي داند كه از راه مصاحبه هاي صوتي و تصويري براي كسب اطلاعات تازه از افراد صاحب نظر مي داند.تاريخ شفاهي يك علم جديد مي باشد كه با اختراع ضبط و صوت شروع شده و آنچه تا قبل از اختراع ضبط صوت مورد نظر برخي از افراد مي باشد با نام تاريخ مي توان از آن ياد كرد.زيرا تاريخ شفاهي محصول يك نفر به نام مصاحبه كننده و مصاحبه شونده مي باشد و تعميم آن به مباحثي كه برخي از مورخان گذشته اشاره هايي در نوشتارشان داشته اند صحيح نيست.چرا كه آنها روايتهايي هستند بدون صدا و تصوير .آنچه وجهه تمايز بين اين روايتها و تاريخ شفاهي به مفهوم امروزي است كه از آن بعنوان اسناد شفاهي ياد مي شود صداها و تصاوير مصاحبه شوندگاني است كه يك نفر بعنوان مصاحبه كننده فرصتي ايجاد نموده است.

تاریخ شفاهی(oral histori) یکی از شیوه های ثبت تاریخ می باشد که در این شیوه محقق با استفاده از ضبط صوت به سراغ رجال و شخصیتها یا شاهدان عینی وقایع می رود تا با استفاده از ضبط خاطرات به بررسی وقایع سیاسی –اجتماعی ،اقتصادی و فرهنگی جوامع بپردازد .در این شیوه مصاحبه کننده با استفاده از اسناد و مدارکی که بدست می آورد به نقاط تاریک تاریخ دست پیدامی کند که حتی در اسناد کتبی هم نیامده است. به واسطه اينكه افرادي كه درجريان يك حادثه بوده اندبه نقل رويدادهاوخاطرات مي پردازندلذاگفته هاي افراد همسووتكميل كننده اسناد مي باشند .كه مي توان ازآن به عنوان منابع دست اول ياد كرد.

هرچند نويسنده اين مقاله در چند سط بعد با تعريف تاريخ شفاهي جملات ابتداي مقاله اش را نقض كرده بايد چنين مي توان نتيجه گرفت :تاريخ شفاهي يك مصاحبه چهره به چهره كه مكان و زمان و لوازم صوتي وتصويري نقش موثري در اين جريان دارند .

در بخش ديگري از اين مقاله نويسنده با علم به اينكه انسانها با توجه به مقتضيات روحي خودشان هميشه حرفهاي زيادي براي نگفتن دارند و هركسي پاره اي از مكنونات خودش را روي كاغذ نمي آورد و هيچ وقت هم بيان نخواهد كرد.اما مصاحبه گر مي تواند مصاحبه شونده را تشويق و ترغيب به پاسخدهي به پرسشهاي كند كه از ساير منابع نمي توان پرسيد

آيا تمام صحبتهاي كه يك مصاحبه شونده نقل مي كند جزء تاريخ شفاهي محسوب مي شود.قطعا افراد بسياري از خاطرات ونقل و قولهايي دارند كه هيچگاه فرصت بيان آن را ندارند.و حتي مي توان گفت برخي از صحبتها در رديف تاريخ شفاهي نمي توان عنوان كرد بعنوان نمونه يك مصاحبه شونده با ديدن يك خواب آن را در جريان مصاحبه عنوان كند آيا خواب بخشي از تاريخ مي باشد ويا ساير مطالبي كه در زندگي شخصي افراد وجود دارند.

نكته آخر

نخستين مقاله اي كه در اين مجموعه منتشر شده است مقاله اسناد و تاريخ شفاهي انقلاب اسلامي به قلم رحيم نيكبخت مي باشد .اين مقاله خيلي مختصر و هدف نويسنده معرفي مركز اسناد انقلاب اسلامي و پژوهشهاي آن مي باشد .به راستي تا چه حد مي توان از اسناد انقلاب اسلامي استفاده كرد. ايا اسنادي كه در تاريخ شفاهي قابليت استفاده دارند در دسترس عموم محققان است؟ منظور از اسناد انقلاب تا چه تاريخي در بر مي گيريد .آيا روند انقلاب تا حال حاضر مورد نظر است يا تا مقطعي خاص؟

كتاب مجموعه مقالات نخستين همايش تاريخ شفاهي بعنوان مجموعه اي كه در بر گيرنده تعدادي از مقالات مي باشد از جهاتي مهم و ارزنده مي باشد .زيرا در برگيرنده تجربيات مصاحبه ها و همچنين ديدگاه كارشناسان حوزه تاريخ شفاهي مي باشد.و اين مجموعه گامي است براي انتشار ديگر كتابها در زمينه تاريخ شفاهي.