جایگاه تاریخ شفاهی در تحقیقات تاریخی

بنا به موضوع موردبررسی در تحقیقات تاریخی مورخان می توانند از منابع متفاوتی برای پژوهشهای خود استفاده کنند هر چه این تحقیقات به حوزه های تاریخ اجتماعی و مردم نزدیکتر باشد ارزش منابع شفاهی به علت ماهیت عمومی بیشتر است. در این مقاله به جایگاه تاریخ شفاهی در تحقیقات تاریخی و بررسی ارتباط بین مورخان و تاریخ شفاهی خواهیم پرداخت و ضمن ارائه تعاریف مرتبط با موضوع از تاریخ شفاهی ،ایراداتی که بر منابع شفاهی از دیدگاههای مختلف وارد شده را بررسی و درانتها راهکارهایی ارائه خواهد شد.

کلیدواژه ها: تاریخ شفاهی- مورخان- تحقیقات تاریخی

مقدمه
تاریخ شفاهی(1) به عنوان یکی از روشهای پژوهشی و ابزار جمع‌آوری اطلاعات در چند دهه اخیر گسترش زیادی در بین علوم مختلف پیداکرده  و ماهیت بین رشته‌ای(2) آن باعث شده تا محققان در حوزه‌های مختلف مانند علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی، روانشناسی و تاریخ در زمره اصلی‌ترین استفاده کنندگان به شمار ‌روند زیرابررسی شکل‌گیری و گسترش تاریخ شفاهی نشان می‌دهد که به علت ماهیت انعطاف‌ پذیری آن در دوره‌های مختلف تاریخی متناسب با شرایط و تغییرات جامعه نوع استفاده و کاربرد آن نیز عوض شده و توانسته مطابق به خواستها و نیازها خود را تطبیق دهد.(3).
 رابطه تاریخ‌دانان با تاریخ شفاهی به عنوان یکی از اصلی‌ترین مدعیان آن از کش و قوس زیادی در سده اخیر برخوردار بوده و مورخان در زمینه تاریخ شفاهی ، ابعاد آن و ارزش اطلاعاتی منابع شفاهی جمع شده بحث‌های زیادی با هم داشته‌اند.(4) در این مقاله ضمن پرداختن کوتاه به ارتباط مورخان به کارکرد و آسیب‌شناسی منابع تاریخ  شفاهی و ایراداتی که مورخان منابع بر تاریخ شفاهی وارد می‌کنند پرداخته و راهکارهایی برای استحکام بیشتر در منابع شفاهی و استفاده کامل‌تر از تاریخ شفاهی به عنوان یکی از مهمترین ابزار جمع‌آوری اطلاعات در تاریخ معاصر ارائه خواهد شد. سؤالات زیادی در زمینه ارتباط مورخان و تاریخ شفاهی می‌توان مطرح نمود که جواب دادن به همه آنها در این مقاله میسر نمی‌باشد، اماسعی خواهد شد تا به صورت ضمنی در مقاله به آن ها پرداخته شودو در این جا برای آشنایی خوانندگان با حوزه موضوعی تعدادی از آنها مطرح می‌گردد:
آیا همه اطلاعات تاریخی از طریق مکتوب قابل دسترسی هستند؟
آیا در بررسی یک واقعه تاریخی می‌توان به همه حقیقت رسید؟
لزوم نگرش جدید به منابع تحقیقاتی در تاریخ.
لزوم مطرح شدن حوزه‌های جدید موضوعی در تاریخ
جایگاه مورخ در سنجش منابع و استفاده از اطلاعات
مطرح شدن پژوهش‌های میان رشته‌ای و مطالعات بین حوزه‌ای در تاریخ
مورخان سنتی و مدرن و چالش آنها با تاریخ شفاهی
انواع منابع شفاهی و تفاوت در نگرش به آن
سطوح دربرگیرنده تاریخ در جامعه و ارتباط تاریخ شفاهی با آن
تفاوت سنتهای شفاهی و تاریخ شفاهی و ارتباط آن با تاریخ.
میزان دخالت مورخان دانشگاهی در ظهور و بروز تاریخ شفاهی
مورخان آکادمیک و غیرآکادمیک‌ و ارتباط آنها با تاریخ شفاهی
تاریخ رسمی و غیررسمی و توجه به حوزه منابع آنها
تاریخ شفاهی و خلاقیت در حوزه تاریخ
آیا استانداردسازی در حوزه منابع تاریخ نگاری وجود دارد؟
آیا منابع تاریخی در دوره‌های مختلف و در مناطق مختلف یکسان هستند؟
آیا می‌توان تفاوتی برای انواع منابع شفاهی قائل شد؟
مورخان تاریخ ساز و مورخان تاریخ نویس
رسالت مورخان در انتقال تاریخ
وظایف مورخان نسبت به جامعه و مردم
لزوم تعریف تخصصهای جدید در تاریخ و ارتباط آن با تاریخ شفاهی

تاریخ شفاهی چیست؟
قبل از ورود به هر بحثی مهمترین سؤالی که در حوزه آن مطرح می‌گردد معنا و مفهوم تاریخ شفاهی و دیدگاه‌های رایج نسبت به آن در جامعه می‌باشد. شفاهیات و روایات زبانی مردم که از طریق تعامل دو جانبه زبانی بین انسانها به صورت رسمی یا غیر رسمی تولید می‌گردد و در قالبهای مختلف شفاهی و گاهاً مکتوب در جامعه نگهداری می‌گردد. از این منظر تنوع منابع شفاهی گزینه‌های متعددی را مطرح می‌نماید که تاریخ شفاهی را می‌توان یکی از اصلی‌ترین آنها به شمار آورد. در زمینه تاریخ شفاهی، تعاریف و مفاهیم آن خوشبختانه در سالهای اخیر منابع زیادی تألیف شده (5) و در اینترنت هم اطلاعات با ارزش زیادی موجود است،(6) اما مهمترین مؤلفه‌هایی که باعث شده تاریخ شفاهی در دوران معاصر علی‌رغم همه تغییرات، اهمیت خود را حفظ و با توجه به تغییر شرایط در روش های تاریخنگاری رابطه خود را با مورخان حفظ نماید عبارتند از:

ـ روشی که مردم گذشته را از طریق خاطرات شخصی و جمعی بازخوانی و از آن برای چشم‌اندازی در زمان حال استفاده می‌کنند.(7) 
ـ نزدیکترین هم افزایی حافظه بشری که می‌توان به شکل خلاقانه بر آن دست پیدا کرد.(8)
ـ وسیله‌ای برای انتقال محتوا و هدف تاریخ از طریق مردمی که قبلاً آن را تجربه کرده‌اند.(9)
ـ درک صحیح از گذشته و تشویق برای تأثیرگذاری در آینده از طریق برگرداندن لحظات حساس.(10)
ـ جمع‌آوری تواریخ زندگی افراد در متن موقعیت‌های تاریخی که در گذشته در بطن جامعه اتفاق افتاده است.(11) 
ـ دادن مفهوم به زندگی فرد در جامعه و تسهیل زمینه مشارکت.(12) 
ـ وارد کردن تاریخ به زندگی افراد و وارد کردن فرد به تاریخ.(13) 
ـ روشی برای تجزیه و تحلیل اطلاعات در مقابل بین مراحل مختلف اجتماعی که قابلیت بررسی و چارچوب بندی اطلاعات گروهها را در قالب یک موضوع فراهم می‌کند.(14) 
ـ ثبت تاریخ پنهان مردمان عادی یا گروههای حاشیه‌نشین یا اقلیتها در تعامل با دانشمندان و خاطرات فردی افراد.(15) 
ـ کشف جنبه‌هایی از تجربیات تاریخی زندگی که به ندرت ثبت شده یا قبلاً درباره آن تجاهل یا تساهل شده است.(16) 
ـ برگرداندن زبان جوامع که سواد کمتر تحصیل‌کرده به نوشته‌ها و زمان علمی با مفاهیمی کامل از درون جوامع(17)
ـ بیان کارهای انجام شده در گذشته و آمال و آرزوهای آنها در آینده.(18) 
مردم شناسی متقابل(19) در مشارکت بین مردم و جامعه از طریق بیان خاطرات.(20)
ـ برقراری ارتباط علمی بین مورخان دانشگاهی و مردم عادی.(21)
ـ وسیله‌ای برای درک جامعه از تاریخ خود که بین تاریخ که مورخ می‌سازد با تاریخی که جامعه می‌خواهد داشته باشد.(22)
ـ تبدیل خاطرات شخصی افراد از طریق تفکر تاریخی در گذشته به خاطرات اجتماعی و تسهیل زمینه‌های ورود افراد به جامعه.(23)
ـ تبیین خاطرات جمعی در متن جامعه و ضبط برداشتهای جمعی در موقعیتهای متفاوت و در مکانهای مختلف.(۲۴) 
ـ دریافت خرد فردی افراد در کالبد تاریخی و تبدیل آن به دانش اجتماعی برای درک گذشته.(۲۵)
ـ تبیین ارتباط بین تاریخ و برداشتهای روایی شخصی از تاریخ به منظور درک زمان حال.(2۶)
دادن مفهوم فرهنگی از اسناد کاغذی به تاریخ و توانمندسازی برای فهم مبانی تاریخ.(۲۷)
ـ ماهیت افزایندگی در تحقیقات تاریخی که ورود تجربیات تاریخی جامعه را در تبیین حوادث با اسناد حکومتی فراهم می‌سازد.(۲۸)
این برداشتها در کنار صدها برداشت دیگری که درباره تاریخ شفاهی می‌تواند توسط افراد مختلف با توجه به حوزه‌های تحقیقاتی آنها ارائه گردد بیانگر ماهیت تنوع و قابل انعطاف تاریخ شفاهی دارد.
نکته‌ای که در تعاریف بالا سعی شد تا از تاریخ شفاهی ارائه گردد قسمتی از زوایای ارتباطی بین تاریخ و تاریخ شفاهی می‌باشد که در قسمتهای بعدی درباره جنبه‌های مختلف آن بحث خواهد گردید. اما برخی نکاتی که درباره برداشتهای بالا قابل توجه می‌باشد این است که تاریخ شفاهی را نمی‌‌توان یک جریان، یک شغل و یک نظم خاص دانست. حتی علی‌رغم اینکه به عنوان یک روش مورد استفاده مؤسسات حرفه‌ای و متخصصان قرار می‌گیرد باز نمی‌تواند در چهارچوب خاصی قرار گیرد، بلکه آن را می‌توان تکنیکی در خدمت نظامات مختلف دانست که کاربردهای متفاوتی دارد. نکته مشترک مطالبی که ارائه گردید بر تأکید بر ماهیت خاص برای تاریخ شفاهی که مشخص‌کننده آن از تاریخ باشد بلکه ابزار و وسیله‌ای است که می‌تواند در فرآیندی آگاهانه در خدمت محققان تاریخ قرار گیرد تا از جنبه‌های کشف؛ بهبود و افزایندگی آن درباره زوایای تاریک حوادث در گذشته استفاده کنند.

تاریخ شفاهی و مورخان
در این قسمت بر آن نیستیم تا در مورد مفهوم تاریخ، تغییر و تحولات در آن دوره معاصر و تأثیر آن بر استفاده از منابع شفاهی بپردازیم هرچند که عواملی مانند ظهور مکتب آنان و توجه به تاریخ اجتماعی و فمنیسم و تغییر نگرشی‌ای معیارهای خانوادگی و اجتماعی بر استفاده از منابع شفاهی تأثیر گذاشته است.(۲۹) بررسی پیشینه تغییرات در زمینه شکل‌گیری رویکردهای تاریخ شفاهی نیز این ارتباط دو جانبه را تأیید می‌کند.(۳۰) در بررسی ارتباط بین مورخان و تاریخ شفاهی دو مبحث اصلی مطرح می‌باشد: 1ـ مورخ کیست؟  2ـ آیا در بررسی ارتباط این دو باید به همه تاریخ توجه کنیم یا می‌توان ارتباط را با نحله‌هایی از تاریخ سنجید؟
اگر تاریخ را کنش جمعی آدمیان در دوران گذشته، وظیفه علم تاریخ را شناخت و تحلیل این کنشها بدانیم مورخ فردی است که این علم را با استفاده از اسناد و مدارک تاریخی تفسیر و تحلیل می‌کند. نکته ظریف اینجا است که آیا وظیفه مورخین تفسیر و تحلیل وقایع می‌باشد یا گردآوری و جمع‌آوری اسناد و مدارک تاریخی را نیز می‌توان در زمره وظایف آنها شمرد؟
آیا نمی‌توان مورخین تاریخی را نیز سطح‌بندی نموده و جایگاه هر یک را در راستای علم تاریخ تبیین کرد؟
آیا مورخین در هر دوره‌ای صرفاً استفاده کنندگان از اسناد و مدارک هستند و وظیفه‌ای نسبت به تولید منابع برای آینده ندارند؟
آیا تولیدکنندگان منابع شفاهی را نمی‌توان در زمره مورخین محسوب نمود که وظیفه آن جمع‌آوری اطلاعات در سطح مختلف جامعه برای نسل آینده است؟
آیا ارائه تحلیل‌های جامع و دقیق نیازمند اطلاعات کامل و همه جانبه از موضوع نمی‌باشد؟
آیا می‌توان تمایز یا وجه غالبی برای هر یک از کارهای جمع‌آوری یا تحلیل و تفسیر قائل شد؟
به نظر می‌رسد جدا از مکاتب مختلف تاریخ نگاری در غرب و لزوم یا عدم لزوم بخش تاریخ‌نگاری ما با آنها و تطبیق مباحث نظری به یک نکته باید توجه داشت و آن اینکه با توجه به ساختارهای اجتماعی ما چه نوع تاریخی و چه مکتب تاریخ نگاری را می‌توان برای تأثیر بیشتر تجویز نمود و چه ساختاری را می‌توان در راستای تهیه یک تاریخ مدون در سطوح مختلف جامعه تدوین نمود؟
پاسخ به این سؤال که آیا همه تاریخ باید توسط مورخان دانشگاهی نوشته شود یا خیر و یا می‌توان تمایزی بین مورخان آکادمیک و حرفه‌ای با آماتور قائل شد و در ارتباط بین تاریخ شفاهی و مورخان مؤثر است و نوع نگاه به تاریخ از دیدگاه این دو گروه می‌تواند در میزان اهمیت آن تأثیر داشته باشد. این همان وجه مشخصه‌ای است که بین تاریخ محلی و تاریخ وجود دارد.
منابع تاریخ محلی اغلب از طریق منابع شفاهی تأمین می‌شوند و از طریق تاریخ شفاهی گرد‌آوری می‌شوند. در تاریخ محلی یک منطقه ممکن است به بسیاری داستان‌ها، افسانه‌ها در منطقه برخورد می‌کنید که قابلیت باور ندارد اما در حد یافته‌ها و فرهنگ آن گروه قرار دارد و در جای دیگری ثبت نشده است و ارتباط پیچیده بین روح انسانی، وظایف راوی و تاریخی در تحقیقات تاریخ است.(۳۱) بسیاری از موضوعاتی که در تاریخ محلی مطرح می‌باشد مانند چه مردمی در منطقه هستند، نژاد آنها چه می‌باشد، امورات دینی آنها چیست؟ تفریحات و سرگرمی‌های جنبی چه می‌باشد، حمل و نقل، مالیات، زباله در زمره مواردی است که هر چند به صورت محدود در اسناد ثبت می‌گردند اما به خاطر ارتباط با جوامع انسانی کاملاً قابل انتقال نیستند و تنها از طریق تاریخ شفاهی می‌توان قسمتی از آن را منتقل کرد.(۳۲) تاریخ محلی تنها حوادث ساده که در یک محل خاص اتفاق می‌افتد نیست، بلکه روایتی از تجربیات افراد آن منطقه در زمانی خاص است.(۳۳) تاریخ محلی محدود به گذشته نیست. تاریخ آنهایی است که در امروز زندگی می‌کنند و در آینده به خاطرات می‌پیوندند اما لازم است تا زمانی که در میان ما هستند مورد تقدیر قرار گیرند.(۳۴)
باید در نظر داشته باشیم که جوامع هرگز نمی‌ایستند در آن همیشه تولد، مرگ، جاده، تغییرات جدید، افزایش جمعیت و... هست که همه آنها قابلیت ثبت در اسناد را ندارند.(3۵) بسیاری از رفتارهای اجتماعی، دیدگاه‌های شخصی و سنت‌های شفاهی که به دلایل مختلفی حتی اگر قابلیت ثبت شدن داشته باشند ارائه نمی شوند.(3۶) نکته ای که مورخان کمتر به آن توجه می‌کنند. تاریخ محلی می‌تواند ساختاری از تاریخ عمومی یک منطقه را به نمایش بگذارد که ارتباط بین اجزاء کوچکتر با بزرگتر در یک منطقه با بزرگتر در سطح ملی است.(۳۷) با این تفاسیر می‌توان به ارتباط بین تاریخ، تاریخ محلی، تاریخ شفاهی و میزان اهمیت منابع شفاهی در این حوزه پی برد.
نکاتی که در ابتدای این بحث در مورد مورخان مطرح شد می‌تواند دوباره راهگشا باشد، آیا می‌توان به کسانی که اقدام به جمع‌آوری اطلاعات در حوزه‌های متنوع ذکر شده می‌نمایند لفظ مورخ نامید یا می‌توان از کلمه مورخان آماتور یا حرفه‌ای استفاده کرد. فرض بر پذیرفتن آن رابطه این دو را چگونه می‌توان تعریف نمود. برخی تاریخ محلی را آخرین پناهگاه مورخان آماتوری می‌دانند که نه براساس حرفه و شغل خود بلکه بیشتر به خاطر تمایلات و انگیزه‌های شخصی، وطن دوستی به آن می‌پردازند.(۳۸) نمونه‌ای از ارتباط بین دو گروه را در آمریکا می‌توان جستجو نمود که در مرحله حرفه‌ای شدن تاریخ ورود آن به دانشگاه‌ها، مورخان آماتور را نفی نمودند و چند دهه کشمکش درونی بین آنها به وجود آمد تا اینکه با ورود تاریخ محلی به دانشگاهها دامنه آن کمرنگتر شد(۳۹) و مورخان محلی از طریق ارتباط مستقیم با انجمن تاریخدانان آمریکا (AHA) توانستند خود را با دیگر مورخان تطبیق دهند. از طرف دیگر همین اختلاف بین مورخان حرفه‌ای با تاریخ شفاهی کاران به وجود آمد. آنها بر این اعتقاد بودند که منابع حاصل از مصاحبه‌های شفاهی ارزش داده‌های تاریخی را ندارند و تا مدتها دانشگاهها ارجاعات به مصاحبه‌ها را در پایان‌نامه‌ها جائز نمی‌دانستند تا اینکه تاریخ شفاهی کاران در تعامل با انجمن تاریخدانان آمریکا استانداردهای IRIB را به منظور استانداردسازی منابع شفاهی تهیه نمودند و تعامل دو سویه آنها باعث شد تا تاریخ شفاهی ابزار مؤثری در جمع‌آوری داده‌های تاریخی باشد. در عین حال ورود تاریخ شفاهی به دانشگاه‌ها زمینه ارتباط آنها را تسهیل کرد.(۴۰) از فرآیند نهایی این بحث می‌توان چنین استنباط نمود که رابطه تاریخ شفاهی‌کاران با تاریخ محلی‌کاران نزدیکی بیشتری در حوزه تولید منابع شفاهی و استفاده از آن دارد و در عین حال هر دو گروه می‌توان مورخان حرفه‌ای نیز جستجو نمود هر چند که به علت گستردگی شمول در برگیری آنها سطوح مختلفی از علاقه‌مندان به حوزه تاریخ را در برمی‌گیرند.

داده‌های حاصل از تاریخ شفاهی شواهد و اسناد شفاهی یا تاریخ نگاری
سؤال بزرگ در ابتدای این بحث این است که توقع ما از تاریخ شفاهی چیست؟
واقعیت این است که در چند دهه گذشته هیچ روش پژوهشی مانند تاریخ شفاهی از طرق گوناگون و در زمینه‌های مختلف مورد استفاده مورخان در پژوهشهای مختلف قرار نگرفته است.(4۱) به خصوص از دهه 1960 به بعد به طور دقیق با توجه به شرایط آن زمان و نیازهای روز جامعه شروع به باز تعریف خود نمود تا بتواند جواب انتقادهای مورخان سنتی را بدهد. اولین مورخی که از تاریخ شفاهی به طور گسترده‌ای استفاده و انتقاداتی را نیز وارد کرد توسیدس بود.(۴۲) او در مقدمه تاریخ پلوپنزی(۴۳) درباره حادثه واحدی که توسط افراد مختلف به صورت متفاوتی ارائه می‌گردد و در کتابش ثبت کرده مطالبی آورده است.(4۴) از آن زمان تاکنون شفاهیات در منابع تاریخی علی‌رغم فراز و نشیب‌ها به عنوان یکی از منابع اصلی ادامه یافته است. مهم‌ترین ایراداتی که بر تاریخ شفاهی در چند دهه اخیر وارد شده است عبارتند از:
ـ اختلاط بین اطلاعات و تجربیات تاریخی با سنتهای شفاهی: استفاده از تاریخ شفاهی گاهی به نوعی از منابع برمی‌خوریم که حد فاصل بین تاریخ و افسانه است و اصطلاحاً سنتهای شفاهی نامیده می‌شود که مورخان در پذیرفتن یا رد آن به عنوان یک منبع تاریخی اختلاف دارند.(4۵) 
ژان ونسینا(۴۶) مورخ بلژیکی معتقد است که سنتهای شفاهی تاریخ گذشته را آن چنانکه هست توضیح می‌دهد و نوعی حقیقت تاریخی که در پرده‌ای از روایات متنوع مخفی شده است.(۴۷) سنتهای شفاهی ارتباط مستقیمی با تاریخ محلی دارد و از تصورات تاریخی مردم شکل می‌پذیرد. ارزش کلمات تاریخی جمع شده، در ازای زندگی افراد است.(۴۸) هارون(۴۹) معتقد است که در جامعه مدرن ارتباط بین زندگی و ادراک تاریخی وجود نارد و یکی از مهمترین دلایل آن را نقص در سنتهای شفاهی می‌شمارد. خصوصاً در جوامعی که شفاهیات نسبت به اسناد مکتوب از ارزش بیشتری برخوردار هستند.(۵۰)
اما مورخان معتقدند که سنتهای شفاهی به علت آمیخته شدن با افسانه‌ها و تخیلات نمی‌توانند بیان‌کننده واقعیت‌های تاریخی و انتقال دهنده اطلاعات تاریخی باشند، هرچند بخش عمده‌ای از اطلاعات تاریخی در دوره‌های گذشته به همین شکل انتقال می یافت.(5۱)

تاریخ شفاهی و خاطرات
یکی از مهمترین مباحثی که امروزه در تاریخ شفاهی مطرح می‌گردد ارتباط بین تاریخ شفاهی و انواع خاطرات می‌باشد. نکته مهمی که در کشور ما با اختلاط مفاهیم و کارکردهای آن با تاریخ شفاهی تداخل پیدا نموده است، تقسیم‌بندی متفاوتی از انواع خاطرات تاکنون ارائه شده که از دیدگاه‌های مختلفی به آن نگاه شده است.
1ـ خاطرات فرهنگی(۵۲) انتقال آگاهی مفاهیم از گذشته.
2ـ خاطرات اجتماعی،(5۳) خاطرات جمعی، (5۴)خاطرات فردی(۵۵)و(۵۶) 
تنوع در انواع خاطرات که در زمره منابع شفاهی محسوب می‌شوند باعث شده تا برخی از مورخان مانند تیلور.(۵۷) به علت عدم امکان به چالش کشیدن خاطرات آن را باعث گمراهی محققان بدانند.(۵۸) بررسی منابع چاپ شده در کشور نشان می‌دهد که خاطرات چاپ شده را در چند گروه می‌توان تقسیم نمود:
1ـ خاطرات فردی که توسط خود فرد نوشته شده و توسط ناشران خصوصی به چاپ می‌رسند. در این کتابها فرد با توجه به سلایق شخصی و تجربیات خود پاره‌ای اطلاعات با ارزش تاریخی را نیز ذکر می‌کند.
2ـ خاطرات فردی: این خاطرات که معمولاً توسط بعضی از مراکز گرفته می‌شود و بیشتر در رابطه با یک حوزه موضوعی است در راستای اهداف مؤسسه است.(۵۹) 
3ـ خاطرات جمعی: این مصاحبه معمولاً در حوزه یک موضوعی و با گروهی از افراد صورت گرفته است که از نظر ارزش اطلاعات نسبت به خاطرات فردی دارای ارزش بیشتری هستند.(۶۰)
ـ خاطرات اجتماعی و فرهنگی را می‌توان در زمره خاطرات جمعی به شمار آورد.
دخالت عنصر انسانی در تاریخ شفاهی: یکی از مسائلی است که از جمله نقاط ضعف و قوت در تاریخ شفاهی شمرده شده است.
دخالت تفکر انسانی در جمع‌آوری اطلاعات که ناخودآگاه با شخصیت، سلیقه و دیدگاه خواهی نخواهی پیوند می‌خورد. دخالت عنصر انسانی به عنوان مصاحبه کننده و مصاحبه شونده که در هر دو قسمت خطای انسانی می‌تواند در خروجی منابع تأثیر بسزایی داشته باشد زیرا معمولاً بین آن چیزی که حقیقت است و آن چیزی که از دیدگاه مصاحبه شوندگان حقیقت به شمار می‌آید تفاوت وجود دارد.(۶۱) ذهن انسان یک انبار انفعالی از حقایق نیست بلکه عوامل مختلفی بر آن تأثیرمی‌گذارند.(۶۲) این مسأله در کشورهایی که به نوعی با سانسور اطلاعات یا آزادی بیان مواجه هستند و مصاحبه شوندگان به نوعی با خود سانسوری در بیان حقایق تاریخی مواجه هستند از دشواری بیشتری برخوردار می‌باشد.

اعتبار(6۳) و قابل اتکا ساختن(6۴) تاریخ شفاهی: از جمله مصادیقی است که در بررسی منابع شفاهی مورد اهمیت بوده و مورخان در این زمینه ایراداتی وارد می نمایند. واژه اعتباردر هنگام تولید منابع از انتخاب مصاحبه کنندگان و تا مصاحبه شوندگان گرفته تا ساماندهی منابع را شامل می‌شود و واژه استحکام که در ارزش تولید منابع شفاهی در تحقیقات تاریخی و مستندسازی آنها از طریق منابع مکتوب اشاره می‌کند.(۶۵) این مسأله اشاره به ارزش بالذات منابع شفاهی یا ارزش اولیه و ارزش ثانویه اطلاعات شفاهی است.
- شک در تاریخ شفاهی نکته‌ای که نمی‌توان آن را ضعف به شمار آورد، زیرا همه منابع آن چنانکه که مورد اعتمادند می‌توانند گمراه کننده نیز باشند.(۶۶) تأکید بیش از حد بر منابع مکتوب هر چند که بار اطلاعاتی محکم‌تری را به همراه دارد و اما سؤال اینجاست که می‌تواند تاریخ گذشته را با تکیه بر اسناد مکتوب بازسازی کنیم و می‌توان از اسناد شفاهی چشم پوشید.(۶۷)
ـ کشف(۶۸) یا بهبود(۶۹)دو واژه دیگر در استفاده از منابع شفاهی می‌باشد. آیا از منابع شفاهی در کشف واقعیت‌ها و حقایق تاریخی استفاده می‌شود یا می‌توان برای تکمیل اطلاعات نیز استفاده نمود. در کجا می‌توان اطلاعات شفاهی را در جای کشف و در جای دیگری به عنوان مکمل استفاده نمود. این نکته‌ای که توجه به آن می‌تواند نقاط ضعف و قوت تاریخ شفاهی را کمرنگ یا پر رنگ کرد.(۷۰) 
- عدم نتیجه گیری و چندگزینگی در داده‌های تاریخی شفاهی: برخی معتقد هستند که اطلاعات حاصل از تاریخ شفاهی به علت اینکه گذشته فردی را توصیف می‌کنند و اطلاعات متناقضی را در اختیار محقق می گذارد قابلیت استفاده به عنوان یک شاهد را ندارد.
- سختی دسترسی به اصل منابع و عدم قابلیت تشخیص در منابع دست اول و دست دوم.(۷۱) و عدم در دست بودن اطلاعات کافی برای شناسایی افکار و آرا.
-  ارائه ریز و درشت اطلاعات بدون ارزشگذاری و سنجیدن صحت آن که گاه اطلاعات  راحت طلبانه  ارائه شده اند.(۷۲)
-  ارائه اطلاعات شفاهی بدون پس زمینه تولید و ارائه آن.(7۳)
با توجه به مطالب ارائه شده در بحث‌های گذشته و وضعیت تاریخ شفاهی در ایران برای گسترش ارتباط میان مورخان و منابع تاریخ شفاهی و استفاده بیشتر از آن در تحقیقات تاریخی می‌توان راهکارهایی را ارائه نمود. بررسی وضعیت فعلی استفاده از منابع تاریخ شفاهی نشان می‌دهد که به علت گستردگی ماهیت منابع شفاهی دامنه افرادی که از آن استفاده می‌کنند از تنوع زیادی برخوردار است. در بعد راهکارهای ارائه البته به این نکته باید توجه داشت که ابتدا واژه مورخ و تاریخ نگاری تعریف گردد. در اینجا البته منظور مورخان دانشگاهی می‌باشند.
اولین نکته مهم در استفاده از منابع شفاهی لزوم پی بردن مورخان دانشگاهی به جایگاه و نقش خود در جامعه می‌باشد. واقعیت این است که آن قسمت از مورخان که در حوزه تاریخ معاصر کار می‌کنند حضور کمتری در جامعه دارند و در واقع بیشتر استفاده کننده حرف از منابع تاریخی هستند و ارتباط کمی با جامعه اطراف خود دارند. دورسون معتقد است که مورخان به احساس شخصی از تاریخ در جامعه توجه کافی ندارند(۷۴) و این نقش افعال آنها را در مهندسی خودآگاهی اجتماعی و ترسی آینده کمتر می‌کند(۷۵) و به گفته کالوم دیویس مورخان وظایفشان را نسبت به جامعه ترک کرده اند(۷۶) زیرا تاریخ فقط درباره حوادث گذشته یا ساختارها نیست بلکه علاوه بر حوادث باید به اعتقادات و ذهنیات مردم نیز توجه داشت.(۷۷) و این آن چیزی است که مورخان ما باید به بعد آموزشی تاریخ شفاهی در یادگیری روحیات اجتماعی زمان خود(۷۸) و همبستگی بین تاریخ و فرهنگ و گفتگوی بین نسلها توجه کنند(۷۹) و این آن چیزی است که به گفته تامپسون به مورخان درک حوادث و حقایق گذشته کمک می‌کند.(۸۰)
2ـ نگاه به تاریخ شفاهی در تحقیقات تاریخی بسیار مهم می‌باشد. آیا منابع شفاهی ما تاریخ نگاری تلقی می‌گردد یا آن را باید در زمره شواهد شفاهی مانند سایر منابع تاریخی برشمرد؟ آیا باید همه آن را قبول نمود یا به آن شک کرد؟ تامپسون معتقد است که نگاه به مقوله تاریخ شفاهی بین شکل مقبول باشد تا بتوان با برقراری ارتباط بین منابع به واقعیاتی از میان تردیدها رسید. راههای مختلفی برای رسیدن به واقعیات تاریخی از بین شواهد شفاهی وجود دارد که مورخ باید با خودباوری، کوشش و تلاش در جهت استناددهی منابع به آن دست پیدا کند.(۸۱)

مورخ باید همچنان که در مواجه با یک واقعیت تاریخی همه امکانها را در نظر بگیرد در بررسی شواهد شفاهی نیز وسواس بیشتری نسبت به سایر منابع به خرج دهد.(۸۲) مورخ باید از قابلیت انعطاف پذیری منابع شفاهی خصوصاً در زمانی که امکان اصالت منجر اطلاعات از لحاظ راوی، تولیدکننده وجود دارد استفاده کند.(۸۳) چیزی که یکی از مورخین در ایران از آن به ویراستاری در تاریخ شفاهی نام برده است.(۸۴)و بررسی مفاهیم زیادی که از آن به نقد داده‌های درونی و بیرونی در تاریخ شفاهی نام برده شده باید در بررسی اطلاعات مورد توجه قرار گیرد. (۸۵)
به هرحال مورخان باید این مسأله را توجه داشته باشند که آنها هیچ گاه نمی‌توانند از قطعیت در وقایع تاریخی سخن گویند و همیشه درباره یک واقعه شرح حالهای مختلفی وجود دارد و یک مورخ خوب نزدیکترین شرح به واقعیت را انتخاب می‌کند و می‌تواند تنها بخشی از حقایق تاریخی را بیان کند. برای همین ایراد به شفاهیات به خاطر عدم وجود و قطعیت منابع نمی‌تواند به عنوان دلیلی برای انکار آن محسوب گردد. به عنوان آخرین نکته استانداردسازی خصوصاً زمانی که مورخان می‌توانند نه به عنوان مصرف کننده بلکه تولیدکننده منابع شفاهی نیز اقدام نمایند و بسیاری از ایرادات وارده را حل کنند. آخرین نکته این که استانداردسازی منابع شفاهی مسأله‌ای استفاده از منابع شفاهی هم در هنگام تولید و هم در زمان استفاده می‌تواند مورد توجه مورخان قرار گیرد. هرچند بسیاری از آنها درگیر تولید منابع شفاهی نیستند اما می‌توانند ارتباط نزدیکی با تاریخ شفاهی کاران داشته و تاریخ شفاهی را به صورت آکادمیک وارد دانشگاهها کنند و در ضمن در تهیه استانداردهای کاری کمک کنند کاری که انجمن تاریخدانان آمریکا انجام داده‌اند. مورخان دانشگاهی باید توجه کنند که توجه به تاریخ شفاهی روز بروز در میان پژوهشگران رو به افزایش بوده و منابع متنوعی هر روز در این زمینه تولید می‌شود. به عهده گرفتن نقش فعال در مواجهه علمی با آن و گستردن زمینه‌های استفاده از آن می‌تواند جایگاه آنان را در بین سایر رشته‌ها قوی‌تر و رسالت آنها را در جامعه پررنگتر کند. نقش مورخان دانشگاهی در دو حوزه تولید و استفاده از منابع شفاهی باید نسبت به گذشته پررنگتر باشد از یک طرف باید با ورود به مباحث علمی زمینه های ورود تاریخ شفاهی به دانشگاهها را باز کرده تا مسئله تولید این منابع از دیدگاههای علمی در بین دانشجویان مطرح شده و زمینه های استاندارد سازی منابع را هرچه بیشتر فراهم نمایدو از طرف دیگر با سوق دادن دانشجویان با استفاده از منابع شفاهی ضمن توجه بیشتر به حوزه های اجتماعی از منابع شفاهی به صورت استاندارد در تحقیقات تاریخی استفاده نمایند. واقعیت این است که مورخان دانشگاهی چه بخواهند و چه نخواهند تولید منابع شفاهی  روزبروزدر گشور در حال افزایش می باشد و حضور فعال آن ها در این عرصه می تواند نقش و حایگاه آن ها را در تاریخ سازی برای آینده و تاثیرگذاری بر روند تاریخ نگاری پررنگتر نماید و زمینه ارتباط بیشتر آن ها با مورخان غیر دانشگاهی را فراهم کند.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- oral History
2- Interdisciplinary

۳- برای اطلاع بیشتر در مورد تاریخچه تاریخ شفاهی نگاه کنید به مقاله:

Allen Nevins(1996),Oral History whow and Why it  Was Born, Oral History An Interdisciplinary Anthology,pp87-94

۴ - برای اطلاع بیشتر در این حوزه نگاه کنید به:

Paul Thompson (1999),Voice Of The Past(Oral History and Historian),oxford university,pp25-81

۵- از این کتابها می توان به مجموعه مقالات اولین همایش تاریخ شفاهی در ایران-چهارمین و پنجمین  نشست تخصصی تاریخ شفاهی و کتاب تاریخ شفاهی در ایران را نام بردعلاوه بر آن مقالات پراکنده ای  در گنجینه اسناد ،نشریه زمانه  نیز به صورت پراکنده در سالهای اخیر به چاپ رسیده است.
۶- از مهمترین و بسایتها در ایران می توان به سایت انجمن تاریخ شفاهی در ایران، کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی،سازمان اسناد و کتابخانه ملی ،مرکز اسناد انقلاب اسلامی و موسسه مطالعات و پژوهشهای معاصراشاره کرد.

7- John Bodnar(1990),Generational Memory in an American Town, Journal of Indisciplinary History, vol 25,. p. 37
8- Tamara Harven (1978),the Search for Generational Memory, Tribal Rites in Industerial Society ,P. 143
9- Paul Thompson (1999),Voice Of The Past,2
10-Michael Frisch The Memory of History, 1990 p17.
11-Tamara Harven (1978),the Search for Generational Memory,p 243
12- James Hoope(1979), Oral History and Introduction for student, The university of North Carolina, P. 53
13-Sharon Obrien(1998) Ashort Reflection On Oral History Memoire and Oral history,The Oral History Review, Vol.25,115
14-David A. Gerber(1979) local and Community History: Some Cautionary Remarks on Idea whose time has Returned ,History teacher, vol 3, No 1,.25
15-Ronald.J Grele (1983)Moving Without Aim:Methodological and Theorithical Problems in Oral History, Envelopes of sound chicgo precedent publishong, 127 
16- Alistar Thomson,(1988), International perspective on Oral History Journal of American History, p 84
17- Scholte Bob,(1987),The Literacy Turn in contemporary Anthropology,Critique Of Anthropology,volv111,p42
18- Allessandro Portelli,(1988),What Makes Oral History Different, Index Oral History Reader,ed. Robert Perks and Alistar Thompson (New York  Routledge, p.68
19- Reciprocal History
20- Alicia J. Rouverd) 2003) ,Collaborative Oral History, Promise and Profits, Oral History Review, Vol 30, No. 1, P63
21-Scholte Bob,(1987),The Literacy Turn in contemporary Anthropology,48
22-RaphaelSamuel(1976),LocalhistoryandOralHistory,History Workshop,No1,p192,1
23-Veronica Sake (2000),The Meaning Remembering In the Citizenship Construction Northeastern Migrants which went up the Social in SAopualo, come in Crossroads of History, Experience, memory, Oral History x1 th international Oral History Conference) International Oral History Association in Collaboration with Department of History Boqazici University Istanbul.,p.284
24-Paul Thompson (1999),Voice Of The Past,p133
25-Linda Shopes(1986)Opening a Critical Dialogue about Oral History:some note based an analysis of book review,Oral History Review,vol14,p10
26-Charles W. Joyner(1979),Oral History as Communicative Event: A Folkloristic Perspective, The Oral History Review, Vol. 7,p48, 1979
27-Paul Thompson (1999),Voice Of The Past,p81
28-ibid165

۲۹- ابوالفضل رضوی، نقد و تحلیل داده های مصاحبه ،مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،تهران،سوره مهر، 1387
۳۰-ابوالفضل حسن آبادی، استانداردهای مصاحبه ای تاریخ شفاهی،مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،تهران،سوره مهر، 1387

31-Larry Danielson(1980) The Folklorist, the Oral Historian, and Local History, History, Oral History Review,vol1,p.71
32-Constance Mclauglin Gree (1968),Changes in community”T he challenge of local history”(Albany,NY:the state education department office of stste history),23
33-Alen Rogers. Apaproaches to Local Hstory, Longman, 1977.p.2
34-Maurice P.Moffatt and stephen G.rich, Place of Local History in Modern Educational, vol.26. p.87
35-Constantance Mclauglin Gree, Changes in Community,24
36-Carol Kammen,(2003) On Doing Local History (American Association for State and Local History Book Series) Published by Rowman Altamira, ,p41
37- H.P.R.Finberg(1962)localhistoryinapproachesto  history(London,Routledge&kegan/paul,p.81

۳۸-ابوالفضل حسن آبادی،(1387)استانداردهای مصاحبه ای تاریخ شفاهی،مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،91-94
۳۹- برای اطلاع بیشتر در این مورد نگاه کنید به ابوالفضل حسن آبادی،(1387) نقش دانشگاهها در گسترش تاریخ شفاهی، مجموعه مقالات نخستین همایش تاریخ شفاهی ،تهران،سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران،205-215

40-Louis M. Star(1971),Oral History,Encyclopedia of library and Information Science,NewYork:Macel Delken.Inc.pp448-451
41-Reability and Validity in oral history,p108
42- Thucydides
43- Peloponnesian
44-Thucydides(1943)The History of the Peloponnesian War, in Translating by R.w Livingstone,Oxford University Press,p40
45-William Lynwood Montell(1972) ,the oral Historian as Folklorist, In the selection from the fifth and Sixth National Collaquia on Oral History,Edolch and Forest c Pogue,NewYourkOral History Assosiation P. 45.
46- Jan Vansina.
47-JanVansina,OralTradition an historical  Methodology,Translation H.M wright(London-Routledge,p196
48-Barbara T. Gates(1974),Words Worth Use of Oral History, Folklore ,Vol85.N4,p257
49-Tamara Harven
50-Laurie R. Serikaku(1989)Oral History in Ethnic community" Oral History Review, Vol 17. No 1, P70

۵۱- مرتضی نورایی(1385)،درآمدی بر پاره ای مشکلات نظری و کارکردی تاریخ شفاهی،گنجینه اسنادشماره 64زمستان 1385،ص

52- Cultural Memory
53- - Social Memory
54- Collective Memory.
55- Autobiography
56- Jeffery K. Olik and Joyce Robbins(1998),Social Memory Studies: from Collective Memory to Historical Sociology of Mnemonic Practices, "Annual Review of Sociology. Vol. 24 ,P. 112
57-A.J.p Taylor
58- Paul Thompson (1999),Voice Of The Past,p121

۵۹- از این مورد مصاحبه ها می توان  به اکثر خاطرات ضبط شده در مرکز اسناد انقلاب اسلامی اشاره نمود
۶۰- از این دست مصاحبه ها می توان به تاریخ شفاهی ترتش و تاریخ شفاهی مسجد همت اشاره نمود

61-Kathleen M. Blee(1993) Evidence- empathy and Ethics,American History,Vol80,No2,598
62-Allesandro Portelli(1991)The Death of lugi Trastu and other Stories,Form and Meaning in Oral History,Albany,p52
63-Reability
64- Validity
65- Reability and Validity in Oral History,p109
66-William Moss(1977),Oral History An Appreciation,American Archivist,Vol 40.p434
67-Edaivis Dynam(1971),Oral Evidence and The Historian:Problems and Method,Journal of Folklore Institue,Vol 21,p82
68- Discovery
69- Recovery
70-Paul Thompson (1999),Voice Of The Past,p81

۷۱- مرتضی نورایی(1384)،مقدمه ای بر فلسفه تاریخ شفاهی،گنجینه اسناد،شماره 49و50،ص69

72- Ronald J. Gerele(1985), Interviewed by studs Tarkel, "Its Not the song, It’s the singing: panel Discussion on oral History "Ronald J. Gerele Envelopes of Sounds the Art of Oral History znded chicagos precedent publishing, , 87
73- Trevor Lummies(1981),structure and Validity in Oral History, International Journal of Oral History, vol2, n2 Jun,p113
74- Richard M. Dorson(1951) Richard  M. Dorson "Local History and Folklore"Detroit Historical Society Bulletin,Vol18,p.148,

۷۵- مرتضی نورایی(1386)،مقدمه ای بر ویراستاری تاریخ شفاهی،گنجینه اسناد،شماره66،ص109

76- Cullom Daivis (1985),Panel Disscusion, Oral History For Texans,Texas Historical Comission, p55
77- Paul Thompson (1999),Voice Of The Past,p162
78- William W. Cutler III (1971) Oral History. Its Nature and Uses for Educational History, Vol.11, No. 2, p 188.
79- Angela M..Laport(1981)Oral History as Integrational Dialogue In Educational,Art Education,p40
80- E.P.Thompson(1978).The Poverty of Theory and the Essays,London-Merlin,p329

۸۱- علی رضاملایی توانی(1387)تنگناهاو ناگزیری های مصاحبه گر در مصاحبه تاریخ شفاهی، ،مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،تهران،حوزه هنری،109

82- JanVansina,125 
83-Ruth Finngan(198)A note  on Oral Tradition As Historical Evidence,Oral history an Interdisciplinary anthology,p132

۸۴- مرتضی نورایی(1386)،مقدمه ای بر ویراستاری تاریخ شفاهی،111
۸۵- علی رضاملایی توانی، همان، ص110 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
فهرست منابع
ابوالفضل حسن آبادی،(1387)استانداردهای مصاحبه ای تاریخ شفاهی، مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،تهران،سوره مهر

حسن آبادی ابوالفضل ،(1387) تاریخ شفاهی در ایران، مشهد،سازمان کتابخانه هاموزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی،

حسن آبادی ابوالفضل ،(1387) نقش دانشگاهها در گسترش تاریخ شفاهی، مجموعه مقالات نخستین همایش تاریخ شفاهی ،تهران،سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران،
ابوالفضل رضوی ،(1387) نقد و تحلیل داده های مصاحبه ،مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،تهران،سوره مهر،
ملایی توانی ،علی رضا (1387)تنگناهاو ناگزیری های مصاحبه گر در مصاحبه تاریخ شفاهی، مجموعه مقالات چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی،تهران،سوره مهر نورایی، مرتضی (1386)،مقدمه ای بر ویراستاری تاریخ شفاهی،گنجینه اسناد،شماره66،
مرتضی نورایی(1384)،مقدمه ای بر فلسفه تاریخ شفاهی،گنجینه اسناد،شماره 49و50

Allessandro Portelli,(1988),What Makes Oral History Different, Index oral History Reader,ed. Robert Perks and Alistar Thompson (New York  Routledge,
Alicia J. Rouverd) 2003) ,Collaborative Oral History, Promise and Profits, Oral History Review, Vol 30, No. 1,
Angela M..Laport(1981)Oral History as Integrational Dialogue In Educational,Art Education,

Alistar Thomson,(1988), International perspective on Oral History Journal of American History Perspective, The Oral History Review, Vol. 7
Constance Mclauglin Gree (1968),Changes in community”T he challenge of local history”(Albany,NY:the state education department office of stste history
Barbara T. Gates(1974),Words Worths Use of Oral History, Folklore ,Vol85.N4,

Carol Kammen,(2003) On Doing Local History (American Association for State and Local History Book Series) Published by Rowman Altamira,
David A. Gerber(1979) local and Community History: Some Cautionary
David K.Dunway, (1996) the Interdisciplinarity of Oral History, in Oral History An Interdisciplinarity Antholoyy, Edited by
David K.Dunway and willa K.Baum, Second Edition, Altamira press
H.P.R.Finberg(1962)localhistory in approaches to  history(London,Routledge&kegan/paul,
Edaivis Dynam(1971),Oral Evidence and The Historian:Problems and Method,Journal of Folklore Institue,Vol 21,

James Hoope(1979), Oral History and Introduction for student, The university of North Carolina
JanVansina,OralTradition as study in historian Methodology,Translation H.M wright(London-Routledge,

John Bodnar(1990),Generational Memory in an American Town, Journal of Indisciplinary History, vol 25Joffery K. olik and Joyce Robbins(1998),Social Memory Studies: from Collective Memory to Historical Sociology of Mnemonic Practices, "A Kathleen M. Blee(1993) Evidence- empathy and Ethics,American History,Vol80,No2nnual Review of Sociology. Vol. 24

Larry Danielson(1980) The Folklorist, the Oral Historian, and Local History, Oral History Review,vol1
Linda Shopes91986)Opening a Critical Dialogue about Oral History:some note based an analysis of book review,Oral History Review,vol14

Louis M. Star(1971),Oral History,Encyclopedia of  library and Information Science,NewYork:Macel Delken.Inc
Laurie R. Serikaku(1989)Oral History in Ethnic community" Oral History Review, Vol 17. No 1,
Maurice P.Moffatt and Stephen G.Rich(1952) Place of local history in modern education,journal of educational society,vol.26, Remarks on Idea whose time has Returned ,History teacher, vol 3, No 1
- Richard M. Dorson(1951) Richard  M. Dorson "Local History and Folklore"Detroit Historical Society Bulletin,Vol18,p.148,

Ronald J. Gerele(1985), Interviewed by studs Tarkel, "Its Not the song, It’s the singing: panel Discussion on oral History "Ronald J. Gerele Envelopes of Sounds the Art of Oral History znded chicagos precedent publishing,

Sharon Obrien(1998) Ashort Reflection On Oral History Memoire and Oral history,The Oral History Review, Vol.25
Scholte Bob,(1987),The Literacy Turn in contemporary Anthropology,Critique Of Anthropology,vol111,

Scholte Bob,(1987),The Literacy Turn in contemporary Anthropology,48
RaphaelSamuel(1976),LocalhistoryandOralHistory,History Workshop,No1,
Thucydis(1943)The History of thePeloponnesian War, in Translating by R.w Livingstone,Oxford University Press,
Trevor Lummies(1981),structure and Validity in Oral History, International Journal of Oral History, vol2, n2 Jun,
Veronica Sake (2000),The Meaning Remembering In the Citizenship Construction Northeastern Migrants which went up the Social in SAopualo, come in Crossroads of History, Experience, memory, Oral History x1 th international Oral History Conference) International Oral History Association in Collaboration with Department of History Boqazici University Istanbul.2000William Lynwood Montell(1972) ,the oral Historian as Folklorist, In the selection from the fifth and Sixth National Collaquia on Oral History,EdOlch and Forest c Pogue,NewYourkOral History Assosiation P.
William Moss(1977),Oral History An Appreciation,American Archivist,Vol 40.

ابوالفضل حسن آبادی