گوهر عمر

گوهر عمر: گفت و گوی پیروز سیار با استاد احمد آرام
نویسنده: پیروز سیار
نشر: نی
تاریخ انتشار: چاپ دوم 1388
قیمت پشت جلد: 5800 تومان
شمارگان : ۱۱۰۰

احمد آرام صد سال پیش در یکی از محله‏های تهران قدیم دیده به دنیا گشود. از عمر او یکی دو سال بیش نگذشته بود که نهضت مشروطیت در ایران پای گرفت، نهضتی که سرزمین ما را در آستانه دوره‏ای جدید قرار داد و فصلی نو در تاریخ آن گشود و نسلی را پرورد که آرمان‏های بزرگ ترقی‏خواهی و پیشرفت را در حیطه‏های سیاسی و فرهنگی و اجتماعی در سر داشتند. اگر در ذهن خود به مرور نام بزرگانی بپردازیم که از آن نسل برخاستند و در زمینه‏های مختلف، از شعر و ادبیات و تاریخ و سیاست گرفته تا رشته‏های گوناگون علوم جدید، سهمی از تحقق آن آرمان‏ها را برعهده گرفتند، به روشنی در می‏یابیم که کارایی و تاثیرگذاری اینان بسی بیش از مقدورات محدود و ناچیز آن زمان بوده است که از حد چند مدرسه ابتدایی و متوسطه در سراسر کشور فراتر نمی‏رفت. خیزش فرهنگی که در ایران آن زمان آغاز شد در واقع مقدمات جدید تجدید حیات فکری و علمی را در سرزمین ما فراهم آورد.
دوران خردسالی و نوجوانی او در حال و هوای پر کشمکش سال‏های پایانی سلطنت قاجارها گذشت. در همین سال‏ها بود که دوره دبیرستان را به پایان رساند و سپس در مدرسه حقوق و طب که به تازگی تاسیس شده بودند، به ادامه تحصیل پرداخت. دو سال در مدرسه حقوق تحصیل کرد و دوره مدرسه طب را تا سال آخر خواند، اما این هر دو را به سودای معلمی کنار نهاد و در سال‏های نخست کار، به دبیری در مدارس اصفهان و شیراز پرداخت. خیلی زود به کتاب‏نویسی روی آورد و نخستین کتاب خود را با عنوان «هدیه سال نو» در بیست و یک سالگی نگاشت. سپس با همکاری دو تن از هم‏درسان خود، نخستین کتاب‏های درسی فیزیک و شیمی دبیرستان‏ها را تالیف کردند و از آن پس، در طول زمانی نزدیک به هفتاد سال، بیش از یکصد کتاب ارزنده را که غالبا در زمینه‏های گوناگون علوم جدید تالیف شده بودند، از سه زبان انگلیسی و فرانسه و عربی به فارسی ترجمه کرد.(1)
مرحوم آرام در زندگی اجتماعی خود پایبند رعایت اصول بود. جلال آل احمد نویسنده کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران» در فصلی با عنوان «نمونه‏های اخیر روشنفکری به شرح ماجرای کناره گرفتن جنجالی جمعی از اعضای حزب توده از آن تشکیلات در سال 1326 می‏پردازد که پس از وقایع آذربایجان صورت پذیرفت. در آن زمان احمد آرام مانند جمع کثیری از روشنفکران و ترقی‏خواهان تحت تاثیر شعارهای حزب توده قرار گرفته و از یکی دو سال قبل به عضویت آن درآمده بود. اما وقتی قضیه انشعاب به رهبری خلیل ملکی پیش آمد با شناختی که از آن تشکیلات پیدا کرده بود بلافاصله به آن پیوست. وقتی انشعاب انجام پذیرفت، مطبوعات حزبی و رادیو مسکو به محکوم کردن این حرکت پرداختند. آل احمد می‏نویسد که در جلسه‏ای که تصمیم انصراف از انشعاب مطرح شد، تنها کسی که به مخالفت برخاست احمد آرام بود: «من معتقدم که به همان اندازه که انشعاب بجا بود، انصراف دو ماه پس از آن نیز نابجا بود و غلط. خود من از مجلسی که طرح انصراف در آن به تصویب می‏رسید، گریختم به گریستن در خلوت؛ اما شنیدم که فقط احمد آرام در آن مجلس با انصراف مخالفت کرده بود».(2)
خود احمد آرام خاطره این موضوع را چنین نقل می‏کند: «در آن جلسه به خلیل ملکی و سایر انشعاب‏کنندگان گفتم که ما برای تائید شوروی در این کار وارد نشدیم که حالا به خاطر تکذیب آن اعلام انصراف کنیم. اما فشار تبلیغات حزب و رادیو مسکو به حدی بود که هیچ کدام سخن مرا نپذیرفتند و جملگی اعلام انصراف دادند. معروف است که در همان دوران یکی از رهبران آن حزب گفته بود که اگر به قدرت برسیم، اولین کاری که می‏کنیم این است که چوبه‏های دار این انشعابیون را در شهر برپا می‏کنیم».
آرام پس از پایان تحصیلات متوسطه از دارالفنون، در سال ۱۳۰۴ به تدریس فیزیک و شیمی پرداخت. او متوجه شد که درس‌های تجربی بصورت نظری و بدون فعالیت آزمایشگاهی تدریس می‌شود. استاد در این مورد چنین می گوید: «... من معلم مدرسه بودم برای اینکه اصلاً کار نبود، ما که از دارالفنون بیرون آمدیم 9 نفر دیپلمه شدیم. از این 9 نفر به من که یکی از آنها بودم در هفته 2 ساعت کار معلمی در یک مدرسه ابتدایی دادند که بروم همدان درس بدهم و ماهی 24 ریال هم حقوقم بود.» او در این مدت در مدارس علمیه، فلاحت، شرف و دارالفنون به تدریس شیمی، فیزیک، رسم فنی و هیات پرداخت.(3)
ایشان به ابتکار جدیدی دست زد و کتابی با عنوان هدیه سال نو «مجموعه تجربیات فیزیکی و شیمیایی» منتشر کرد. «هدیه سال نو» نخستین کتاب آموزشی در کارهای آزمایشگاهی شامل آزمایش‌های فیزیک و شیمی است که استاد احمد آرام آن را در بهمن سال ۱۳۰۴ تألیف کرده ‌است. احمد آرام سپس به رشته حقوق روی آورد ولی پس از چندی آن را رها کرد و به پزشکی تمایل یافت، ولی این یک نیز چندان پایبندش نکرد و در آخرین سال آن را نیز رها کرد و به فعالیت‏های فرهنگی و ترجمه روی آورد. اولین کتاب مستقلی که به ترجمه او منتشر شد در سال 1313 و به نام «چگونه روح‌های محکم و زنده بسازیم» بود. این کتاب که از زبان فرانسه ترجمه شده بود، در چاپ‌های بعدی به نام «پرورش ذهن» در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار گرفت.
وی به همراه دکتر نصیری از بنیانگذاران تألیف کتاب‌های درسی در ایران است و مدتی به عنوان معاون وزیر آموزش و پرورش در دهه ۲۰ خورشیدی فعالیت داشته ‌است. احمد آرام یکی از نخستین مؤلفان کتاب‌های درسی و آموزشی بود که هم به تنهایی و هم با کمک دیگران کتاب‌های فیزیک و شیمی دبیرستان را تألیف کرد. علاقه‌ای که به امیرکبیر داشت نام مجموعه‌ای از کتاب‌های خود را به نام «مجموعه امیر» نامگذاری کرد. احمد آرام تا حدود سال ۱۳۳۰ نزدیک به چهل جلد کتاب درسی و آموزشی نوشت.
نویسنده کتاب از تابستان 1362 گفتگوهای متعددی بویژه موضوعات مشترک بخصوص بر سر مشکلات ترجمه و واژه‏گزینی با احمد آرام داشته است. وی در طول سال‏هایی که از مصاحبت احمد آرام بهره برده است درباره موضوعات گوناگون گفتگو کرده و ترجیح داده است این سخن‏ها که برای همه فرهیختگان و اهل فرهنگ خواندنی و سودمند است ثبت نشود و در طول زمان‏ها از یادها برود.(4) آنچه همواره مایه حیرت نویسنده بوده است وسعت خارق‏العاده آرام درباره اصطلاحات رشته‏های مختلف علمی و حافظه بسیار قوی ایشان در به یادآوردن معادل‏های فارسی، نیز عربی و انگلیسی و فرانسه آنها بود. این ذخیره بزرگ و غنی واژه‏ها و اصطلاحات که در حافظه فعال مرحوم آرام بود، سبب گشته بود که شم زبانی استثنایی پیدا کند و درباره کلماتی هم که برای نخستین بار به آنها بر می‏خورد تصویری نزدیک به حقیقت بیابد. وی در قله پیری نیز از ذخیره بسیار غنی واژگانی که در ذهن داشت با سهولتی شگفت‏آور استفاده می‏کرد و در سن و سالی که همگان در اثر سالخوردگی ابتدایی‏ترین معلومات خویش را از یاد می‏برند، دشوارترین لغات و اصطلاحات را به آسانی و درستی به یاد می‏آورد.
احمد آرام در طول سالیان دراز ترجمه و تالیف کتاب علمی، به اصولی رسیده بود که حاضر به عدول از آنها نبود و این باعث می‏شد که با افراد کم اطلاع و به خصوص با ویراستاران کم‏مایه نتواند کنار بیاید و کار کند. کار ویرایش که در پنج دهه پیش به دست کسانی راه اندازی شد که امروزه اکثراً از چهره‏های برجسته فرهنگی کشور هستند در سالیان اخیر متاسفانه در دست کسانی است که غالباً از حداقل شرایط علمی این کار بی‏بهره‏اند و سعی در تحمیل نظرات بی‏معنی و جاهلانه خود نیز دارند. ناشران نیز چون اغلب به صرفه‏جویی هرچه بیشتر در هزینه‏های تولید می‏اندیشند، ترجیح می‏دهند با این قبیل ویراستاران کم‏خرج کار کنند و به عواقب این کار نمی‏اندیشند.
آرام که در کار ترجمه به زبانی شیوا و نثری استوار دست یافته بود، تبحر و مهارت فراوانی در معادل‌یابی سنجیده و درست برای اصطلاحات بیگانه داشت و از این جهت ترجمه‌های او دقیق و راه‌گشا بود. تصحیح و انتشار نخستین چاپ سربی «کیمیای سعادت» نوشته امام محمد غزالی توسط آرام، بر توانایی او در نگارش زبان فارسی افزود. این متن دارای نثری زیبا و نمونه‌وار است. دکتر غلامحسین یوسفی درباره تصحیح «کیمیای سعادت» توسط احمد آرام می‌نویسد: «تصحیح کیمیای سعادت در زندگی روحی و اخلاقی احمد آرام تاثیر کرد. عوالم جوانی را به پختگی و کشش‌های گاه و بی‏گاه زندگانی را به وارستگی و کوشش صادقانه در راه علم و معرفت تبدیل کرد. ازسویی دیگر، سوابق تحصیلات علمی مصحح و تامل در برخی از سخنان غزالی، موجب آمد احمدآرام نیز مانند همه دانشوران حقیقی و حقیقت‌پژوه، همه عناوین و عوالم ظاهر را فراموش کند، فکر و چشم و قلم خود را در راه انتقال دانش‌ها به زبان فارسی به‌کارگیرد و در این راه از کوشندگان نامبردار شود.»
استاد احمد آرام کار عرضه اندیشه و ابلاغ فکر را با تالیف آغاز کرد، اما به زودی از آن روی برتافت و به ترجمه روی آورد و آن را «به عنوان یک واجب شرعی» برگزید و ادامه داد. ترجمه‏های استاد در پیراستگی نثر و استواری بیان مشهور است. او معتقد بود که «ما بیش از تولید علم به مواد اولیه آن نیازمندیم و به همین دلیل، پیش از تالیف، سال‏ها باید ترجمه کنیم تا با بینش علمی، روش علمی و مبانی علم آشنا شویم.» با این حال، کار مهمش تنها همین ترجمه نبود، بلکه به درستی دریافته بود که «ترجمه نیازمند ابزار است، یعنی واژه نیازمند دارد و برای واژه‏های علمی بسیاری معادل فارسی ساخت و به غنای زبان علمی کمک کرد.» او به ویژه به ترویج علم، یعنی ترجمه و معرفی اثرهای علمی به زبان ساده بسیار اهمیت می‏داد. از این قبیل است کتاب ‍«حساب دیفرانسیل و انتگرال برای همه» از سیلوانوس تامسن (1326)، «پیدایش و مرگ خورشید» از جرج گامف (1335)، «نسبیت برای همه» از جمیز کولمن (1343). گستره آثار استاد را تفسیر، حدیث، کلام، فلسفه، علوم اجتماعی و دائره المعارف‏های گوناگون طب و ... فراگرفته است.(5)
آرام در سال 1334 بازنشسته شد و از همان زمان شروع به همکاری با انتشارات فرانکلین نمود. وی خاطره خود را در این خصوص چنین شرح می‏دهد: «موسسه فرانکلین محلش چهارراه یوسف آباد در خیابان شاه (جمهوری کنونی) بود. بعد از این که ما آنجا رفتیم بنا شد «دایره المعارف فارسی» را تهیه کنیم. من و مرحوم دکتر مصاحب و خواهرزاده من حسن آرام و دو سه نفر دیگر بودیم. فرانکلین یکی از موسسات غیرانتفاعی آمریکایی است. کتابفروش‏های آمریکایی گفتند با هم پول می‏گذاریم و موسسه‏ای به نام فرانکلین در جاهای مختلف دنیا شعبه‏هایی درست کردند. این موسسه غیرانتفاعی بود و کارش هم این بود که کتاب‏هایی علمی تازه‏ای را از آمریکا می‏آورد و به اشخاص می‏داد که ترجمه کنند و بعد از آنها را به کتابفروش‏ها واگذار می‏کردند. من در اینجا هیچ عیبی از آمریکایی‏ها، یعنی از مردم آمریکا، ندیدم که از آنها صدمه‏ای به مملکت ما وارد شده باشد و همه‏اش حسن بوده، یعنی  این‏ها چهارصد پانصد یا نمی‏دانم هزار کتاب یا بیشتر منتشر کردند که هیچ کدامشان برای تخریب اخلاق، برای از بین بردن عفت، برای نامسلمان کردن مردم نبوده و همه‏اش مردم را در خط علم انداخته است.(6)
استاد احمد آرام از اعضای قدیمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بوده و به دین، اخلاق، قرائت و تدبر در قرآن و دوری از گناه و حرام اهتمام می‏ورزید. ایشان در امر ترجمه آثار از زبان‏های دیگر به فارسی چیره دست بود. ترجمه کتب الحیاة در 3 جلد، علم و تمدن در اسلام، سه حکیم مسلمان، روح ملت‏ها و نیز تألیف نقشه آسمان، هدیه سال نو و 120 مسأله حساب از جمله آثار استاد آرام می‏باشند.
در سال 1390 نیز کتاب «آرام نامه» مجموعه مقالات علمی و ادبی از سوی اندیشمندان و محققان تقدیم شده به استاد احمد آرام، نویسنده و مترجم نامدار از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی منتشر شد. این مجموعه به کوشش و اهتمام دکتر مهدی محقق نگاشته شده است. سرانجام این محقق گرانمایه در 94 سالگی در نیمه فروردین 1377 و در حالی که برای دیدار فرزندش به آمریکا رفته بود، دار فانی را وداع گفت و در قطعه فرهیختگان بهشت زهرا (قطعه 88 ، ردیف148، شماره9) آرمید.

پانوشت‏ها :
1- از احمد آرام 104 کتاب در موضوعات مختلف علمی و فرهنگی برجای مانده است.
2- در خدمت و خیانت روشنفکران، جلال آل احمد، انتشارات رواق، ص 449 الی 500 .
3- آینه پژوهش، سال نهم، شماره اول، فروردین و اردبیهشت، سال 1377 ، ص 106.
4 - این گفتگوها در سال 1369 و طی چند ماه در 18 ساعت نوار ضبط گردید و در ابتدای سال 1370 به پایان رسید.
5-آینه پژوهش، سال اول، شماره ششم، فروردین و اردبیهشت 1370 ، ص 643.
6- گوهر عمر، ص 181 ،184و 185.

محمود فاضلی