نیروهای مذهبی در دوره پهلوی دوم-۱۶

نیروهای مذهبی و دو سند از انتخابات مجالس14 و 15

بعد از انقلاب مشروطه، امر برگزاری انتخابات ، کاندیداتوری افراد و حضور مردم در پای صندوق های رای مهمترین عرصه مشارکت سیاسی ایرانیان می باشد. هر چند در برخی مقاطع تاریخی همچون دوره رضاشاه و سالهای بعد از کودتای 28 مرداد 32، سیطره استبداد گونه سلطنت، مانع آزادی انتخابات و در نتیجه مشارکت مردم در انتخابات شد، ولی در دهه بعد از شهریور 20 تا کودتای مذکور ، فضای باز سیاسی ، زمینه برگزاری آزاد انتخابات را فراهم کرد. چنانچه در سال 1322 ش همزمان با انتخابات دوره چهاردهم مجلس، «جمعیت ملی اسلامی» تبلیغات فراوانی برای کاندیداهای خود، سید ابوالقاسم کاشانی و دکتر فقیهی شیرازی انجام داد. همچنین درهمین دوره جامعه اسلامی، مراسم سخنرانی در مسجد شاه با سخنرانی کمالی سبزواری واعظ در موضوع «حق رای در اسلام» برگزار کرد.(1)

نکته درخور توجه اینکه، در آستانه دوره چهاردهم انتخابات مجلس شورای ملی- 6 اسفند 1322 الی اواخر 1324- که کشور در اشغال متفقین قرار داشت، چهار تن از علمای آذربایجان با موقع شناسی طی فراخوانی ، اهالی آن ایالت را به انتخاب نمایندگان اصلح- همچون اهالی تهران- فرا خواندند. در این اعلامیه نکاتی چند در خصوص ویژگی های نمایندگان اصلح آمده است.

در آغاز این فراخوان(2) با اشاره به اهمیت نقش آفرینی اهالی آذربایجان، ضرورت چند تذکر را به اهالی به این شرح خاطر نشان نموده اند:

بیانیه حضرات علماء و مجتهدین تبریز دامت برکاتهم
(راجع به انتخابات)
- اعلام و نشر حقیقت -
واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لاتفرقوا

با اعتماد و اتکال بر اینکه قاطبه اهالی آذربایجان حساس ترین افراد نقاط ایران می باشند مسلماً به اهمیت موقع در این دوره ‌چهاردهم انتخابات پی برده اند لهذا محض تذکر افرادمسلمین خطة تبریز و آذربایجان اعلام پاره نکات را لازم دیده یادآوری می نماییم.

سپس در ادامه طی دو بند، نکاتی را به این شرح تذکر داده اند:

اولاً: چنانچه مسلم است برای وکالت و نمایندگی باید اشخاصی انتخاب شوند که صاحب اخلاق حسنه، متدین به دین اسلام، حایز مراتب امانت، عالم به مقتضیات وقت و مستحضر از سیاست داخلی و خارجی و بالاخره مردانی لازم است که به واسطه علم و هوش و استعداد و لیاقت از عهدة این امر خطیر برآیند، یار شاطر باشند نه بار خاطر. زیرا که موقعیت و سیاست امروزی دنیا اقتضاء ‌می¬نماید نمایندة مبرز و کارآگاه مجلس را اشغال نماید که بتواند در وضع قوانین بصیرت و اطلاع کامل داشته و در مورد دفاع از حقوق ملت و مملکت شهامت و شجاعتی را حاوی باشد که سعادت و رفاهیت ملت منوط به رعایت این نکته است.

ثانیاً: در انتخاب نمایندگان صحیح¬العمل یا شرافت و علاقمند به مملکت مبادرت نموده و غفلت نورزند و سستی و تکاهل را جایز نشمارند و سعی نمایند مقدرات مملکت به دست کسان نالایق نیفتد مملکت و ملت از انتخاب مردان کارآمد و هنرمند و با شرافت استفاده نموده بلکه این کشتی را به ساحل نجات برسانند و الا سستی و تکاهل و غفلت بالاخره موجب ندامت و ذلت خواهد شد.

من نمی گویم سمندرباش یا پروانه باش چون به عشق سوختن افتاده‌ای‎مردانه باش

اهالی و افراد آذربایجان تبعیت از برادران اسلامی تهران نمایید و رشد سیاسی خود را بر همگان واضح و روشن سازید در انتخاب مردان لایق و قابل که فارس این میدان و حارس این لوا باشند بکوشید تا جامه زنان نپوشید و در حفظ شرافت و علاقمندی به مملکت قصور نورزید و حق و حقیقت را تعقیب نمایید.

والسلام علی من اتبع الهدی

در پایان نیز آقایان علما: حاجی میرزا خلیل مجتهد: احقر خلیل ، ثقة الاسلام: احقر محمدبن موسی، میرزا محمود صدر ثقه الاسلام: محمود صدر ثقةالاسلام، حاجی میرزا باقر قاضی: الاقل محمد باقر قاضی طباطبایی پایین فراخوان را امضا کرده اند.

به نظر می رسد انتخابات این دوره مجلس همچون انتخابات مجلس 15 در ایران، ارتباط تنگاتنکی با مساله اشغال ایران داشت. به طوری که پای مرجعیت اعلم در قم را نیز به این چالش کشاند. در همین دوره از انتخابات بود که شایعه ای مبنی بر تحریم انتخابات از سوی آیت الله بروجردی مطرح شد، اما ایشان با اعلام اینکه در امور سیاسی دخالت نمی کند این شایعه را تکذیب کرد.(3) شرح ماجرای تحریم مذکور از این قرار بود که در جلسه 19 مهر 1324 دوره چهاردهم مجلس شورای ملی، طرح تحریم انتخابات دوره پانزدهم تا زمانی که کشور از نیروی دولتهای متفق تخلیه نشده است، با توافق اکثریت تقدیم مجلس شد و به تصویب رسید. به موجب این طرح، انتخابات دوره پانزدهم به مدت یک سال و چهار ماه و یک روز با فترت مواجه شد، تا اینکه به دنبال خروج نیروهای متفقین از ایران و به خصوص شوروی از آذربایجان و گسیل سپاه ایران به آن ایالت در 21 آذر 1325، حکومت خودمختار آذربایجان خاتمه یافت و رقابتهای انتخاباتی مجلس پانزدهم آغاز و آن مجلس در 25 تیر 1326 افتتاح گردید.اما چنین به نظر می رسد که این طرح برای پشتیبانی عمومی از یک سو و تحمیل آن به نیروهای متفقین از سوی دیگر نیاز به نوعی توجیه داشت که این امر با ترفند اعلام همکاری آیت الله بروجردی- به عنوان بزرگترین رهبر مذهبی ایران- با هیات حاکمه در این خصوص، می توانست طراحان این نقشه را به مقصود خود برساند. زیرا با به تاخیر انداختن انتخابات دوره 15 مجلس با این دعوی که، مقلدین آیت الله و به طور اعم نیروهای مذهبی با اعلام تحریم انتخابات در آن شرکت نمی کنند، به دولت های متفق به خصوص شوروی که از جمهوری خود مختار پیشه وری در آذربایجان حمایت می کرد، القا کردند که شرط برگزاری انتخابات، خروج بیگانگان و عدم دخالت آنان در امور ایران است. اما آیت الله بروجردی با اعلام عدم دخالت در سیاست، این فراخوان را تکذیب کرد(4) ، که البته به نظر می رسد در هیاهوی سیاسی آن ماه های طوفانی، این تکذیبیه چندان بازتابی نیافت و متولیان امور از ادعای تحریم آیت الله به مقصود خود نایل آمدند.

به هر حال عنوان متن تکذیبیه که به صورت اعلامیه و به عنوان خبر فوق العاده روزنامه اطلاعات گزارش شده،« تحریم انتخابات صحت ندارد» می باشد. سپس در متن تکذیبیه، با اشاره به خبر مخبر آن روزنامه از قم اضافه آمده است: «از تهران خبر می¬رسد که در پایتخت منتشر شده است که آیت¬الله آقای حاجی آقا حسین بروجردی انتخابات را تحریم کرده¬اند. این خبر صحبت ندارد.» در ادامه شرح ماجرا به نقل از خبرنگار مذکور حاکی است: «مسافرینی که از تهران به اینجا- قم- وارد شده اند می گویند در تهران درباره این موضوع هیاهوئی برپا شده و در اجتماعی که در برابر کاخ سلطنتی صورت گرفته، به مردم گفته¬اند آقای حاج آقا حسین بروجردی شرکت در انتخابات را بر کلیه مسلمانان ایران منع کرده¬اند. من امروز تحقیقات جامعی دراین خصوص کردم و دریافته¬ام که این خبر صحبت ندارد. آیت¬الله آقای حاجی آقای حسین بروجردی در امور سیاسی دخالتی نمی¬کنند و خود را از هر ماجرای سیاسی بر کنار داشته¬اند حاجی آقای حسین بروجردی مقام روحانی را بالاتر از آن می¬دانند که درامور سیاسی دخالت کنند. موضوع انتشار خبر تحریم انتخابات تهران، در قم باعث تعجب شده است و در بعضی محافل گفته می¬شود تهران نباید روحانیت را با سیاست مخلوط کند.».

حاصل سخن اینکه در شرایط پر چالش و هیاهوی بعد از سقوط رضا شاه و به خصوص دوران اشغال ایران توسط متفقین، بعضا فضای سیاسی آنچنان تار و آلوده می شد، که به سختی می شد، اصالت نقش و عملکرد بازیگران آن را تشخیص داد. کما اینکه آیت الله بروجردی علی رعم اینکه در امور سیاسی به ندرت دخالت می کرد، به اقتضای اوضاع و احوال، جایگاه و شان او مورد بهره برداری و سوء استفاده برخی از این بازیگران قرار می گرفت. که البته گاهی با تدبیر و هوشیاری ایشان برخی از این ترفندها خنثی می شد.

۱- روزنامه اطلاعات، شماره 5331،تاریخ 5آذر1322و 5239، تاریخ 15مرداد1322و شماره5307، تاریخ 7آبان 1322
۲- آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، ش پرونده،183.
۳- آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری ، ش پرونده14402،
4-برای اطلاعات بیشتر در خصوص نقش تاریخی و جایگاه آیت الله بروجردی رک به : روحبخش، رحیم، میراث آیت الله بروجردی، فصلنامه گفتگو، شماره ۲۹

نگارش: رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com