یکشنبه خونین تهران در دولت سوسیال دمکرات!

اشاره:
 شاید کمترکسی تصور کند در دوره نخست‌وزیری شاپور بختیار که با شعارهای «سوق‌ دادن کشور به سوی سوسیال دمکراسی، آزادی زندانیان سیاسی، آزادی مطبوعات، انحلال ساواک و مجازات مقامات سابق» برسرکار آمد، شمار شهدای انقلاب اسلامی بیش از دولت نظامی غلامرضا ازهاری  بوده است.
  اما در دوران 37 روزه (16دی تا22 بهمن1357) دولت شاپور بختیار شمار زیادی از مردم، بویژه در بهمن‌ماه، به شهادت رسیدند. یکی از خونین‌ترین این تظاهرات‌ها در 8 بهمن1357 در تهران رخ داد. پیش از این  تاریخ مردم در سراسر کشور در دوران نخست‌وزیری بختیار در روزهای 29دی1357 (اربعین) و 7بهمن1357(28 صفر) تظاهرات میلیونی و آرامی برپا کرده بودند.
   مردم در بهمن‌ماه بی‌صبرانه منتظر ورود امام خمینی بودند. اما بختیار در حالی که روزانه هزاران خارجی از مرزهای هوایی ایران به کشورهای خود بازمی‌گشتند اعلام کرد به علت مشکلات فنی و شرایط جوی! فرود‌گاههای کشور بسته است. بختیار از سوی دیگر با هماهنگی نظامیان در 5 بهمن1357 تظاهراتی با حضور خانواده پرسنل نظامی تحت عنوان «طرفداران قانون اساسی» راه انداخت. ملت ایران نیز در راهپیمایی 7بهمن1357 (28 صفر)در مخالفت با بختیار شرکت کردند. روز بعد بختیار یکشنبه خونین تهران را رقم زد. در مقاله حاضر به وقایع این روز خونین تهران پرداخته شده است.

 
در حالی‌که دیروز در تهران تظاهرات میلیونی مردمی با آرامش برپا شده بود، امروز تظاهرات تهران به خاک و خون کشیده شد و تهران یکشنبه خونینی را پشت سر گذاشت. روزنامه کیهان با چاپ تصاویری از کشتار مردم تهران با عنوان «لحظات شهادت و حماسه در تهران» خبر از شهادت دهها نفر و مجروح شدن دویست نفر داد.
روزنامه کیهان، در گزارشی با عنوان «در زد و خورد مسلحانه تهران دهها نفر کشته شدند»، نوشت: «تهران روز خونینی را از سر گذراند. سومین روز تظاهرات گسترده در تهران به خشونت کم‌نظیری مبدل شد. سربازان در چند نقطه با مردم درگیر شدند و به سوی آنان آتش گشودند. بحرانی‌ترین نقطه تهران میدان 24 اسفند و خیابانهای اطراف آن تا دانشگاه تهران بود. طبق گزارش خبرنگاران کیهان زد و خوردها [...] 32 شهید و دویست مجروح داشته است. یک خبرنگار ایتالیایی هم در حوادث [...] تهران هدف گلوله قرار گرفت.»(1)  این خبرنگار ایتالیایی جان چزاره فلکسا نام داشت. به گزارش خبرگزاری رم این خبرنگار از ناحیه شانه و سینه هدف گلوله قرار گرفت. این خبرنگار 24ساله هفته‌نامه چپی اسپروسو در نزدیکی میدان 24 اسفند هدف گلوله قرار گرفت و به بیمارستان پهلوی منتقل شد.(2)  روزنامه اطلاعات هم از کشته‌شدن یک فیلمبردار فرانسوی که در مقابل سینما کاپری هدف قرار گرفت خبر داد و افزود یک خبرنگار خارجی دیگر نیز کشته شده است.(3)
روزنامه کیهان درباره کشتار امروز در تهران نوشت: تظاهرات ظهر شروع شد و تا ساعت 9 شب ادامه داشت. ظهر امروز، تظاهرات گسترده دانشگاه تهران به میدان 24 اسفند کشانده شد و به دنبال کشتار خونین در این میدان، تظاهرات خونین دیگری در میدانهای فوزیه و ژاله و خیابانهای کورش، فرح‌آباد، شهباز و آیزنهاور صورت گرفت. خبرنگار کیهان درباره چگونگی شروع درگیری نوشت: «ساعت یک بعدازظهر یک اتوبوس ارتشی قصد ورود به خیابان سی‌متری را داشت تظاهرکنندگان از راننده خواستند تا اتوبوس خود را متوقف کند. راننده اتوبوس بدون توجه، با سرعت زیاد اتوبوس را به سوی تظاهرکنندگان به حرکت درآورد. چند نفر بر اثر برخورد با اتوبوس مجروح شدند. به دنبال این برخورد درگیری آغاز شد. چند چماق به دست از جنب سینما نیورسال بیرون ریختند. تظاهرکنندگان برای دفاع از خود اقدام به پرتاب سنگ کردند. لحظاتی بعد مأموران ژاندارمری از پشت‌بام ستاد به پشتیبانی از آنان [چماقداران] برخاستند و برای متفرق کردن تظاهرکنندگان به سوی آنان تیرندازی کردند و این آغاز درگیری شدیدی بود که تبدیل به کشتار خونین شد.» کیهان با چاپ عکسی از تیراندازی نظامیان به سوی مردم از پشت‌بام ستاد ژندارمری نوشت: به دنبال شهید و زخمی شدن گروهی از تظاهرکنندگان، عد‌ه‌ای با وسایل آتش‌زا به سوی ستاد ژندارمری حمله کردند و دو دستگاه اتوبوس ژاندارمری در وسط خیابان به ‌آتش کشیده شد. این روزنامه با چاپ عکسی از شهید علی محسنی که امروز در میدان 24 اسفند به ضرب گلوله ماموران کشته شد، افزود: ماموران نظامی بار دیگر آتش گشودند و سه نفر دیگر در کنار دیوار ستاد شهید شدند و چند نفر دیگر نیز در ضلع شمالی و جنوبی میدان 24 اسفند نقش زمین شدند. در این هنگام صدای «لااله‌الاالله» در فضای میدان طنین انداخت و دو دستگاه آمبولانس وارد میدان شدند. گروهی در پشت آنها پناه گرفتند و به امدادگران در انتقال اجساد کمک کردند و از تیررس ماموران دور ماندند. گروهی نیز خیابانهای اطراف میدان 24 اسفند را با اتوبوسهای شرکت واحد مسدود کردند. عده‌ای هم فریاد می‌زدند: «مردم مسلح شوید.» سربازان در خیابان سی‌متری و پشت بام ستاد ژاندارمری سنگر گرفته بودند و دود عظیمی که بر اثر ‌آتش زدن لاستیکها و زباله‌ها به هوا برخاسته بود، حد فاصل مردم و سربازان بود. آنان هر چند لحظه یک بار گاز اشک‌آور به میان مردم پرتاب می‌کردند و چند آمبولانس نیز در ابتدای خیابان امیرآباد آماده بودند... ساعت 2بعدازظهر در حالی‌که مردم گروه گروه در میدان به بحث و گفت‌وگو مشغول بودند، ناگهان صدای رگبار مسلسل به گوش رسید و گروهی از تظاهرکنندگان به زمین افتادند.

خبرنگار کیهان در وصف این حادثه نوشت: «میدان مملو از آدم و دود بود. دسته‌های کوچک گردهم جمع شده بودند و بحث می‌کردند. در چهار ضلع میدان گروههایی ایستاده بودند و گاه شعار می‌دادند. عده‌ای دنبال خون و پنبه برای مجروحان بودند. روی مقواهایی نوشته بودند. به خون اُ منفی [o-] نیاز است. آمبولانس‌ها مدام بین دانشگاه و میدان رفت وآمد می‌کردند. حد فاصل میدان و خیابان سی‌متری را دود و آتش پوشانده بود. از پشت پرده دود صف طولانی سربازان دیده می‌شد که مسلسلها را دست فنگ کرده بودند و آماده شلیک بودند. چند سرباز بالای پشت‌ بام ستاد ژاندارمری ایستاده بودند و مسلسلها را به طرف میدان نشانه رفته بودند. ناگهان از چهار سوی میدان مردم شعار دادند، «درود بر پرسنل هوایی»
خبرنگار کیهان می‌افزاید: من به همراه گروهی از حاشیه چمن‌کاری میدان به طرف خیابان سی متری حرکت کردیم که ناگهان صدای رگبار مسلسل میدان را پر کرد. صفی که جلوی من حرکت می‌کرد بر زمین ریخت. خودم را روی زمین پرت کردم. سرم را که بلند کردم دیدم اطرافم را جنازه و خون پوشانده است. خون زمین را می‌شست. جوانی کنارم بود که دیگر سر نداشت. آن طرفترم دختری بازوی خونینش را گرفته بود و فریاد می‌زد. مردم سینه‌خیز از میدان می‌گریختند گروهی نیز مجروحان را می‌بردند. رگبار مداوم مسلسلها کار امدادگران را مختل کرده بود و امدادگران و پزشکان از ‌آمبولانسها پیاده شدند و رو در روی ماموران که در پشت‌‌بامها مستقر بودند قرار گرفتند و مشتهای گره کرده خود را به سوی آنان نشانه رفتند و فریاد زدند: «یا ما را بکشید و یا اجازه بدهید مجروحان را از صحنه تیراندازی دور کنیم» خبرنگار کیهان می‌افزاید: گسترش درگیریهای خونین در خیابان شاهرضا منجر به نبردی نابرابر بین مردم و ماموران شد و یک گروه از جوانان تظاهرکننده راه را بر مأموران کمکی فرمانداری نظامی که به سوی ستاد ژاندارمری می‌رفتند. مسدود کردند. اما ماموران به تیراندازی ادامه دادند و مردم نیز پشت درختها سنگر گرفته بودند و به سوی ماموران سنگ پرتاب می‌کردند.
یکی دیگر از خبرنگاران روزنامه کیهان، از میدان 24 اسفند با عنوان میدان جنگ یاد کرد و نوشت: عصر امروز میدان 24 اسفند به یک میدان جنگ بیشتر شبیه بود. همه جا، در ابتدای خیابان سی متری و خیابانهای ‌آیزنهاور و شاهرضا خون بود و آتش و اجساد جوانانی که در خون خود خفته بودند. با هر رگبار مسلسل، ناگهان دهها جوان روی آسفالت سرد خیابان می‌غلتیدند. و به دنبال آن صدها نفر بدون هراس از اصابت گلوله به بالین جوانان مجروح می‌دویدند و آمبولانسهای مستقر در میدان با شتاب و تلاش خستگی‌ناپذیر راهی بیمارستان می‌شدند. ساعت 30/4 دقیقه بعدازظهر، حملات ماموران شدیدتر شد به طوری که آمبولانسها نیز ایمن نبودند. در این بین پیکر جوان شهیدی در میدان مانده بود و عده‌ای زیر رگبار مسلسلها به طرف این شهید رفتند و او را از میدان خارج کردند. در این بین جوانی بر اثر اصابت گلوله تخم چشمش بیرون پریده بود. سربازی نیز در ضلع شمالی میدان 24 اسفند از پنجره یک ساختمان شروع به تیراندازی کرد. لحظاتی بعد سرباز از ساختمان خارج شد و به سمت خودرو پیکانی رفت و با قنداق تفنگ راننده خودرو را کتک زد. راننده خودرو نیز به ناچار به مأمور نظامی حمله کرد و موفق شد اسلحه را بگیرد. راننده اسلحه را گرفت و به سوی مردم فرار کرد. مردم نیز به سوی سرباز حمله کردند و قطار فشنگ او را گرفتند و سرباز مجروح نیز توسط مردم با آمبولانس از مهلکه بیرون رفت.

بنابراین گزارش، بیشتر مجروحان حوادث امروز به بیمارستان مصدق منتقل شدند و علی‌رغم اینکه تعداد پزشکان و پرستاران این بیمارستان نسبت به روزهای قبل چند برابر شده بود، اما گروهی از امدادگران کمیته استقبال از امام خمینی نیز به کمک آنها شتافتند و گروه گروه مجروحان را با آمبولانس به بیمارستان منتقل می‌کردند. خبرنگار کیهان از بیمارستان مصدق گزارش داد که تا ساعت 5 بعدازظهر هفتاد مجروح و نُه شهید به این بیمارستان منتقل شده‌اند. گروهی از مجروحان نیز به بیمارستانهای هزارتختخوابی و اقبال منتقل شدند که وضع اکثر‌ آنها وخیم گزارش شده است و بیشتر از ناحیه کمر به بالا هدف گلوله قرار گرفته بودند. گروهی از مردم در مقابل بیمارستانها اجتماع کرده بودند و با خارج شدن هر مجروح از آمبولانس، صدای شیون زنان و مردان در فضای بیمارستان طنین می‌انداخت. برخی از زنان به شدت گریه می‌کردند و با مشت به صورت خود می‌کوبیدند و فریاد می‌زدند «ای خدا تا کی؟ ای خدا آخر چرا می‌کشند؟» در همین زمان آمبولانس هفت مجروح را به بیمارستان منتقل کرد و جوان مجروحی که در اثر خونریزی قدرت نداشت برای مردم دست تکان داد و با لبان خشکیده‌اش گفت: «درود بر خمینی، مرگ بر بختیار.»(4)
روزنامه اطلاعات هم در گزارشی با عنوان «تهران در آتش و خون» نوشت: خونین‌ترین حادثه پس از فاجعه میدان ژاله در تهران رخ داد. این روزنامه با چاپ تصاویری از حوادث امروز تهران نوشت: «آتش و خون بار دیگر چهره تهران را دگرگون کرد و قلب میلیونها نفر را در پایتخت و سایر شهرها به درد آورد.» بعدازظهر امروز میدان 24 اسفند به میدان جنگ شباهت پیدا کرده بود و در یکشنبه خونین میدان 24 اسفند خیابانهای اطراف از خون شهدا و مجروحان رنگین شد. خبرنگار روزنامه اطلاعات درباره چگونگی آغاز این حوادث نوشت: «به دنبال تحصن گروهی از روحانیون و طبقات مختلف مردم در مسجد دانشگاه تهران که خواستار بازگشت امام خمینی بودند، موج جمعیت به سوی دانشگاه سرازیر گشت و ماموران فرمانداری نظامی برای متفرق کردن آنان وارد عمل شدند. ناظران عینی به خبرنگار ما گفتند: حدود ساعت 12 گروهی که لباس شخصی‌ به تن داشتند از ساختمان ژاندارمری که در خیابان سی متری قرار دارد خارج شدند و به سوی اتوبوسهای سرویس ژاندارمری سنگ پرتاب کردند. حمله این گروه به اتوبوسها مدت زیادی طول نکشید و سپس به ساختمان بازگشتند. اما در این لحظه از طبقات فوقانی ساختمان به روی تظاهرکنندگانی که برای تماشا در‌ آن محل جمع شده بودند آتش گشوده شد.» مردم می‌گفتند، این اقدامات از سوی نظامیان از قبل برنامه‌ریزی شده بود تا کشتار مردم آغاز شود. ولی فرمانداری نظامی در اعلامیه‌ای گفته است؛ گروهی که به اتوبوسی‌ها حمله کردند از میان مردم بودند.
روزنامه اطلاعات درباره مراکز اصلی کارزار امروز نوشت: هسته مرکزی ماجرای خونین امروز مقابل ساختمان ژاندارمری بود. اما پیش از آن مردمی که مقابل دانشگاه تهران اجتماع کرده بودند در طرفداری از متحصنین داخل مسجد دانشگاه شعار می‌دادند. دیگر خطوط درگیریهای خیابانی امروز در میدان 24اسفند و خیابانهای امیرآباد جنوبی، سی متری، آیزنهاور، اسکندری، شاهرضا و چهارراه کاخ بود.(5)
دکتر لطفی، جراج بیمارستان هزارتختخوابی که امروز شانزده مجروح را تحت عمل جراحی قرار داده بود به خبرنگار روزنامه اطلاعات گفت: برعکس کشته‌شدگان و مجروحان حوادث روز جمعه (6/11/1357) بیشتر مجروحان امروز از ناحیه سر و سینه هدف گلوله قرار گرفته‌اند و این دقیقاً نشان می‌دهد در تیراندازی امروز هدف، تنها کشتار مردم بود نه پراکندن آنها. دکتر لطفی افزود: میانگین سنی شهدا و مجروحان امروز بیشتر از 22 سال، اما در روز جمعه کمتر از 22 سال بود.(6)
عمادالدین باقی در خاطرات خود درباره کشتار امروز در تهران می‌گوید: هنگام تیراندازی عده‌ای داخل حوضی در میدان 24 اسفند که آب نداشت پنهان شدند و گروهی نیز پشت مجسمه، ولی از سه تا چهار طرف تیراندازی می‌شد و حتی چند نفر از افرادی که داخل حوض پنهان شده بودند کشته شدند. مردم نیز با سنگ و کلوخ به نظامیان حمله می‌کردند و حتی موزائیکهای خیابان را می‌شکستند و به سوی نظامیان پرتاب می‌کردند. ولی وسعت تیراندازی نظامیان آن قدر زیاد بود که کسی جرأت تهاجم گسترده به آنان را نداشت.(7)
روزنامه آیندگان درباره حوادث امروز تهران نوشت: به دنبال تحصن گروهی از روحانیون در دانشگاه تهران که در اعتراض به بسته شدن فرودگاهها و جلوگیری از بازگشت آیت‌الله‌العظمی خمینی به وطن و کشتار روز جمعه برپا شده بود، گروههای مختلفی از مردم به سوی دانشگاه تهران روان شدند و تا ساعت 11 صبح هزاران نفر در اطراف دانشگاه اجتماع کردند. اما درگیری هنگامی آغاز شد که عده‌ای با لباس شخصی از ساختمان ستاد ژاندارمری خارج شدند و اتوبوس سرویس ژاندارمری را سنگباران کردند و مجدداً به داخل ساختمان بازگشتند. به دنبال آن مأموران از داخل و پشت ساختمان ستاد ژندارمری به سوی مردم آتش گشودند. تعدادی از سربازان نیز در مقابل سینما کاپری سنگرگیری کردند. مردم نیز به ناچار با پرتاب سنگ به مقابله با نظامیان پرداختند. ماموران نظامی یک راننده اتوبوس شرکت واحد را هدف قرار دادند و او را گشتند. در این بین دو نفر از سربازان، اسلحه خود را زمین گذاشته و لباسهای خود را سوزاندند و به سوی مردم رفتند». یکی از آنها هدف گلوله دیگر ماموران قرار گرفت. خبرنگار آیندگان می‌افزاید: در میان غریو گلوله‌ها و انفجار نارنجکها، مردم شعار می‌دادند: «توپ، تانک، مسلسل دیگر اثر ندارد.» و «رهبران ما را مسلح کنید.» در خیابان 21 آذر یک خودرو مرسدس بنز ژاندارمری نیز به آتش کشیده شد. در همین حال یکی از تکنسینهای اورژانس به خبرنگار آیندگان گفت: «از ساعت 3 بعدازظهر تا 30/5، بیست نفر کشته و 120نفر مجروح شده‌اند.» برخی از نظامیان نیز به مردم پیوستند و یک سرباز پس از پیوستن به مردم، یک درجه‌دار را هدف گلوله قرار داد.(8)
خبرگزاری دولتی پارس هم درباره تظاهرات امروز در تهران نوشت: به دنبال تحصن حدود هشتاد نفر از روحانیون و علمای اعلام در مسجد دانشگاه تهران، گروه زیادی از مردم در حمایت از خواسته‌های روحانیون در اطراف دانشگاه تهران تظاهرات کردند که در اثر مقابله نظامیان گروهی کشته و مجروح شدند.(9)

خبرنگار روزنامه کیهان از درگیری بین مردم و مأموران نظامی در مقابل بیمارستان جرجانی و اطراف میدان ژاله خبر داد. مردم مقابل بیمارستان جرجانی در خیابان تهران‌نو اجتماع کرده بودند و قصد داشتند برای مجروحان خون اهدا کنند، ولی مأموران قصد داشتند با تیراندازی آنها را متفرق سازند. ساعت 4 بعدازظهر نیز در میدان ژاله و خیابانهای اطراف بین مأموران و مردم درگیری شد.(10)  درهمین حال خبرنگار روزنامه آ‌یندگان از کمبود کیسه خون خبر داد و نوشت: این کمبود کار خون‌گیری اهداکنندگان را با مشکل روبه‌رو کرده است.(11)
آمارهای مختلفی درباره شهدا و مجروحان حوادث امروز منتشر شده است. خبرنگاران روزنامه اطلاعات آمار شهدا و مجروحان را در بیمارستانهای مختلف تهران به این شرح اعلام کرده‌اند: هزارتختخوابی، چهارده شهید و 124 مجروح، لقما‌ن‌الدوله؛ سه شهید و پانزده مجروح، داریوش کبیر؛ چهار شهید و چهل مجروح، سعادت‌آباد؛ یک شهید و یک مجروح، جرجانی؛ سه مجروح، مرکز طبی کودکان؛ چهار شهید و پانزده مجروح، دکتر شریعتی؛ شش شهید و هشتاد مجروح، سینا؛ یک مجروح‌، فارابی؛ چهار شهید و یک مجروح، سوانح؛ یک مجروح، شفایحیائیان؛ سه مجروح که دو نفرشان فلج شده‌اند و فیروزگر دو شهید.»(12)  خبرگزاری پارس آمار شهدا را 28 نفر اعلام کرد و افزود: 141 مجروح نیز در بیمارستهای داریوش کبیر، فارابی، ایران، فیروزگر، هزارتختخوابی و اقبال بستری هستند.(13)
حجت‌الاسلام رو‌ح‌الله حسینیان که شاهد این حوادث بوده در این باره می‌نویسد: دانشگاه تهران مملو از جمعیت بود و مردم مقابل دانشگاه اجتماع کرده بودند و روحانیون برای آنها سخنرانی می‌کردند. مردم یکسره شعار می‌دادند «رهبران! رهبران! ما را مسلح کنید.» در این هنگام گروهی از جوانان با دستهای خونین وارد دانشگاه تهران شدند و جوانی کبد یکی از شهدا را ـ که در اثر اصابت گلوله از سینه‌اش بیرون افتاده بود ـ روی دست گرفت و با هیجان شعار داد: «این است سند جنایت بختیار.» در این هنگام آیت‌الله مرتضی مطهری در میان جمعیت حاضر شد و در سخنانی کوتاه مردم را به آرامش دعوت کرد و از آنان خواست برای نشان دادن مخالفتشان با دولت بختیار در خیابانهای دانشگاه یک راهپیمایی سمبلیک انجام دهند. آیت‌الله مطهری و عده‌ای از روحانیون در پیشاپیش و مردم به دنبال آنها در خیابانهای دانشگاه راهپیمایی کردند و مجدداً به مسجد دانشگاه بازگشتند.(14)

مراکز اطلاعاتی، امنیتی و نظامی نیز از حوادث امروز تهران گزارشهایی تهیه کردند. یک مقام مطلع در فرمانداری نظامی تهران و حومه ادعا کرد؛ در حدود ساعت 15 امروز گروه زیادی از خرابکاران که برخی از آنان مسلح بودند از پشت بامها و ساختمانهای مجاور میدان 24 اسفند به ماموران حفاظت ساختمان ستاد ژاندارمری کشور حمله کردند و قصد آتش زدن ساختمان را داشتند که با مقابله مأموران ژاندارمری روبه‌رو شدند و مأموران اقدام به تیراندازی هوایی و شلیک گاز اشک‌آور کردند و برای متفرق کردن مردم از ماشین آب‌پاش استفاده کردند. فرمانداری نظامی در ادامه مدعی شد مهاجمان با اسلحه به سوی ماموران تیراندازی کردند که در نتیجه یک سرباز کشته و یک درجه‌دار مجروح شد. در ادامه آمده است: مهاجمان از حرکت ماموران فرمانداری نظامی به سوی میدان 24 اسفند ممانعت کردند و به سوی این ماموران آتش گشودند که در اثر تیراندازی متقابل ماموران حدود چهل نفر از مهاجمان مجروح شدند.(15)
سرتیپ ذوالفقاری، رئیس اداره روابط عمومی ژاندارمری، درباره علت حادثه میدان 24 اسفند گفت: «در ساعت 30/14 روز 8/11/57 اخلالگران در میدان 24 اسفند به اتوبوسهای سرویس کارکنان ستاد حمله کرده، دو دستگاه را ‌آتش زده و به پنج دستگاه دیگر و یک مینی‌بوس آسیب رساندند. سه نفر نگهبان در شمالی برای تفرقه جمعیت مبادرت به تیرهوایی می‌نمایند که اخلالگران با ازدحام و اشغال اطراف ستاد و ساختمانهای مجاور با اجرای تیراندازی و پرتاب کوکتل مولوتف و نارنجک یک سرباز به درجه شهادت نائل و یک استوار مصدوم و ناهارخوری افسران دچار حریق می‌گردد. ناچار و به منظور تقویت نگهبانان و رفع محاصره از فرمانداری نظامی تقاضای کمک گردید که تا ساعت 20/18 ماموران مزبور موفق به پراکنده کردن جمعیت می‌شوند.»(16 و 17) و
ستاد بزرگ ارتشتاران گزارش داد: «ساعت 30/15 عده‌ای اخلالگر با سنگ و چوب به ساختمان ستاد ژاندامری در 24 اسفند حمله و با ایجاد راه‌بندان از ورود افراد کمکی ممانعت نموده ولی مأمورین فرمانداری نظامی توانسته‌اند از راههای مختلف خود را به ژاندارمری برسانند و در اثر تیراندازی پانزده نفر کشته و 160 نفر مجروح گردیدند، ضمناً دو قبضه جنگ‌افزار به دست اخلالگران افتاده و یک کامیون ارتشی با سلاحهای داخل ‌آن را منفجر [کردند] و یک اتوبوس سرویس ژاندارمری به آتش کشیده شد.» در ادامه یک گزارش آمده است که در ساعت 10/16 دقیقه یکی از سربازان اسلحه خود را به مهاجمان داد و مهاجمان نیز یک سرباز را کشتند.(18)
پلیس تهران درباره حادثه امروز میدان 24 اسفند گزارش داد: «ساعت 30/14 روز 8/11/57 جمعیتی که در داخل و اطراف دانشگاه [تهران] اجتماع کرده بودند. به داخل میدان 24 اسفند رفته و به ستاد ژاندارمری حمله کردند که از طرف مامورین به مهاجمین شلیک گردید. متعاقباً مامورین فرمانداری نظامی در طول خیابان آیزنهاور جلوی وزارت کار و پپسی‌کولا با تظاهرکنندگان درگیر و با تیراندازی و استفاده از گاز اشک‌آور نسبت به متفرق کردن آنان اقدام نمودند. برابر اطلاع در حمله به ستاد ژاندارمری دو قبضه اسلحه ژـ3 به وسیله تظاهرکنندگان برده شد و گویا سربازی توسط مهاجمین به قتل رسید. برابر بررسیهای معموله در وقایع فوق حدود نوزده نفر کشته و قریب 199 نفر مجروح و در بیمارستانهای مختلف تحت درمان قرار دارند.»(19)
فرمانداری نظامی تهران و حومه در گزارش دیگری درباره حوادث امروز میدان 24 اسفند نوشت: «از ساعت 31/14 که اتوبوسهای قرارگاه و ادارات ژاندارمری از مبدا پارک قلقلی و ونک به سمت میدان 24 اسفند در حرکت بودند به وسیله اخلالگران محاصره و چند نفر از رانندگان مضروب و شیشه‌های اتوبوس شکسته می‌شود. از همین لحظه سربازان نگهبان ضلع شمالی قرارگاه به منظور رهایی اتوبوسها و رانندگان مبادرت به تیراندازی هوایی نموده‌اند. اخلالگران ابتدا با سنگ و پرتاب شیشه‌های بنزین و سپس نارنجک، اتوبوس ژاندارمری را در میدان 24 اسفند به آتش کشیدند و سرباز وظیفه جلال اخلاقی مورد اصابت نارنجک اخلالگران قرار گرفته و قبل از رسیدن به بیمارستان فوت می‌نماید. که بلافاصله به مناطق 6، 2 و 4 فرمانداری ابلاغ می‌شود تا نسبت به پاکسازی منطقه اقدام نمایند. در درگیری‌های پیش آمده خسارتهای زیر وارد می‌گردد: الف ـ بیش از دوازده تن غیرنظامی کشته و زخمی ‌می‌گردند. ب ـ‌ تظاهرکنندگان تعداد یک دستگاه خودرو سواری و یک دستگاه اتوبوس سرویس ژاندارمری را به آتش کشیده و رانندگان آن را به سختی مجروح و مصدوم کرده‌اند. پ ـ تعداد زیادی از شیشه‌های ستاد ژاندارمری شکسته شده است. ت ـ ساختمان اداره بیمه بازنشستگی آسیب‌ دیده است. ث ـ از نقاط مختلف به وسیله اشخاص ناشناس با مسلسل و تفنگ به طرف مامورین ژاندارمری و مردم تیراندازی [شده که] در نتیجه علاوه بر یک سرباز فوت شده و یک نفر درجه‌‌دار نیز مصدوم و در بیمارستان بستری گردیده است.(20)
حوادث امروز تهران در مطبوعات امریکا نیز بازتاب داشت. خبرنگار لس‌آنجلس تایمز با اشاره به حوادث امروز تهران نوشت: سربازان مرکز میدان 24 اسفند را در اختیار گرفتند و شروع به تیراندازی به سوی تظاهرکنندگان در خیابانهای منتهی به آن کردند. یکی از سربازان به حالت «تک تیرانداز» زانو زد و با نشانه‌‌گیری دقیق یکی از تظاهرکنندگان را از پای درآورد. برخی از افسران نیز سربازان را تشویق به تیراندازی می‌کردند. وقتی سربازان یک خشاب را کامل خالی می‌کردند. به آنان دستور ‌آتش‌بس داده می‌شد! در همین حال یکی از پزشکان بیمارستان داریوش که لباسش خون‌آلود شده بود، به خبرنگاران گفت: «بیشتر زخمهایی که ما مداوا کردیم در ناحیه شکم و سینه بودند. گویا سربازان به قصد کشت شلیک می‌کردند.»(21)
با توجه به خشونت گسترده امروز نظامیان در مقابله با مردم، سفارت امریکا در تهران گزارش محرمانه‌ای به امضای سولیوان و با عنوان «مطبوعات خارجی ارتش را نامنظم و تشنه خون توصیف می‌کنند» به وزارت امور خارجه امریکا نوشت(22)  خبرنگاران امریکایی و سایر خبرنگاران خارجی به روایت ناآرامیهای ایران از دید تظاهرکنندگان می‌پردازند که این امر می‌تواند موجب پیدایش انتقاد از سیاست دولت امریکا به عنوان حامی ارتش ایران گردد.
بنابراین گزارش خبرنگاران ای.بی.سی از سرپرست دفتر روابط عمومی آژانس ارتباط بین‌الملل و مشاور سیاسی دعوت کردند تا درباره حوادث روز هشتم بهمن که توأم با برخورد نظامیان با مردم در میدان 24 اسفند بود، تبادل نظر کنند. حاصل این تبادل نظر چنین بود:
«نیم دو جین سرباز دائماً به هر طرف شلیک می‌کردند و بسیاری از گلوله‌هایشان به هدف اصابت می‌کرد و بسیاری دیگر از روی سر تظاهرکنندگان می‌گذشت.

یک سرباز یک فرد غیرنظامی را که در اتومبیلی به انتظار نشسته بود کتک می‌زد. یک سرباز دیگر گلوله‌ای به پای سرباز اولی زد و به طرف تظاهرکنندگان دوید. تظاهرکنندگان این سرباز را مورد ضرب و شتم قرار دادند تا اینکه متوجه شدند او به آنها پناه آورده است و پس از آن او را در آغوش گرفتند. در همین حال غیرنظامی کتک خورده تفنگ سرباز مجروح را برداشت و به طرف تظاهرکنندگان دوید، غیرنظامیان دیگر به کمک سرباز مجروح شتافتند و با وجود مقاومت وی در برابر کمک آنها، غیرنظامیان او را با آمبولانس به بیمارستان بردند.
زخمیان وارد بیمارستان می‌شدند، و بعضی از‌ آنها در همان حال شعار می‌دادند. احساسات تند تماشاچیان پس از بیست دقیقه متوجه فیلم‌برداران شد، که آنها نیز مجبور به ترک صحنه شدند.
تظاهرکنندگان به طرف نظامیان سنگ پرتاب می‌کردند ولی به جایی نمی‌رسیدند، لیکن این کار عزم آنها را در ادامه مقاومت نشان می‌داد.»
در این جلسه خبرنگاران امریکایی، انگلیسی و سایر ملیتها، به گزارش شواهد عینی خود درباره خشونت نظامیان پرداختند. این خشونت‌ها عبارت بود از تیراندازی به سوی تظاهرکنندگانی که «بدون اسلحه و با دست خالی» در میدان 24 اسفند بودند. چند خبرنگار امریکایی تاکید کردند که «نظامیان در حالت جنون به سر می‌بردند و تشنه خون بودند» خبرنگاران افزودند: حتی نظامیان به سوی آنان نیز آتش گشودند. آنها دیدند که یک غیرنظامی ناشناس از بالای یکی از بامها به سوی یک عکاس ایتالیایی با هفت‌تیر آتش گشود و او را زخمی کرد و سپس با ادامه تیراندازی به دیگران اجازه نمی‌داد که او را به بیمارستان برسانند. خبرنگاران افزودند: شنید‌ه‌اند که به نظامیان «دستور تیراندازی» به فیلم‌برداران داده شده است.
به گفته خبرنگاران خارجی، تظاهرکنندگان جیمی‌کارتر را مسئول تمام حوادث ایران می‌دانند.
ویلیام سولیوان در پایان گزارش خود این گونه نتیجه می‌گیرد که: «واضح است که خبرنگاران در ناآرامیهای امروزه تهران از تظاهرکنندگان هواداری می‌کنند. این هواداری نیز احتمالاً ناشی از بُعد عاطفی تیراندازی به سوی آنهاست. آنها از مقاومت در این اوضاع بسیار مغرور هستند ـ یکی از خبرنگاران انگلیسی معتقد است که ای.بی.سی به خاطر این کار پاداش می‌گیرد و می‌خواهند که مقامات دولت امریکا این صحنه‌ها را مشاهده کرده و آن را به واشنگتن گزارش دهند. به نظر ما باید این عامل را در نحوه انتقال اوضاع برای بینندگان امریکایی به رسمیت شناخت. همین امر می‌تواند موجب پیدایش انتقاد از سیاست امریکا توسط مطبوعات شود.»(23)

پانوشتها:

۱ـ کیهان ـ ش 10624ـ 9/11/1357 ـ ص 5.
۲ـ آیندگان ـ ش 3276ـ 10/11/1357ـ ص 2.
۳ـ اطلاعات ـ ش 15771 ـ‌9/11/1357ـ ص 2.
۴ـ کیهان ـ ش 10624ـ 9/11/1357 ـ ص 5.
۵ـ اطلاعات ـ ش 15771 ـ‌9/11/1357ـ ص 2.
۶ـ همان.
۷ـ دفتر ادبیات انقلاب اسلامی ـ واحد تاریخ شفاهی ـ خاطرات عمادالدین باقی ـ نوار شماره 9 ـ صص 7 ـ 6
۸ـ آیندگان ـ ش 3275ـ 9/11/1357ـ ص 3.
۹ـ بولتن خبرگزاری پارس (اخبار ایران) ـ ش 303ـ 9/11/1357ـ ص 5.

۱۰ـ کیهان ـ ش 10624ـ 9/11/1357 ـ ص.
۱۱ـ آیندگان ـ ش 3275ـ 9/11/1357ـ ص 3.
۱۲ـ اطلاعات ـ ش 15771 ـ‌9/11/1357ـ ص 2.
۱۳ـ بولتن خبرگزاری پارس (اخبار ایران) ـ ش 303ـ 9/11/1357ـ ص 1.
۱۴ـ حسینیان، روح‌الله ـ یک سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، (بهمن 1356 تا بهمن 1357) ـ تهران ـ مرکز اسناد انقلاب اسلامی ـ1385ـ صص 77ـ 768.
۱۵ـ بولتن خبرگزاری پارس (اخبار ایران) ـ ش 303ـ 9/11/1357ـ صص 5 ـ 4.
۱۶ـ آیندگان ـ ش 3287ـ 12/11/1357ـ ص 4.
۱۷ـ در کیفرخواستی که پس از انقلاب برای محاکمه عاملین کشتار تهیه شد، چنین آمده بود:
«در تاریخ 8 بهمن ماه 1357 حدود ساعت 5/1 الی 2 بعدازظهر اتوبوسهای ژاندارمری که عازم ستاد ژاندارمری بودند به علت سرعت زیاد این اتوبوسها با مردمی که در حوالی میدان  24اسفند تجمع کرده بودند، برخورد می‌کنند که راننده مورد اعتراض قرار می‌گیرد و این امر باعث برخورد راننده‌های مسلح اتوبوسها و مردم می‌گردد. و به دنبال آن قوای مسلح ژاندارمرم توسط راننده اتوبوس از قضیه مطلع شده و در این هنگام سرگرد حسین اصفهانیان از ستاد ژاندارمری بیرون آمده و به افراد پاسدار و راننده‌های مسلح دستور تیراندازی می‌دهد. زد و خورد بر اثر تیراندازی آغاز می‌شود و در تعقیب آن تمام قوای آماده ژاندارم وارد صحنه عملیات می‌گردند و سربازان و افسران و درجه‌ داران ژاندارم به دستور متهم مردم را هدف قرار می‌دهند و کشتار را آغاز می‌کنند و زد و خورد تا ساعت 6 بعدازظهر ادامه می‌یابد.» (کیهان، ش 10701، ص 8)
۱۸- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ـ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک‌ ـ جلد 25 (6/11/1357 ـ 22/11/1357) ـ تهران‌ ـ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ـ 1387 ـ ص 69.
۱۹ـ همان ـ صص 90ـ 89.
۲۰ـ همان ـ ص 85.
۲۱ـ همان.
۲۲- این گزارش در تاریخ 10بهمن 1357 تهیه شده است.
۲۳ ـ موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی ـ اسناد لانه جاسوسی امریکا ـ جلد 10ـ (روزشمار انقلاب اسلامی) تهران ـ موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی ـ 1387ـ ص 11ـ 10.

میرزاباقر علیان‌نژاد