نیروهای مذهبی در دوره پهلوی دوم- ۱۹

نیروهای مذهبی و انتخابات دوره 17 مجلس در بهبهان: گامی علیه عناصر وابسته شرکت نفت ایران و انگیس

انتخابات دوره هفدهم مجلس در بسیاری از شهرهای ایران با شرکت اقشار و طبقات مختلف به خصوص نیروهای مذهبی همراه بود. فضای نسبتاً باز سیاسی دوره نخست وزیری مصدق و انباشت دوران طولانی مطالبات اقشار مختلف اجتماعی زمینه افزایش تکاپوهای انتخاباتی را فراهم کرد. غالباً در این دوره نیروهای مذهبی با اعلام نامزدی عناصر موجه و بعضاً رجال مذهبی، سعی در رقابت با عناصر قدیمی و بعضاً وابسته کردند. از آن جمله در بهبهان با معرفی آیت‏الله غروی برای نمایندگی مجلس از آن شهر عملاً به مقابله با نمایندگان طرفدار شرکت نفت ایران و انگلیس پرداختند. چنین به نظر می‏رسد که طی دوره‏ها‏ی قبلی مجلس، نمایندگان آن شهر با عنایت به نفوذ انگلستان در آن منطقه نفت‏خیز و اعمال نفوذ بختیاری‏ها‏، غالباً تحت حمایت آن کشور قرار داشتند. اما در این دوره با توجه به شرایط و فضای باز سیاسی، جمعی از اهالی بهبهان به خصوص «کمیته جوانان بازرگانان و اصناف» بهبهان و برخی عشایر محلی با معرفی آیت‏الله ‏غروی در صدد مقابله با روند مذکور و رقابت با آقایان موسوی و سلطانی – که از سوی عناصر طرفدار انگلستان حمایت می‏شدند.- برآمده و با مخابره تلگرافی به دکتر مصدق از توطئه جریان مذکور با جعل امضای اهالی در حمایت از موسوی پرده برداشتند.(1)

در تلگراف نخست به تاریخ 12 دیماه 1330 خطاب به دکتر مصدق نخست‏وزیر ‏با رونوشت به جناب آقای مکی نماینده محترم مجلس شورای ملی، با اشاره به تلگراف 18/9/30[13] به حضرت آیت‏الله غروی خاطر نشان نموده: «کمیته جوانانی بازرگان و اصناف بهبهان وابسته به کمیته بازاری‏ها‏ی تهران کمال افتخار را دارد که شخص أقای غروی را به کاندید به نمایندگی دور، هفدهم [معرفی نماید] و البته از این حسن انتخاب ونعم المال سربلند باشد.» نام صفوی دهدشتی به عنوان نماینده کمیته در پایان تلگراف آمده است.

در تلگرافی مشابه توسط دوازده تن از سران طوایف بهبهان، خطاب به وزارت دربار و با رونوشت به دکتر مصدق و آیت‏الله ‏غروی نیز با اشاره به این که: «پس از سالیان دراز که بر اثر تسلط کمپانی غاصب سابق نفت سلطانی بنام نماینده در مرکز مملکت تحمیل بود خداوند متعال باعزم اراده شاهنشاه جوان بخت و فداکاری حضرت اشرف دکتر محمد مصدق و پشتیبانی قاطبه ملت ایران، ایادی جنایت پیشه دولت بریتانیا از ایران قطع ساخت،» خاطر نشان نموده‏اند: «چون سعادت ایران عزیز مورد نظر عموم افراد ایلات و عشایر است اینجانبان رؤسای ریش سفیدان طوائف طیبی، حضرت آیت‏الله غروی را برای نمایندگی دوره هفدهم کاندیدا نموده تا بتوانم در این مبارزه مقدس که برای عظمت ایران در جریان است سهم خود را اداء نموده» در پایان نیز تأکید کرده‏اند: «به استحضار می‏رسانیم که به منظور اجرای منویات، اهالی حاضریم برای هرگونه فداکاری و جان بازی دوش به دوش سربازان رشید ایران جانبازی نمائیم.» در خاتمه نیز اسامی آقایان: ‏اسکندر محمدی، نجف شرافت ، محمد علی کریم‏زاده، مرتضی دوست‏کام، طیبی، حمدالله طیبی، مهدی محمد سراج طیبی، عباس جهانگیری طیبی، حیدر بویراحمدی جوانبخت، محمد عثمازی، صفر عباسی‏زاده، نگهداری، محمدی کاظم، قدیمی، تقی قدیمی، علی دژتاج، خداکرم محمدی، سیف‏الله محمدی آمده است.

اما تلگراف‏های بعدی از برخی دخالت‏ها‏ی شرکت نفت ایران و انگلیس جهت نامزدی رجال وابسته پرده برداشته و ماهیت این تکاپوها را روشن ساخته است. چنان که کمیته اصناف بازار بهبهان در اول دی ماه 1330، با مخابره تلگرافی به دکتر مصدق نخست‏وزیر ‏با رونوشت به کمیته جوانان بازرگانان و اصناف، خاطر نشان نمود: «چون پس از تحمل مشقات درصددیم نماینده حقیقی خود حضرت آیت‏الله غروی را انتخاب نمائیم در موقع تشریف فرمائی معظم‏له با روح وحدت استقبال شایان توجهی مقدمش را گرامی داشته، ایشان هم از ابراز احساسات بی شائبه اهالی مطمئن شدند.» سپس به کارشکنی ایادی و رقبای مخالف اشاره کرده و می‏افزاید: «دیروز که معظم‏له برای تودیع در کمیته اصناف تشریف فرما شدند، چاقوکشان موسوی و سلطانی و منصوری و نوکران مارکدار شرکت نفت سابق حمله نا جوانمردانه برخلاف انسانیت نموده و با حضور رئیس شهربانی و رئیس دژبان و رئیس ستاد با سنگ و اسلحه گرم از پشت بام به جان هزاران مستقبلین ایشان حمله چندین نفر مجروح و مضروب ساختند.» بعد از اشاره به همدستی مأموران دولتی با خلافکاری‏ها‏ی رقبای آنها، اضافه می‏کند: «البته با رجّاله‏بازی عده معدود اجامر اوباش، چند نفر تعقیب و بازداشت شدند، اما با کمال تأسف دستگیرشدگان آزاد [شدند] و در اثر عدم تعقیب قانونی مجرمین، عصر امروز [فردی] خضوعی نام، از چاقوکش‏ها‏ی مزبور با داشتن پرونده در دوایر دولتی و دوسال زندانی، به دو نفر کسبه بازار و اعضا مؤثر کمیته اصناف حمله، و با چاقو و رنگ بکس یک نفر از آن دو را سخت مجروح، و سپس شخص مجروح برای شکایت شهربانی رفته، دیگری از نوکران موسوی مارکدار از انگلیس از همان شهربانی او را مجدد مضروب نموده است.»

کمیته اصناف در ‏ادامه با اشاره به تأیید این وقایع توسط شهربانی، تأکید می‏کنند: «به این ترتیب چون رقبای مذکور زمینه را برای تحمیل نماینده قلابی نامساعد دیده به این دسیسه‏بازی دست‏زده هیچ‏کس به آنان مواجه نشده» در پایان نیز هشدار می‏دهد: «‏اینک هزاران نفر اهالی در تلگرافخانه متحصن، ‏از آن جائی که منظور اینجانبان پیروی از منویات رئیس محبوب دولت ملی است، آنان را به مواعید آن جناب امیدوار و سپس متفرق و خود بعرض آن شکوائیه مبادرت و استدعای عاجل داریم که دست نوکران شرکت غاصب سابق را از شر ما کوتاه تا در سایه انتخابات آزاد حقوق از دست رفته خود را ‏استیفا نمائیم.»

با همین مضمون تلگراف مشابه دیگری نیز از سوی ده نفر از رجال متنفذ بهبهان خطاب به دکتر مصدق با رونوشت به آیت‏الله ‏کاشانی مخابره کردند. آنان نیز ‏در تلگراف خویش با اشاره به این که: «با عطف توجه به مظالم بی حد و حدودی که نوکرهای مارکدار انگلیس در این مدت ممتد نسبت به اهالی بهبهان و کهگیلویه بویراحمد انجام داده، موقع آن تمام شده که سلطانی و موسوی‏ها‏ از کرسی نمایندگی مستر چیکاک [افسر انگلیسی و رئیس تشریفات شرکت نفت انگلیس و ایران] بیرون بیایند،» خاطر نشان نمودند: «اهالی بهبهان عموماً و متفقاً جناب آقای آیت‏الله غروی را برای نمایندگی خود در نظر گرفته،» سپس به ترفند طرفداران رقبای مذکور در جعل امضای آنان نموده و تأکید نمودند: «شنیده می‏شود که عده‏ای از باندهای نفت، امضا از قول این جانیان جعل نموده که خواهان نمایندگی سلطانی می‏باشیم بدین وسیله لازم گردید که وجود چنین تلگرافات جعل را قویاً تکذیب بنماید.» در خاتمه اسامی آقایان: ‏عبداله ضرغام‏پور، خسرو بویراحمدی، اسفندیار دشمن‏زیار، نصرت‏الله جمشیدی، یوسف طیبی، نصیر بهادر، ولی پناهی، بهرام همایون‏فر، محمد اربابی، و ضرغام آریانی آمده است.

حاصل سخن این که بررسی این اسناد نشان می‏دهد دولت انگلستان به بهانه سلطه خود بر شریان اقتصادی نفت ایران، بسیاری از ارکان‏ سیاسی کشور به خصوص مناطق نفت خیز را تحت سلطه خویش داشت. به طوری که با تعیین و اعزام نمایندگان مورد نظر خویش به مجلس شورای ملی، منویات خویش را به مرحله اجرا در می‏آورد. البته در خور تأمل بود که حتی با قریب یک سال از اوج‏گیری مبارزات و ملی شدن نفت، هنوز عناصر وابسته به انگلستان، با اعلام نامزدی، در صدد نمایندگی مردم آن مناطق برمی‏آمدند. اسناد فوق بخشی از واکنش نیروهای مردمی علیه جریان مذکور است.

۱ - آرشیو مرکز اسناد ‏انقلاب اسلامی، شماره بازیابی، 4387

رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com