ماه محرم در خاطرات و تاریخ شفاهی

ماه محرم در فرهنگ تشیع یادآور حماسه خونین حسینی است، حماسه‏ای که فرهنگ عاشورا را سینه به سینه منتقل و دستاوردهای آن را برای مسلمانان ارزشمند و مهم کرده است. اصولاً محرم و حوادث تاریخی آن به خاطر تقدس، بیشتر درجنبه‏های روایی و شفاهی نمود پیدا کرده‏اند. هرکس در زندگی اجتماعی این موضوع را از افراد مختلف شنیده و در ذهنش ثبت کرده است. در گذشته به خاطر عدم دسترسی به منابع مکتوب معمولاً ماه محرم اختصاص به بیان روایت‏های شفاهی داشت که بار فرهنگی آن همیشه همراه فرد بود. در واقع هریک از افرادی که در گستره جغرافیایی ایران زندگی‏ می‏کنند آشنایی آنها با محرم در ابتدا به صورت شفاهی بوده است. یعنی حضور در مساجد و تکایا و نشستن در پای منابری که به صورت شفاهی جریان قیام امام حسین (ع)را بیان‏ می‏کردند.حتی در دورانی که جامعه سنتی ایران در حال گذر بود و مدرن شدن را تجربه‏ می‏کرد، رضاشاه با طرح خرافی بودن موضوع با عزاداری و مبلغان مذهبی مخالفت‏ می‏کند. این امر موجب‏ می‏شود تا پس از آن محرم و فرهنگ عاشورا با نمود بیشتری منعکس شده و دسته‏ها و هیئت‏های عزاداری پررنگ تر از سابق و منسجم تر نمایان‏ می‏شوند.

بعد از شهریور 1320 شاهد رونق و فعالیت مجدد هیات‏های مذهبی هستیم. فعالیت این هیات‏ها چنان اهمیت پیدا کرد در مواردی به عنوان مبارزه با جریان‏های انحرافی قد علم‏ می‏کنند. تاریخ شفاهی هیئت‏های مذهبی و ماه محرم در نقاط مختلف ایران‏ می‏تواند موضوع قابل توجهی برای پژوهشگران تاریخ شفاهی باشد. زیرا هر یک از مناطق مراسم و آداب خاصی در جهت ارادت به امام حسین (ع) دارند.

محرم در گذشته بخصوص در مناطق روستایی بیشتر تکیه بر شفاهیت داشت. بخصوص ملاها(1) و مداحانی که به این کار‏ می‏پرداختند به طور شفاهی جریان قیام امام حسین(ع) را برای مخاطبان بیان‏ می‏کردند. هر چند در حال حاضر کمتر ملایی باقی مانده و بیشتر مبلغان تحصیل کرده این امر بر عهده دارند ولی درگذشته این مسئله بیشتر‏ ‏جنبه خانوادگی داشت و معمولاً یک خانواده پرورش دهنده اشخاصی بودند که تمام شعایر مذهبی یک روستا یا یک مکان بر عهده داشتند.

بخشی از تاریخ شفاهی محرم در باورها و اعتقادات مردم نهفته است و هر آنچه ملموس است حضور و تجمع برای برگزاری آیینی که جنبه‏های مذهبی آن موجب‏ می‏شود تا در مسائل مختلف ورود پیدا کند. هر آنچه از خاطرات محرم در ذهنم نقش بسته، نمادهایی هستند که نسل‏ها در بین مردم یک منطقه رواج داشته است. اصولاً ابتدای ماه محرم ملای روستا شروع به مهیا کردن مسجد یا تکیه برای عزاداری‏ می‏کرد. و از لابلای صندوقچه‏های قدیمی شال‏هایی به رنگ سیاه و سبز انتخاب و به تزئین عَلَم‏ می‏پرداخت. عَلَم(2) یک نشانه بود وقتی برافراشته‏ می‏شد مردم متوجه‏ می‏شدند محرم از راه رسیده است. عَلَم یک میله چوبی بلند بود که روی آن را با پارچه مشکی تزئین‏ می‏کردند و نقطه ابتدایی آن دستی فلزی که نماد دست حضرت عباس(ع) بود قرار داشت. پس از آن شال‏هایی با رنگ مشکی و سبز و یا قرمز قرار داشت. عَلَم در محوطه مسجد گذاشته‏ می‏شد. معمولا مراسم عزاداری در روستا از ابتدای شب شروع‏ می‏شد. مردم وقتی به علم میرسیدند آن را بوسیده و تبرک‏ می‏کردند.

روز تاسوعا دستی که بر بالای عَلَم بود حالت شکسته پیدا‏ می‏کرد و از آن روز فقط عَلَم با شال‏های مشکی تزئین‏ می‏شد. در واقع مردم از روی رنگ عَلَم و مشکی شدن تمام رنگ‏های عَلَم به تاسو‏ها و عاشورا پی‏ می‏بردند. در واقع عَلَم مشکی نشانه‏ای برای تاسوعا و عاشورا بود. روز عاشورا عَلَم در جلوی دسته عزاداری توسط فردی قد بلند حمل‏ می‏شد و پس از پایان مراسم در محوطه مسجد برقرار بود، تا پایان اربعین. پس از آن عَلَم را جمع‏ می‏کردن و در گوشه‏ای از مسجد گذاشته‏ می‏شد.

محرم نماد وحدت و همدلی بود که در سایه آن بخشی از باورهای مذهبی مردم شکوفا‏ می‏شد. قطعاً همه مردم از این ماه خاطرات خوبی دارند باورها و اعتقادات آنها بخشی از زندگی شان را تشکیل‏ می‏دهد. ثبت و بررسی ماه محرم در بین اقوام و گروه‏های مختلف‏ می‏تواند قابل توجه و مهم باشد. زیرا تاریخ شفاهی محرم پیچیدگی خاصی دارد. حداقل از دوسه دهه گذشته تا کنون شاهد تغییرات قابل توجهی در نحوه اجرای مراسم‏ها هستیم. محقق تاریخ شفاهی‏ می‏تواند با ثبت جزئیات آن کمک شایانی به ماندگاری و ثبت تغییرات تدریجی آن نماید.‏ ‏‏ ‏

بخشی از محرم و حوادث آن در خاطرات بزرگان منعکس شده است. اگر مروری به مطالب کتاب شرح اسم(3) که در واقع زندگی نامه و خاطرات مقام معظم رهبری از تولد تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357‏ می‏باشد، داشته باشیم. بخشی از آن اختصاص به ماه محرم دارد. پس از حادثه مدرسه فیضیه قم در دوم فروردین 1342 بنابه پیشنهاد امام خمینی (ره) تصمیم گرفته‏ می‏شود این موضوع توسط سایر مبلغان در ماه محرم به اطلاع مردم رسانده شود. مقام معظم رهبری در جهت بیان واقعه و آگاهی مردم به عنوان مبلغ به بیرجند سفر‏ می‏کند. این جریان در خاطرات رهبر انقلاب چنین بیان شده است.

«این برای کسانی که به قصد منبر رفتن (تبلیغ) به منطقه ای می روند، کمی دیر است، زیرا خطیب باید چند روز قبل از محرم در محل موردنظر حضور یابد تا فرصت کافی برای ترتیب مجلس و سایر امور داشته باشد، اما دوستان من در عین حال زمینه منبر در چند جای شهر را برای من فراهم کردند.»(4)
ایشان در بیرجند به سراغ یکی از علمان برجسته به نام سید حسن تهامی(5) از شاگردان میرزای نایینی‏ می‏رود و رخدادهای تهران را بازگو‏ می‏کند.

«به من بی محبت و بی لطف نبود ... لازم بود آنجا کسی از من حمایت کند. می خواستم شلوغ کنم ... غوغا راه بیندازم . گفتم من کاری می خواهم انجام بدهم ... و احتیاج به کمک شما [دارم.] استقبال کرد ... گفتم روز هفتم محرم می خواهم قضیه مدرسه فیضیه را بگویم و یقیناً دستگاه عکس العمل نشان می دهد... شما کمک کنید . رفت توی فکر ... گفت حالا چه لزومی دارد شما این جا این کار را بکنید . گفتم... تکلیف من است ... مخصوص من هم نیست و به نظرم گفتم در سراسر کشور این کار انجام می گیرد.»

مقام معظم رهبری در هفتم محرم سال 1342 تصمیم به سخنرانی در مسجد مصلی بیرجند جهت افشای حوادث مدرسه فیضیه قم داشت این موضوع را با دو تن از جمله آقای عندلیب در میان‏ می‏گذارد. ولی فردی که قبل از ایشان در حال سخنرانی بودند سخنانش به درازا کشیده‏ می‏شود.
«ملتهب شدم که وقت دارد می گذرد. بلند شدم رفتم دم منبر که من را ببیند ... بالاخره پایین بیاید . وقتی نشستم روی منبر از هیجان می لرزیدم. خیلی داغ بودم آن وقت‏ها... عجیب می جوشیدم .»(6)

سپس خطبه‏ای کوتاه را‏ می‏خواند و از سلطه غرب بر ایران‏ می‏گوید و سپس از حادثه مدرسه فیضیه...
«آن قدر گریه کردند مردم ... که من کمتر پای منبر خودم در طول [سخنرانی‏هایم] سراغ دارم که این قدر مردم گریه کرده باشند... آنچه را دیده و شنیده بودم همه را بیان کردم ... غوغایی شد. بعد مصیبت کربلا را [کوتاه] خواندم. دیدم نه خیر، مردم اصلاً به فکر مصیبت کربلا نیستند ... این مصیبت ...پوشانیده آن مصیبت را... آن وقت فهمیدم امام چقدر عمیق، حکیمانه، دوراندیش این مسئله را محاسبه کرده بود که هیچ عاملی ممکن نبود مثل محرم... دستگاه را بکوباند. »(7)

از دیگر سخنرانی‏های مقام معظم رهبری در بیرجند اختصاص به سخنرانی روز هشتم ماه محرم در خانه سادسی یکی از معاریف بیرجند است. این موضوع را چنین بیان کرده است.

«آنجا هم غوغا‏ ‏شد از گریه مردم ... از مجلس آمدم بیرون و [با خود ] گفتم بروم خانه آقای تهامی ... چاره ای نداشتم . لازم بود نفری از من حمایت بکند ... که بتوانم کار را ادامه بدهم . به علاوه دیدم آقای تهامی را اگر در جریان نگذارم، قدری بی اعتنایی به ایشان شاید بشود. »(8)

سخنرانی در حسینه راغبی بیرجند از دیگر خاطراتی است که در کتاب شرح اسم به آن پرداخته شده است.
«شب تاسوعا در حسینیه‏ای به نام راغبی که نوچه‏های [اسدالله] علم، نیز در آن حضور داشتند منبر رفتم. حضار این حسینیه هشتاد درصد از کسانی بودند که وقتی‏ می‏نشستند باید پایشان را دراز‏ می‏کردند تا اتوی شلوارشان نشکند. شهر بیرجند شهر اعیان و اشرافی است. [در عین حال ] فقیرترین مردم منطقه ما نیز در شهر بیرجند [هستند.] منطقه خراسان شاید از منطقه بیرجند فقیرتر نداشته باشد. و شاید اشرافی ترین شهرها هم در منطقه پس از مشهد ، بیرجند باشد. در منبری که در این حسینیه رفتم، بار دیگر درباره فیضیه مفصل صحبت کردم. البته حاضرین به همان علت که گفتم خیلی تحت تأثیر قرار‏ نمی‏گرفتند؛ لیکن از صحبت‏های من مانند آدم برق گرفته، بهت زده شده بودند و با تعجب گوش‏ می‏دادند. »(9)

بخشی از خاطرات مقام معظم رهبری به ماه محرم اختصاص دارد، مطالعه این خاطرات موجب‏ می‏شود تا به نحوه اطلاع رسانی و اخبار انقلاب از محتوای کلام مبلغان در ماه محرم آشنا شد.

۱- در مناطق شمال خراسان معمولاً به افرادی که سواد خواندن و نوشتن داشتند و شرعیات‏ ‏یاد داشتند، گفته‏ می‏شد.
۲- منظور از عَلَم در این نوشتار. عَلَم در روستاهای کردنشین درگز و کلات در شمال خراسان رضوی‏ است.
۳- بهبودی، هدآیت‏الله. شرح اسم: زندگی نامه آیت‏الله سیدعلی حسینی خامنه ای. تهران. موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. 1390
۴- شرح اسم. ص129
۵- آیت‏الله سید حسن تهامی یکی از مراجع بزرگ عالم تشیع و از مفاخر برجسته حوزه علمیه نجف بود. وی در سال 1314 ه. ق (1276 ه. ش) در بیرجند متولد شد. آیت‏الله تهامی پس از سپری کردن تحصیلات علوم دینی در بیرجند، مشهد و نجف به عالیترین مراتب اجتهاد نائل آمد و تصدیق اجتهاد را از حضرات نائینی و اصفهانی دریافت نمود. آنگاه به تقاضای مردم جهت ترویج دین مبین و خدمت به خلق وارد موطن خود شد. ایشان با تاسیس مدرسه معصومیه و تقویت حوزه علمیه را، وجهه همت خویش قرار داد و برای اولین بار طلابی فاضل و سخنور و دانشمندانی برجسته تحویل اجتماع داد . خدمات آیت ا.. تهامی عبارتند از:1- تاسیس کتابخانه ای که حدود 700 جلد کتاب داشت و وقف بر محصلین نمود . 2- پایه گذاری سه مسجد که عبارتند از مسجد خیرآباد نو ،مسجد رضوی ، مسجد خضر علی. این فقیه در شب چهاردهم صفر (1385ه.ق / 1344ه.ش) به سرای باقی شتافت و بنا بر وصیتش وی را در مسجد صاحب الزمانی خیرآباد نو به خاک سپردند. تالیفات و آثار وی را در عقاید ، اخلاق ، تفسیر ، فلسفه ، فقه ، اصول و رجال تصنیفات گرانبهایی از آن مرحوم موجود است . دوره تقریرات فقه و اصول استاد نایئنی ،کتابی در رد نصرانیت و اشعاری از این فقیه سعید برجای مانده است.
http://mashahir-ostan.blogfa.com/post-63.aspx
۶ - شرح اسم. ص131
۷- همان. ص132
۸- همان. ص132

غلامرضا آذری خاکستر