گردونه روزگار، گفت و شنود با دکتر شیرین بیانی

گردونه روزگار
گفت و شنود با دکتر شیرین بیانی
کریم فیضی
انتشارات: اطلاعات
نوبت اول: 1392
قیمت: 20 هزار تومان

در میان استادان معاصر کمتر کسی را می‌توان یافت که پایگاه علمی خانم دکتر شیرین بیانی را داشته باشد. (1) کتاب «گردونه روزگار» شرح و تفسیر زندگی، سوانح و تلاش‌های یک استاد تاریخ است. این کتاب گفتگو کریم فیضی روزنامه‌نگار و محقق روزنامه اطلاعات با خانم دکتر شیرین بیانی همسر دکتر اسلامی ندوشن است. موضوع این کتاب زندگی علمی و عملی خانم بیانی استاد دانشگاه تهران است؛ بانویی دانشمند که بررسی زمینه‌های خانوادگی، تربیتی، علمی، عملی و اخلاقی و فکری‌اش بی‌گمان محتاج بررسی‌های چندگانه است.

این کتاب ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﺯﻧﺪگی، ﺗﺎﺭیﺦ، ﮔﺬﺷﺘﻪ، ﺁیﻨﺪﻩ، ﺭﻭﺍﺑﻂ ﻭ ﻣﻨﺎﺳﺒﺎﺕ ﺍﻧﺴﺎنی، ﺯﻥ ﻭ ﻣﺮﺩ، یﺎﺩ ﺳﻔﺮ کﺮﺩﮔﺎﻥ، ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﺧیﺎﻡ ﻧیﺸﺎﺑﻮﺭی، ﻋﺸﻖ، ﺟﻬﺎﻥ ﺟﺪیﺪ ﻭ ﭼﻨﺪ ﻭ ﭼﻮﻥ ﻋﻠﻢ ﻭ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺻﻮﺭﺕ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻭ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺑﺨﺶ ﺩﻭﻡ کﺘﺎﺏ، ﺷــﺎﻣﻞ ﺧﺎﻃﺮﺍﺕ ﺩکﺘــﺮ ﺑیﺎنی ﺍﺯ ﺩﻭﺭﺍﻥ کﻮﺩکی، ﻧﻮﺟﻮانی ﻭ ﺟﻮانی ﺍﺳﺖ کﻪ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﺩﺍﺳﺘانی ﻭ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﭘﺎیﺎﻥ ﻧیﺰ ﺗﺮﺟﻤﻪ کﺘﺎﺏ «ﺷﺎﻫﺰﺍﺩﻩ کﻮﭼﻮﻟﻮ» ﺁﻣﺪﻩ ﺍﺳﺖ کﻪ ﺩﺭ ﺩﻫﻪ 40 ﺻﻮﺭﺕ ﮔﺮﻓﺘﻪ، ﺍﻣﺎ ﺗﺎ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮﺩ.

دکتر شیرین بیانی، همسر محمدعلی اسلامی ندوشن (2) متولد سال 1317 است. دوران کودکی شیرین بیانی در بهترین و آرام ترین شرایط ممکن خانوادگی سپری گردید. افراد خانواده همه فرهنگی، اهل ذوق و هنر و دارای تالیفات متعدد بوده‌اند، که این شرایط خانوادگی نیز در سوق دادن او بسوی دانش و دانشگاه تاثیر بسیاری داشته است. شیرین بیانی در این باره می‌گوید: «یکی از بهترین خاطرات کودکی‌ام، در هفت سالگی همراه خواهرم در حیاط خانه به بازی مشغول بودم. پدرم با کیفی و بغلی پر از کتاب از دانشگاه به خانه بازگشت. من به سوی او دویدم و سلام کردم. او مرا در میان کتاب‏ها در آغوش گرفت و بوسید. من در آن لحظه با خود گفتم: «من هم استاد دانشگاه می‌شوم و هر روز با بغلی و کیفی پر از کتاب به خانه باز می‌گردم. من مانند پدرم تاریخ خواهم خواند و مانند او استاد خواهم شد»، و چنین هم شد. من از هفت سالگی در آغوش پدر راه زندگی‌ام را یافتم و با راهنمایی‌های مادر، پدر و مادر بزرگ و پدر بزرگم، همه ارزنده و انسان ساز بودند، بدون کوچکترین تردید و تزلزل تاکنون همین را ادامه دادم.»
شیرین بیانی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه منوچهری و متوسطه را در دبیرستان‌های ژاندارک و انوشیروان دادگر به انجام رسانید. مهم‏ترین وقایع دوران تحصیل شیرین بیانی، نصب مجسمه ملک‏المتکلمین نیای مادری وی در میدان «حسن آباد» بود که نام این میدان به میدان «ملک المتکلمین» تغییر یافت. همچنین خاطره دیگر خانم بیانی، شاگرد اول شدن در کلاس ششم ادبی در مدرسه انوشیروان دادگر و کل دبیرستان‌های تهران بود.

شیرین از ابتدا تا انتهای دوران تحصیل در علم ریاضی ضعیف و در ادبیات قوی بود. خاطرات تلخ او گاه در کلاس‌های ریاضی است و خاطرات شیرین از کلاس‌های ادبی، که سرانجام نیز در رشته ادبی شاگرد اول بود. یکی از خاطرات جالب شیرین در کلاس‌های است که معلمان او را بسیار با فراست و هوشیار می‌دانستند و احترام خاصی برایش قائل بودند در حالیکه معلمان ریاضی، با وجود نامی که در دبیرستان داشت، و همه او را می‌شناختند، چندان توجهی به او نداشتند که البته حق هم داشتند. و در حین تحصیل در دانشگاه به دلیل استادی پدر، همه او را می‌شناختند و بهمین دلیل شیرین می‌بایست خوب درس بخواند و خوب رفتار کند که چنین هم می‌کرد.

شیرین بیانی که برای ورود به دانشگاه «رشته تاریخ» را انتخاب می‌کند، علاقه خود را به این رشته چنین توضیح می‌دهد: «من تاریخ را دوست داشتم و در این راه به هیچ وجه با کار سخت یا اشکالی روبرو نبودم. در سخنرانی‌هایی که در کلاس‌ها برعهده ما بود همیشه توفیق نصیبم بود. چون از روی علاقه به تاریخ، جستجو و مطالعه می‌کردم و کار را به هر ترتیب ممکن به پیش می‌بردم. دوره دانشگاه جدای از درس و معلومات درسی، زمان تجربه اندوزی است، چه از جهت سیاسی و چه از جهت اجتماعی و فرهنگی. سال‌های 1336 تا 1339 که من به دانشگاه می‌رفتم، گاه تپش‌های سیاسی نهان را احساس می‌کردم و همواره چپ و راست با یکدیگر در تعارض بودند؛ ولی در مجموع، ایران رو به جلو داشت. دانشگاه محل بررسی و شناخت این زندگی دراز و تجربه اندوزی است و در راه دانش باید کوشش بسیار کرد و حتی سختی‌هایی را تحمل کرد».

در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و در دوران تحصیل دانشگاهی، شاگرد اول بود. در سال 1339 موفق به اخذ درجه لیسانس از آن دانشگاه شد. در همان سال برای ادامه تحصیل به کشور فرانسه رفت و در سال 1341 در دانشگاه سوربن پاریس در رشته دکترای تاریخ تحصیل و موفق به اخذ درجه دکترای تاریخ با درجه «بسیار عالی» گردید.

کتاب سه‌جلدی «دین و دولت در ایران عهد مغول» او برنده جایزه کتاب سال در سال 1370 شده است. در میان شگفتی‌های زندگی بانو شیرین بیانی دو چیز از همه جالب‌تر است: یکی رسیدن او به مرتبه استادی دانشگاه در کمتر از 26 سالگی و دیگری دست به قلم شدن اوست برای نوشتن، که نخستین بار با ترجمه مجموعه داستان‌های کودکانه از زبان فرانسوی به فارسی صورت می‌گیرد، آن هم زمانی که 14 سال بیشتر نداشت. بدین‌ترتیب، شیرین بیانی، احتمالاً نخستین مترجم زیر 15 ساله ایران است.

وقتی نخستین کتاب ترجمه او با مقدمه دکتر پرویز ناتل خانلری چاپ شد، اظهار امیدواری خانلری مبنی بر اینکه این دوشیزه روزی یکی از بزرگترین نویسنده‌های ایران خواهد شد، چندان منطقی به نظر نمی‌رسید و می‌توانست بر یکی از معانی مرسوم و متعارف تعارف حمل شود، ولی این اتفاق افتاد و شیرین بیانی پس از پایان بردن تحصیلات خویش، نوشتن را کنار ننهاد و بیانی فرصت‌هایی که به دست آورد، به قلم روی آورد.

شیرین بیانی نخست، رساله ختم تحصیل خویش را که به زبان فرانسه نوشته بود، به فارسی ترجمه کرد و به چاپ سپرد. کتاب نظام اجتماعی مغول (تالیف ولادیمیر تسف) را ترجمه کرد و در دی ماه 1345 با نگارش مقدمه‌ای کوتاه این کتاب را نیز به چاپ رساند. از دیگر ترجمه‌های دکتر شیرین بیانی می‌توان به کتاب «چنگیز خان» تالیف ودلایمیر تسف اشاره کرد که البته از متن روسی صورت نگرفته، بلکه از روی متن ترجمه شده به فرانسوی به فارسی برگردانده شده است. وی کتاب چنگیزخان را یکی از تحقیقات عمده و با ارزشی می‌شناساند که اکنون در باره چنگیزخان انجام گرفته است. از توضیحات بعدی مترجم دانسته می‌شود که این کتاب با گذشت بیش از نیم قرن از تالیف شدنش، همچنان معتبر است.

با اینکه نوه ملک‏المتکلمین بودن می‌توانست او را به ورطه‌ اجتماعی-سیاسی سوق دهد، او هیچ‌گاه از ساحت علم خارج نشد و به گواه کارنامه درخشانش، در زنجیره‌ای از عالمان و دانشوران که همگی استاد دانشگاه تهران بودند (از پدر و مادرش تا عمو و خواهر و همسرش دکتر اسلامی ندوشن) تک حلقه ناب و درخشانی است که در ادامه بانوان روشن‌بین مشرق زمین قرار می‌گیرد.

وی مهم‌ترین کار یک مورخ در شرایط کنونی را چنین برمی‌شمارد: «امروزه کار مورخ بسیار سخت‌تر از گذشته شده، زیرا ما در مقطعی از تاریخ بسر می‌بریم که همه چیز به سرعت در حال تغییر و دگرگونی است. یا به تعبیر دیگر، گاه ما از زمان جا می‌مانیم؛ یعنی زمان از ما جلو می‌زند؛ ولی در ضمن وسائل بیشتری برای پژوهش در اختیار ماست. از یک سو باید شتاب داشت که از وقایع عقب نماند و از سوی دیگر به این دلیل همه (از پیر و جوان و هر گروه صنفی) به تاریخ روی آورده‌اند تا از ورای گذشته، حال و آینده را دریابند و شگرد تاریخ دقیقا در همین جویندگی است، به آنان جواب صحیح داد و مشکلشان را حل کرد».(3)

وی از استادان دانشگاه تهران است که علاوه بر تدریس، به سفرهایی در قاره‌های آسیا،‌ اروپا و آمریکا رفته و ماحصل این سفرها با تألیف کتاب‌های تاریخ‌شناسی گردآوری شده است. شیرین بیانی به اخذ متجاوز از ده لوح تقدیر از مراکز علمی - فرهنگی و دانشگاهی نائل آمده است. مهمترین آنها لوح تقدیر از انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران می‌باشد در سال 1382 و همچنین لوح‌های تقدیری بمناسبت انتخاب کتاب «دین و دولت در ایران عهد مغول» تالیف وی به عنوان کتاب نمونه سال جمهوری اسلامی ایران در سال (دوره پانزدهم کتاب سال1375) لوح تقدیر برای انتخاب کتاب او به عنوان کتاب سال دانشگاه تهران در رشته علوم انسانی در سال 1375 است.

بخش اول کتاب 680 صفحه‌ای «گردونه روزگار» با عنوان«گفت‌وگوها» به موضوعاتی همچون: «از خانه به جهان، کودکی و نوجوانی، از کودکی تا تاریخ، بانویی؛ مصداق نامش، دولت جاوید یافت هر که نکونام زیست، دکتر مهدی بیانی و هنر خوشنویسی، دانشگاه و تاریخ، ادامه تحصیل در خارج، بر گِرد نام تاریخ، مردی که ملک‏المتکلمین بود، پزشک؛ در خدمت سیاست، فرهنگ و تاریخ، خاندان میکده، یاد سفرکردگان، درباره سفر، درباره خیام نیشابوری، در دنیای کتاب‌ها، تهران؛ شهری که دوستش می‌دارم، درباره زندگی، عشق و معجزه‌اش و فرجام عشق» اختصاص یافته است. در بخش دوم نیز با عنوان «یادبودهای شیرین» چکیده‌ای از یک زندگی، دوران نوجوانی، دوران جوانی، ادامه دوران جوانی و پس از آن و ترجمه یک کتاب مورد توجه نویسنده بوده است.

پانوشت‏ها:
1- دکتر شیرین بیانی، فرزند دکتر خانبابا بیانی در یازدهم مرداد ماه سال 1317 در تهران متولد شد. پس از تحصیلات ابتدایی و متوسطه در سال 1336 وارد دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران شد و در رشته تاریخ ادامه تحصیل داد و در دوران تحصیل دانشگاهی، شاگرد اول بود. در سال 1339 موفق به اخذ درجه لیسانس از آن دانشگاه شد. در همان سال برای ادامه تحصیل به کشور فرانسه رفت و در سال 1341 از دانشگاه سوربن پاریس موفق به اخذ درجه دکترای تاریخ با درجه «بسیار عالی» گردید. خانم بیانی در سال 1342 با رتبه استادیاری تمام وقت وارد کادر آموزشی گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران شد و در سال 1346 به مقام دانشیاری ارتقاء یافت. در سال 1353 به مقام استادی «تمام وقت» همان دانشگاه دست یافت و در سال 1373 به رتبه پروفسوری «رتبه همراه استادی» رسید. وی هم اینک با رتبه 30 استادی به تدریس دوره‌های قرون وسطی و دوران باستانی ایران در گروه آموزشی تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران مشغول است.
2- محمدعلی اسلامی ندوشن در سال 1348 به دعوت پروفسور فضل‌الله رضا (رئیس وقت دانشگاه تهران) به همکاری با دانشگاه تهران دعوت شد و براساس تألیفاتی که در زمینه ادبیات انتشار داده بود، جزء هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران قرار گرفت و تدریس نقد ادبی و سخن سنجی، ادبیات تطبیقی، فردوسی و شاهنامه، شاهکارهای ادبیات جهان در دانشکده ادبیات و تدریس تاریخ تمدن و فرهنگ ایران را در دانشکده حقوق برعهده گرفت و تا سال 1359 که به انتخاب خود از دانشگاه تهران بازنشسته شد، ادامه داشت. وی اکنون در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و در مقطع دکترای ادبیات به تدریس مکتب‌های ادبی جهان می‌پردازد. محمدعلی اسلامی ندوشن، در شمار شاعران اندیشمند و نویسندگان توانا و برجسته‌ای است که از سال 1327 اشعارش در مجله سخن و برخی از مجلات دیگر انتشار یافت و مورد توجه قرارگرفت. دکتر ندوشن در مدت 50 سال بیش از 45 کتاب و صدها مقاله در باب فرهنگ و تاریخ ایران و ادبیات فارسی به رشته تحریر درآورده است.
3- ص 211.

محمود فاضلی