جامعه‌شناسی جنگ و دفاع‌مقدس در یک نگاه

جامعه‌شناسان ایرانی هم به میدان بیایند

دفاع‌مقدس به مثابه بزرگ‌ترین دستاورد حماسی انقلاب اسلامی، بهترین و ناب‌ترین دست‌مایه برای تدوین کتاب بوده و هست. دفاع‌مقدس که علاوه بر الگوسازی اجتماعی برای توده مردم، نمادی از همبستگی اقشار مختلف جامعه برای پیشبُرد دفاع از ایران است، از زوایای مختلف علوم انسانی و زیرشاخه‌های آن همچون جامعه‌شناسی و علوم ارتباطات، قابل ارزیابی، سنجش و بررسی است و دانشگاهیان و دانشجویان، محوری‌ترین مخاطبان این پژوهش‌ها هستند.

اما متاسفانه تاکنون، آثار انگشت‌شماری در این عرصه تدوین و منتشر شده و اگر کتابی درباره جامعه‌شناسی جنگ به چاپ رسیده، حاصل ترجمه تالیفات صاحب‌نظران خارجی است و از ظرفیت‌های علمی‌ ـ پژوهشی دفاع‌مقدس غافل بوده‌ایم؛ جنگی که شاید اگر در کشور دیگری رخ می‌داد، حتی لحظه‌ای از تیررس نگاه پژوهشگران دور نمی‌شد!

«منصور میرزایی میانه» استاد دانشگاه که مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته علوم سیاسی کسب کرده، کتابی اختصاصی در حوزه جامعه‌شناسی جنگ با تاکید بر دفاع‌مقدس را با هدف تقویت مواد درس «آشنایی با مبانی دفاع‌مقدس» تدوین و با حمایت اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع‌مقدس جنوب غرب استان تهران (شهریار) و توسط موسسه انتشارات نبوی به چاپ رسانده است. درس دو واحدی اختیاری «آشنایی با مبانی دفاع‌مقدس» چند سالی است که در دانشگاه‌های آزاد و به تازگی در دانشگاه‌های دولتی، پیام‌نور و علمی ـ کاربُردی توسط استادان دوره‌دیده به دانشجویان تدریس می‌شود.

کتاب «جامعه‌شناسی جنگ و آشنایی با دفاع مقدس» با تکیه بر 74 عنوان منبع در زمینه‌های جنگ و جامعه، جامعه‌شناسی نظامی و جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در 5 فصل تدوین شده و چنان که نویسنده در مقدمه خود خاطرنشان می‌کند: «در این کتاب سعی شده است ابتدا در خصوص جامعه‌شناسی جنگ، جنگ‌های تاریخ اسلام، تعریف‌هایی که دانشجویان و محققان را برای درک و فهم بیشتر کمک می‌کند، آورده شود و در فصل آخر موضوع 8 سال دفاع‌مقدس با رویکرد مفهومی آن، چرایی و چگونگی وقوع جنگ، دلایل ادامه جنگ و دلایل پذیرش قطعنامه 598 آورده شود.»

در فصل‌های «جامعه‌شناسی جنگ»، «تاریخچه جامعه‌شناسی جنگ» و «جامعه، جنگ و نظامی‌گری» در 166 صفحه و با نگاهی کلی به جنگ‌های پیش از جنگ تحمیلی عراق علیه آن و دیدگاه‌هایی که درباره جنگ در جوامع گوناگون وجود دارند ابعاد تأثیر این پدیده بر انسان و واکنش‌ انسان در برابر آن طبقه‌بندی شده است.

فصل‌های چهارم و پنجم با عناوین «جنگ و نظامی‌گری در جوامع معاصر» و «آشنایی اجمالی با دفاع مقدس» وقایع سال‌های 1359 تا 1367 در ایران را زیر نظر دارند. در این فصل‌ها پس از شرح ویژگی‌های اجتماعی دفاع مقدس در ایران،‌ آفاتی که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به تدریج به وجود آمد، منزلت اجتماعی رزمندگان و ویژگی‌های موجود در پیکره جبهه‌ها، تاریخچه‌ای از دفاع مقدس براساس مرور وقایع، پرسش‌ها و پاسخ‌هایی درباره حوادث جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و جدول مهم‌ترین عملیات‌های انجام شده قرار گرفته‌اند.

در فصل اول کتاب، جنگ و علم جامعه‌شناسی جنگ از منظر صاحب‌نظران کشورهای صاحب قدرت بررسی شده و درباره دلیل کم‌کاری پژوهشگران درباره جنگ نوشته شده است: «یکی از علل اساسی کم کاری در زمینه جنگ، ارتباط این موضوع با پدیده قدرت است؛ یعنی قدرت‌های حاکم و هیات حاکمه، حاکمیت و منافع خود را با پرداختن دانشمندان به مساله جنگ در تعارض می‌بیند؛ لذا از این قضیه حمایت نمی‌کنند، مگر این‌که در راستای اهداف و سیاست‌های توسعه‌طلبانه و از پیش تعیین شده و دستوری آنان باشد.»

مروری بر چگونگی شکل‌گیری جامعه‌شناسی جنگ کلاسیک و سیر تکامل آن در عصر رنسانس و وضعیت آن در تمدن اسلامی، آغازگر فصل دوم کتاب «جامعه‌شناسی جنگ و آشنایی با دفاع‌مقدس» است. در پایان این فصل هم مفاهیم و تعاریف مرتبط با جامعه‌شناسی جنگ همچون «علم استراتژی» و «قدرت نظامی» آورده شده‌اند.

در ادامه کتاب «جامعه‌شناسی جنگ و آشنایی با دفاع‌مقدس»، منصور میرزایی میانه به بیان آیین‌های جنگ‌های اساطیری و الهی و آیین‌های فلسفی جنگ پرداخته و با اشاره به علل و زمینه‌های بروز جنگ همچون علل اقتصادی، زیستی و درونی انسان، تفسیر مارکسیستی و امپریالیستی جنگ را بیان می‌کند. سپس پیامدهای جنگ و نظامی‌گری و همچنین انواع معادلات نظامی و عوامل موثر بر نوع جهت‌گیری پیامدهای جنگ در حوزه «تولید صدور اسلحه» را مورد بررسی قرار می‌دهد.

نویسنده کتاب تا پایان فصل سوم، هیچ اشاره‌ای به جامعه‌شناسی دفاع‌مقدس نکرده و مصادیقی دراین باره هم نیامده است. با وجود این‌که بخش چهارم کتاب با عنوان «بررسی جنگ تحمیلی و ویژگی‌های اجتماعی آن در ایران» آغاز شده، اما می‌شد با تکیه بر گفت‌وگو با جامعه‌شناسان برجسته ایرانی، تعریفی علمی از جامعه‌شناسی دفاع‌مقدس ارایه می‌شد. البته این مشکلی است که در دیگر حوزه‌ها و نیازها مثل تعریف متقنی از ادبیات دفاع‌مقدس هم وجود دارد.

میرزایی میانه، فصل چهارم کتاب «جامعه‌شناسی جنگ و آشنایی با دفاع‌مقدس» را بر اساس مشاهدات، تجربه‌ها، گزارش‌ها، مقالات و کتاب‌های منتشر شده در این حوزه تدوین کرده و قدرت نظامی جامعه ایران در جنگ‌تحمیلی را حاصل برآیند سه عامل «نیروی اجتماعی ناشی از انقلاب»، «قدرت نظامی بر پایه جنگ مردمی» و «تعصب دینی» می‌داند و در صفحه‌های 174 و 175 این کتاب تصریح می‌کند: «با توجه به برآیند این نیروها، دفاع‌مقدس در جامعه ایران به صورت یک نهاد با ثبات و دارای جنبه تحرک‌زایی مطرح شد؛ یعنی دفاع‌مقدس به عنوان یک نهاد هم جنبه پویایی و تحرک در پیکره خود داشت و هم دارای جنبه ثبات و جذابیت بود، این موضوع موجب شد که در پیکره جامعه (نظام اجتماعی و هم اقشار اجتماعی) اثر بگذارد. دفاع‌مقدس با ویژگی‌های اولیه ناشی از انقلاب یک نهاد اجتماعی مهم را به تدریج در ایران شکل داد و در سیر تحول‌های خود قوانین و مقررات، آداب و رسوم ارگان‌ها و سازمان‌ها روابط جدیدی را به وجود آورد.»

بخش پایانی این فصل از کتاب «جامعه‌شناسی جنگ و آشنایی با دفاع‌مقدس» به آفات جنگ‌تحمیلی به خصوص در نیمه دوم آن پرداخته و با تقسیم‌بندی منزلت اجتماعی یک رزمنده به چهار سطح «منزلت فردی»، «منزلت حکومتی»، «منزلت اجتماعی» و «منزلت اعتقادی» تاکید می‌کند: «ویژگی‌ها و عوامل مثبت موثر که در دفاع‌مقدس جامعه به چشم می‌خورد و نیروهای سه‌گانه‌ای که ناشی از تحرک عمومی مردم و بروز انقلاب و حضور یکپارچه عصبیت دینی بود موجب شد تا دفاع ایران تا آخرین لحظات جنگ، دوام بیاورد.»

این کتاب در قطع رقعی و 261 صفحه، با شمارگان 3 هزار نسخه و بهای 32 هزار ریال وارد بازار نشر شده است.

مریم اسدی جعفری