پنجاهمین سالگردها طرحی نو برای تاریخ شفاهی

«مورد نمونه: بانک مرکزی ایران»

تاریخ شفاهی می‏تواند در بازنگری دستاوردها و درک نقاط قوت و ضعف مراکز و مؤسسات و تحولات اقتصادی و سیاسی تاریخ معاصر ایران جوابگو باشد. برآیند عوامل مختلف محیطی، رفتاری و سیاستی و نقش نهادهای سیاستگذاری در اتخاذ تصمیمات صحیح در زمان‌های مناسب، انکارناپذیر است. با رویکرد تاریخ شفاهی می‏توان به ضبط و ثبت این دستاوردها دست یافت و با تحلیل روایت‏ها به نقاط ضعف و کاستی‏ها پی برد. حوزه تاریخ شفاهی نباید صرفاً منحصر بر ثبت خاطرات و روایت‏ها باشد بلکه ارتباط با حوزه‏های پژوهش کاربردی می‏تواند در توسعه معرفت و دانش این حوزه کارگشا باشد.

امروزه پژوهش جزء پیوسته توسعه است و ایجاد واحد تحقیق و توسعه R&D (Research & Development) در هر مؤسسه، مرکز علمی و کارخانه و مرکز صنعتی ضروری است. چرا که توسعه و پیشرفت را پیوستاری ناگسستنی از تحقیق می‌دانند و از همین روست که به تحقیقات کاربردی و توسعه‌ای تمایل بیشتری وجود دارد. ایجاد مراکز تاریخ شفاهی در هر مؤسسه به عنوان بازوی نقد عملکرد مؤسسات و سازمانها به شمار می‏رود. نمونه موردی ثبت تاریخ شفاهی بانک مرکزی که توسط آقای دکتر نیلی به عنوان مجری طرح و همکارانشان به مناسبت پنجاهمین سالگرد این بانک انجام گرفته گواه این مدعاست. او در آغاز کتاب چنین می‏نویسد:

«بانک مرکزی از بدو تأسیس در مرداد 1339 نقش بی‌بدیلی در فرآیند توسعه کشور ایفا کرده است. این بانک به‌عنوان سیاستگذار پولی و اعتباری، بانکدار دولت، بانکدار و ناظر بربانک‌ها، در نیم قرن گذشته از مؤثرترین نهادهای سیاستی در اداره کشور بوده است. هر چند بخش قابل ملاحظه‌ای از نقش‌آفرینی بانک در قالب مصوبات شورای پول و اعتبار و بخشنامه‌های صادره در اسناد رسمی ثبت شده است امّا جزئیات فرایندهای تصمیم‌گیری، گزینه‌های پیش‌روی سیاستگذار، علت انتخاب تصمیمات به اجرا درآمده و کنار گذاشتن سایر گزینه‌های سیاستی در یکی از حساس‌ترین سازمان‌های سیاستگذاری کشور، ثبت و ضبط نشده بود.

با توجه به خلأ فوق، پژوهشکده پولی و بانکی در راستای وظایف خود تصمیم گرفت به مناسبت «پنجاهمین سالگرد تأسیس بانک مرکزی ایران»، طرح تدوین تاریخ شفاهی بانک را به اجرا درآورد. بدین منظور فهرست بیش از 40 نفر از افرادی که در بخش قابل ملاحظه‌ای از حیات بانک، در مصادر مختلف مدیریتی یا کارشناسی، شاهد نحوه اتخاذ تصمیمات و اقدامات سیاستی بانک بوده و قادر بودند از جعبه سیاه سیاست‌های اقتصادی کشور در نیم‌قرن گذشته تا حدی رمزگشایی کنند، انتخاب و برای مصاحبه با ایشان برنامه‌ریزی شد.

اجرای بخش اول طرح فوق به شرکت گسترش ارتباطات کارآفرین واگذار شد و با توجه به محدودیت زمانی و لزوم آماده شدن بخش اول کار در مرداد 1389، مصاحبه با 12 نفر از مدیران و کارشناسان بانک از فهرست اولیه در دستور کار قرار گرفت. اجرای مصاحبه‌ها را آقایان ابوالقاسم حکیمیان و وحید طبایی عهده‌دار بودند. آقایان حسین بازمحمدی و محمدمراد سلطانیان از کارشناسان اداره بررسی‌ها و سیاست‌های اقتصادی بانک مرکزی نیز با توجه به اشراف برتاریخ تحولات اقتصادی کشور و نیز اقدامات سیاستی بانک مرکزی در نیم قرن گذشته، به‌عنوان تیم کارشناسی، هدایت مصاحبه‌ها را برعهده داشتند.
همچنین با توجه به اهمیت موضوع، مقرر شد گروهی از خبرگان و پیشکسوتان بانک مرکزی، نظارت راهبری طرح را عهده‌دار شوند. به این منظور از آقایان دکتر سیدعلی‌اصغر هدایتی، علی یاسری، غلامعلی کامیاب، حسن معتمدی، سیدمحمد حسینی‌نژاد، دکتر محمدرضا شجاع‌الدینی و دکتر یداله اثنی‌عشری درخواست شد که در قالب شورای راهبری، طرح را راهبری کنند. دبیری جلسات شورا و ارتباط بین اعضا را آقای حسین بازمحمدی به عهده داشتند.

مرحله اول طرح منتشر شده است و انجام موفقیت آمیز آن برای اولین بار در تاریخ وقایع‌نگاری کشور نمونه‏ای از الگوی کارآمد در طرح‏های تاریخ شفاهی مراکز و مؤسسات است؛ انگیزه پژوهشکده پولی و بانکی که عهده دا ر این مهم است با انگیزه‏های زیر انجام شد:

- قدرشناسی از زحمات همه تلاشگرانی که در این چند دهه به‌رغم ناملایمات، مرارت‌ها و فشارها، صبورانه‌ نهاد عظیم بانک مرکزی را در ایران بنیان نهادند؛
- دفاع از راستی‌ها و مقاومت در برابر ناراستی‌ها ؛
- باز خوانی تلاشهای دست اندر کاران نظام بانکی کشور به منظور اندوختن تجارب مرتبط با امور بانکی.
فرهاد نیلی ،1389»

در بخش دیگری از کتاب در بیان اهداف و دستاوردهای آن نویسنده چنین آورده است:

«دستاوردهای تاریخ شفاهی بانک مرکزی و مراحل انجام کار

- گردآوری و مستندسازی علمی خاطرات و تجارب مدیران پیشین ادارات مختلف بانک مرکزی در مجموعه‌ای چند جلدی؛
- انتقال تجربیات به مدیران فعلی، آینده، دانشجویان سیستم بانکی و علاقه‌مندان؛
- حفظ و صیانت از منابع مادی و معنوی کشور با استفاده از تجاربی که قبلاً کسب شده است.
- تقویت و ترویج فرهنگ انتقال تجربه بین مدیران شبکه بانکی؛
- آشنایی با فضای فکری مدیریت اقتصادی و سیاست‌های پولی و بانکی طی 50 سال اخیر.

«مراحل انجام طرح از هماهنگی با پژوهشکده پولی و بانکی جهت انتخاب گروه اول مدیران آغاز شد. در ادامه هماهنگی با مدیران برای انجام مصاحبه‌ها و ارسال نامه از سوی پژوهشکده و توجیه طرح توسط مجری انجام و قرارهای مصاحبه تنظیم شد. لازم به یادآوری است که همکاری کارشناس همکار در تنظیم برخی از قرارهای مصاحبه و تلاش ایشان در این خصوص مایه دلگرمی و موجب تسریع روند اجرای طرح می‌شد.

در هر جلسه مصاحبه، مجری، مشاور و کارشناسان همکار طرح حضور داشته و جلسات به‌صورت پرسش و پاسخ انجام می‌شد. مصاحبه‌ها پس از پیاده‌سازی برای کارشناس همکار طرح، آقای حسین بازمحمدی، ارسال تا ایشان نسبت به مطالعه، مطابقت با مستندات موجود و طراحی سؤالات جدید برای تکمیل متون اقدام نمایند. پس از انجام این مرحله مطالب برای مصاحبه‌شوندگان ارسال می‌شد تا متون را ویرایش و به سؤالات مطروحه پاسخ دهند. در نهایت هر مطلب بیش از 3 مرحله توسط مصاحبه‌شوندگان ویرایش و پس از اعمال تغییرات توسط همکاران اجرایی، مجدداً برای کارشناسان همکار ارسال تا در صورت تأیید به شورای راهبری جهت تأیید نهایی تقدیم شوند.

ریاست پژوهشکده پولی و بانکی، آقای دکتر فرهاد نیلی و همکاران ایشان در شورای راهبری، کارشناس همکار طرح و همکار ایشان آقای محمد مراد سلطانیان، مشاور طرح، همکاران اجرایی و نیز تهیه‌کنندگان «سال‌شمار تحولات اقتصادی و دستاوردهای بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» در تدوین تاریخ شفاهی بانک مرکزی نقش اولیه و اساسی را ایفا نمودند. (وحید طبایی 1389)»

فائزه توکلی

منبع:
وحید طبایی، تاریخ شفاهی بانک مرکزی ایران،
ناشر بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران،
پژوهشکده پولی و بانکی، سال1390