نیروهای مذهبی در دوران پهلوی دوم-۵

واکنش آیت‏الله‏ بروجردی نسبت به تلویزیون

هنوز چند صباحی از چالش نیروهای مذهبی به خصوص برخی علمای سنتی با رادیو به ویژه مخالفت‏های مکرر با پخش موسیقی نگذشته بود، که از اواسط دهه سی خبر راه اندازی تلویزیون در ایران به گوش رسید. این رسانه که اینک علاوه بر صوت، تصاویر افراد را هم پخش می‏کرد، به سختی می‏توانست قابل تحمل باشد. نیروهای مذهبی به خصوص علما، علی رغم برخی فراز و نشیب‏هایی، بالاخره با رادیو کنار آمدند و بعضاً به تدریج به مزایا و فرصت‏های بی‏نظیر آن برای تبلیغ دین آگاهی یافتند، هر چند برای بسیاری این آگاهی به سختی صورت گرفت. بررسی اسناد نشان می‏دهد که تا قریب یک دهه، همچنان موضوع پخش صدای موسیقی از رادیو در اماکن عمومی به خصوص در اطراف حرم حضرت معصومه(س) و ...چالش برانگیز شده بود. یک گزارش نشان می‏دهد، که آیت‏الله‏ فیض از مراجع وقت قم در سال 1329 نسبت به مکان و زمان پخش برنامه‏های رادیو در اطراف حرم، اعتراض کرده و این اختلاف به عزیمت فرماندار به مرکز و واگذاری امور شهر به معاون خویش و به تعبیری به کناره گیری وی انجامیده است.[1]

به هر حال، صرف نظر از رادیو، مساله راه اندازی و تماشای تلویزیون نیز چالش جدیدی بود که این بار نیز با واکنش آیت‏الله‏ بروجردی به عنوان مرجع تقلید اعلم مواجه شد. چنانکه پیش از این هم خاطر نشان گردید، ایشان نسبت به رادیو نظر مساعدی نداشت و خرید آنرا: «موجب سهولت دسترسی به لهویات و استماع اصوات لهویه» ذکر و تاکید کرده بود: «لازم است مسلمین از خرید آن تجنب نمایند.»[2] بنابراین دور از انتظار بود که نسبت به تلویزیون نیز عکس‏العمل مساعدی نشان دهد. اسناد ارائه شده در این مجموعه نشان می‏دهد که با ورود اولین دستگاه‏های تلویزیون به قم از اوایل دیماه 1337 به واسطه فروشندگان لوازم مربوطه، و خرید چند دستگاه از سوی برخی از اهالی، آیت‏الله‏ نسبت به آن واکنش نشان داده و نماینده خود را جهت دیدار و مذاکره با فرماندار فرستاد. سند مربوطه حاکی است: « نماینده حضرت آیت‏الله آقای بروجردی به اتفاق آقای رئیس شهربانی به فرمانداری آمده و اظهار داشتند که نظر حضرت آیت‏الله بر این است که از نصب و توسعه دستگاه تلویزیون در قم مخصوصاً در مغازه‏ها و ملاء عام جلوگیری شود..» کما این که در پی تأکیدات و اصرارهای آیت‏الله‏ محدودیت‏هایی برای فروشندگان تلویزیون به عمل آمد، از آن جمله مقرر گردید با احضار فروشندگان به فرمانداری، از آنان تعهدی مبنی بر عدم فروش تلویزیون گرفته شود. همچنین از طریق مأموران، مانع فروش تلویزیون در سطح شهر شده و یا محدودیت ایجاد نمایند.

بالاخره سایر اسناد[3] نشان می‏دهد، که در پی تأکیدات آیت‏الله‏ بروجردی، این مسأله در مذاکرات هیئت دولت منوچهر اقبال طرح و نسبت به نظر آیت‏الله‏ دستور رسیدگی صادر شد. البته به درستی معلوم نگردیده که آیا با درخواست‏های ایشان موافقت حاصل شده است یا خیر؟

در این راستا یک گزارش دیگر حاکی از نارضایتی شدید آیت‏الله‏ گلپایگانی، از علمای برجسته قم- که بعدها بدنبال رحلت آیت‏الله‏ بروجردی به مرجعیت نایل آمد- از نصب آنتن و تماشای تلویزیون یکی از همسایگانش است. به طوری که گزارش مربوطه، نسبت به اعتصاب بازار قم در حمایت از آیت‏الله‏ هشدار داده بود. در همین گزارش خاطرنشان گردیده، فرد خاطی به فرمانداری احضار و به وی دستور جمع‏آوری آنتن تلویزیون داده شد. ادامه این گزارش به استفاده چند تن از اهالی از تلویزیون اشاره کرده است.[4] ناگفته پیداست که ورود و استفاده از تلویزیون همچون رادیو، آن چنان با سرعت و استقبال عمومی مواجه شد، که فقهای دین در مقابل عمل انجام شده قرار گرفتند. وانگهی آنان از مقابله با استفاده این رسانه در مسقط‏الرأس خود- قم- ناتوان ماندند، وضعیت سایر شهرها که معلوم بود. در همین جا ذکر این نکته خالی از لطف نیست که نقل است در پی تشدید منازعات چالش‏برانگیز با استفاده از تلویزیون، برخی اهالی رند قم تدبیری اندیشیده تا ضمن تماشای تلویریون، از شماتت دیگران نیز در امان باشند. راهکار این بود که با شروع برنامه‏های تلویزیون، آنان هر شب، مخفیانه آنتن تلویزیون را پشت بام نصب و با پایان برنامه‏ها، در اواخر شب، آنتن را جمع می‏کردند و به این ترتیب، کسی از خطای گناه آلود،آنها اطلاع پیدا نمی کرد!

سند شماره 1
اختلاف میان فرماندار و برخی علمای قم درخصوص استفاده از رادیو در اماکن عمومی
[ شیر و خورشید]
وزارت کشور
شهربانی کل کشور

تاریخ: 24/8/1329 ، شماره: 27034

جناب آقای نخست وزیر

محترماً رونوشت گزارش شماره 463، 21/8/1329 شهربانی قم راجع به نقاری که بین آقای سلطانی فرماندار آنجا وعده از اشخاص متنفذ آن شهرستان تولید شده برای استحضار لفاً تقدیم می‏گردد.

از طرف رئیس شهربانی کل کشور، سرتیپ ایروانی[امضا] ‏ ‏‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏

[حاشیة بالا، اول:] بین آقای فرماندار وعده نقار تولید و تدریجاً ازدیاد حاصل نموده و بالنتیجه فرماندار جهت تغییر پست به مرکز آمده است.
[حاشیه بالا، دوم:] موضوع منتفی شده است بایگانی شود.
[مهر:] ورود به دفتر محرمانه نخست وزیر
شماره : 4/3299
تاریخ: 24/8/1329

سند شماره ‏1/1
[ شیر و خورشید]
وزارت کشور
شهربانی کل کشور

تاریخ: 21/8/29 ، شماره: 463
رونوشت گزارش شهربانی قم ‏

شهربانی کل کشور، اداره دفتر کل

اخیراً بین آقای سلطانی فرماندار قم وعده از اشخاص متنفذ این شهرستان نقاری تولید و تدریجاً ازدیاد یافته و اشخاص مزبور درصدد تقاضای تغییر مشارالیه برآمده بعداً نیز در یکی از جلسات روضه آقای آیت‏الله‏ فیض که از روحانیون متنفذ و مرجع تقلید می¬باشد نسبت به جلوگیری از استفاده از رادیو در مغازه‏ها و اماکن (البته در تمام مواقع حوالی و اطراف حرم جلوگیری و در ماه محرم و صفر نیز در تمام نقاط شهر جلوگیری می‏شود، و منظور آقای فیض در تمام فصل و ماهها و در تمام نقاط شهر بوده) با آقای فرماندار مذاکره و چون آقای فرماندار اظهار می‏داشتند جلوگیری رسمی از رادیو در تمام مدت سال مجوز قانونی ندارد و آقای فیض خیال می‏کردند مقصود ایشان مخالفت است، از این موضوع رنجیده خاطر و جداً عده مشغول اقدام در تغییر مشارالیه شدند، بدین لحاظ آقای فرماندار هفته گذشته به منظور تغییر پست خود با واگذاری امور به معاون فرمانداری به مرکز عزیمت نموده است.

رئیس شهربانی قم، سرهنگ قزل ایاغ

رونوشت برابر اصل است.

سند شماره 2
درخواست آیت‏الله‏ بروجردی جهت جلوگیری از فروش و نصب تلویزیون در قم
[شیر و خورشید]
وزارت کشور
شهربانی کل کشور

اداره: اطلاعات، تاریخ: 4/10/1337، شماره: 75026/5ت،
(محرمانه)

جناب آقای نخست¬وزیر

محترماً به استحضار می‏رساند. شهربانی قم گزارش می‎‏دهد. اخیراً تعدادی تلویزیون به قم وارد و از طرف مغازه داران به فروش رسیده و مورد استفاده قرار گرفته است. روز 27/9/1337 از طرف حضرت آیت الله بروجردی نسبت به منع و جلوگیری از نصب و استفاده تلویزیون به شهربانی و فرمانداری مراجعه و با نظر آقای فرماندار به فروشندگان ابلاغ گردیده که از حمل و فروش تلویزیون خودداری نمایند و صورت اسامی کسانی را که تلویزیون خریده و مورد استفاده قرار داده‏اند بدهند تا از طریق فرمانداری اقدام گردد.

از طرف رئیس شهربانی کل کشور، سپهبد علوی مقدم [امضا: ناخوانا]

[مهر:] ورود به دفتر محرمانه نخست وزیر
شماره: 4/6299
تاریخ: 10/10/1337

سند شماره 1/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور
شهربانی کل کشور

اداره: اطلاعات، تاریخ: 10/10/1337، شماره: 75832/5ت،
(محرمانه)
جناب آقای نخست¬وزیر
محترماً تعقیب شماره 75026/5، 4/10/1337 به استحضار می¬رساند. شهربانی قم به استناد نامه فرمانداری آن شهرستان گزارش می‏دهد. کلیه فروشندگان تلویزیون به فرمانداری احضار و به آنها ابلاغ گردیده که از وارد نمودن و فروش کالای مزبور در قم خودداری نمایند و به موجب تحقیقاتی که به عمل آمده و صورتهائی که فروشندگان تلویزیون ارائه داده اند در حال حاضر 19 نفر ساکنین قم در منازل خود تلویزیون نصب و استفاده می‏نمایند. و چون درباره منع استفاده از تلویزیون و برداشتن تلویزیون‏های موجود شهر مجدداً تأکید شده لذا مراتب به فرمانداری محل اعلام گردیده است.

از طرف رئیس شهربانی کل کشور، سپهبد علوی مقدم [امضا: ناخوانا]

[مهر:] ورود به دفتر محرمانه نخست وزیر
شماره: 4/6354
تاریخ: 13/10/1337

سند شماره 2/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور

تاریخ: 14/10/1337، شماره: 11729/س/12481/م،
محرمانه
جناب آقای نخست¬وزیر
پیرو گزارش شماره 75026/5/ت، 4/10/1337 شهربانی کل موضوع نظریه حضرت آیت الله بروجردی مبنی بر جلوگیری از نصب دستگاه تلویزیون در قم، اینک رونوشت گزارش شماره 80/م، 4/10/1337 فرمانداری قم در این باب جهت مزید استحضار خاطر عالی به ضمیمه تقدیم می گردد.
وزیر کشور، سپهبد نادر باتمانقلیج [امضا]

[حاشیة پایین:] ملاحظه شد 27/10/1337
[مهر:] محرمانه

سند شماره 3/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور

تاریخ: 14/10/1337، شماره: 11729/س/12482/م،
پیوست: 80/م، 4/10/1337
محرمانه، مستقیم

مقام محترم وزارت کشور
نماینده حضرت آیت الله آقای بروجردی به اتفاق آقای رئیس شهربانی به فرمانداری آمده و اظهار داشتند که نظر حضرت آیت الله بر این است که از نصب و توسعه دستگاه تلویزیون در قم مخصوصاً در مغازه‏ها و ملاء عام جلوگیری شود اینک از نظر استحضار مقام محترم وزارت معروض می‏گردد.
فرماندار قم، صدر
رونوشت برابر اصل است.

سند شماره ‏4/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور
اداره سیاسی

تاریخ: 20/10/1337، شماره: 13014/م،
جناب آقای نخست¬وزیر
پیرو شماره 11729 س 12481 م، 14/10/1337 این وزارت و گزارش شماره 75832/5 ت، 10/10/1337 شهربانی کل کشور موضوع نظریه حضرت آیت الله بروجردی مبنی بر جلوگیری از نصب دستگاه تلویزیون در قم اینک رونوشت گزارش شماره 84 م، 10/10/1337 فرمانداری قم و ضمیمه آن جهت استحضار خاطر عالی به ضمیمه تقدیم می‏گردد.
مستدعی است نظریه عالی را در این باب امر به ابلاغ فرمایند.
وزیر کشور: سپهبد نادر باتمانقلیج [امضا]

[حاشیة پایین:] جناب آقای ذوالفقاری
[حاشیة راست:] سابقه
[مهر:] ورود به دفتر محرمانه نخست وزیر
شماره: 4/6454
تاریخ: 28/10/1337
[مهر:] محرمانه

سند شماره 5/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور

کشف رمز
طهران، وزارت کشور
پیرو 80 م را جع به محدود شدن و عدم فروش [تلویزیون] در قم حضرت آقای بروجردی تأکید و تعقیب دارند اوامر صادره را امر به اعلام فرمایند.84 م ‏
‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏10/10/1337
صدر [فرماندار قم]
رونوشت برابراصل است

سند شماره 6/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور
اداره سیاسی

تاریخ: 15/4/1338، شماره:6060/م،
محرمانه.مستقیم
جناب آقای نخست¬وزیر
پیرو شماره 13014/م/12279/س،20/10/1337 موضوع نظریه حضرت آیت الله بروجردی مبنی بر جلوگیری در نصب دستگاه تلویزیون در قم اینک رونوشت گزاش شماره 100/م، 7/4/1338 فرمانداری قم جهت استحضار خاطر عالی و اتخاذ هرگونه تصمیم مقتضی به ضمیمه تقدیم می‏گردد.
مستدعی است مقرر فرمایند از نتیجه وزارت کشور را مستحضر سازند تا اقدام لازم به عمل آید.
وزیر کشور [امضا: رحمت اتابکی]

[حاشیة پایین، اول:] جناب آقای اشرف احمدی در هیئت دولت مطرح شود [منوچهر اقبال، امضا]
[حاشیة پایین، دوم:] در جلسه مورخ 19/4/1338 مطرح قرار شد جناب آقای وزیر کشور طبق مذکراتی که در هیئت [دولت] به عمل آمده اقدام لازم معمول دارد. [امضا: ناخوانا]
[حاشیة پایین، سوم:] جناب آقای وزیر کشور، عطف به نامه ؟ به طوری که در جلسه مورخه 19/4/1338 هیئت دولت مذاکره شد اقدام لازم معمول دارند. محرمانه
[امضا: ناخوانا]
[مهر:] محرمانه

سند شماره 7/2
[شیر و خورشید]

نخست¬وزیر
شماره عمومی: 4/2878، جزوه دان: 20/4/1338، محرمانه

جناب آقای وزیر کشور
عطف به نامه شماره 6060/2 15/4/1338 راجع به نظریه حضرت آیت الله بروجردی مبنی بر جلوگیری در نصب دستگاه تلویزیون در قم به طوری که در جلسه مورخ 19/4/1338 هیئت وزیران مذاکره شد اقدام لازم معمول دارید.
نخست وزیر

[حاشیة پایین:] [امضا: ناخوانا]

سند شماره8/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور
شهربانی کل کشور

اداره: اطلاعات، تاریخ: 18/10/1337، شماره:77951/5ت،
(محرمانه)
جناب آقای نخست وزیر
محترماً تعقیب شماره 75832/5ت، 10/10/1337 به استحضار می‏رساند. طبق گزارش شهربانی قم اسمعیل مینوئی مقیم کوی تکیه یزدی‏ها (جنب منزل حجت الاسلام حاج سید محمدرضا گلپایگانی) اخیراً در منزل خود تلویزیون نصب و اشخاص را برای تماشای تلویزیون به منزلش دعوت نموده این موضوع موجب عدم رضایت آقای گلپایگانی و شکایت به مقامات عالیه و روحانی شده و مخصوصاً اطلاع حاصل گردیده معظم له به بعضی از سران بازار اظهار نموده که چون جنب منزل من سینما باز شده ناچار به فروش منزل خود می‏باشم.
با احترام خاصی که مشارالیه بین اهالی و بازار دارند موضوع بیانات وی انعکاس بسیار نامطلوبی پیدا کرده و حتی شنیده شده که اگر شهربانی محل اقدام نکند اهالی خود ناچار به اقدام خواهند شد. به منظور جلوگیری از حوادث نامطلوب به آقای مینوئی ابلاغ گردید از دعوت اشخاص به منزلش خوددداری نماید. ولی متأسفانه نارضایتی عامه و آقای گلپایگانی با ادامه عمل او تشدید و احتمال می‏رفت از طرف اصناف بازار تظاهراتی صورت گیرد. لذا مینوئی مجدداً به شهربانی احضار و اخطار شد که آنتن تلویزیون خود را که موجب تحریک اهالی است از بالای بام منزل خود بردارد. ضمناً 6 نفر از اطباء و مأمورین دولتی جزو دارندگان تلویزیون می‏باشند و مراتب به فرمانداری محل نیز اعلام گردیده است.

از طرف رئیس شهربانی کل کشور
سپهبد علوی مقدم[امضا: ناخوانا]

[مهر:] ورود به دفتر محرمانه نخست وزیر
شماره: 4/6853
تاریخ: 6/11/1337
[مهر:] محرمانه 27/10/1337

سند شماره ‏9/2
[شیر و خورشید]
وزارت کشور
شهربانی کل کشور

تاریخ: 16/10/1338، شماره: 580105/5 ت،
(محرمانه)
از: شهربانی کل کشور
به: جناب آقای نخست وزیر
موضوع: جلوگیری از نصب تلویزیون در قم
محترماً تعقیب نامه شماره 77951/5 ت، 18/10/1337 به استحضار می‏رساند. برابر گزارش شهربانی قم چون نسبت به نصب تلویزیون در قم از طرف مقامات روحانی اعتراض شده و جناب آقای نخست وزیر هم امر فرموده‏اند که جلوگیری شود تاکنون مکرر به صاحبان و دارندگان تلویزیون ابلاغ و التزام از آنان گرفته شده که از نصب و استفاده از آن خودداری نمایند و مدتی هم به تعهد خود عمل نموده‏اند. لکن مجدداً مبادرت به نصب آنتن و استفاده از تلویزیون می‏نمایند و برای آخرین دفعه از کلیه دارندگان تلویزیون تعهد اخذ شده که به هیچ وجه از آن استفاده نکنند. معهذا چون با منع صریح مقامات عالیه روحانی ادامه استفاده از تلویزیون در قم ممکن است منجر به وقوع حوادث ناگوار گردد. لذا برای حفظ نظم شهرستان مذکور متمنی است مقرر فرمایند از تصمیمات متخذه شهربانی کل کشور را مستحضر نمایند.

از طرف رئیس شهربانی کل کشور
سپهبد علوی مقدم [امضا: ناخوانا]

[حاشیة پایین، اول:] سابقه 18/9/1338
[حاشیة پایین، دوم:] سابقه ضمیمه شد 128/9/1338
[حاشیة پایین، سوم:] در جلسه مورخ 19/9/1338 هیئت وزیران مطرح شد (به منظور اطلاع) جناب آقای وزیر کشور استحضار حاصل نمودند.
[حاشیة پایین، چهارم:] اقدامی ندارد
[حاشیة بالا:] جناب آقای اشرف احمدی در هیئت دولت مطرح شود.
[امضا: منوچهر اقبال]
[مهر:] ورود به دفتر محرمانه نخست وزیر
شماره: 4/7203
تاریخ: 18/9/38[13]

1. سند شماره 1، در همینجا ذکر این نکته ضروری است که آیت‏الله‏ فیض دو سه ماه بعد در اواخر همان سال در قم رحلت کرد، و چنانچه مشهور است، رزم آرا نخست وزیر وقت در خلال شرکت در مجلس ترحیم ایشان در مسجدی در تهران توسط فدائیان(؟) ترور شد.
2. منظورالاجداد، محمدحسین، مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست: اسناد گزارش‎هایی از آیات عظام نائینی، اصفهانی، حائری و بروجردی، 1292-1329 ش، 1379، تهران، شیرازه، ص 422
3. اسناد شماره 2 الی 7/2
4. اسناد شماره 8/2 الی 9/2

رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com

تعداد بازدید: 4815