نیروهای مذهبی در دوران پهلوی دوم -1

گذر از دوره رضاشاه به دوره محمد رضا شاه: نیروهای مذهبی در معادلات سیاسی تاریخ معاصر ایران نقش تعیین‏کننده‏ای ایفا کرده‏اند. شاید به ندرت تغییر و تحولی را در عرصه مبارزات و جنبش‏‏های سیاسی معاصر بتوان سراغ گرفت که از حضور و نقش‏آفرینی‏ این نیروها بی‏بهره باشد. انقلاب مشروطه که با حمایت مرجعیت تشیع در نجف و علمای پیشگام و رهبری‏کننده در تهران و برخی شهرها هدایت می‏شد، سرآغاز تکوین حضور جدی مرجعیت و نیروهای مذهبی در عرصه سیاست و اجتماع ایران معاصر است. حضور مرجعیت از این لحاظ اهمیت می‏یافت که مجوز و مشروعیتی برای شرکت توده‏‏های مذهبی در این عرصه را رقم می‏زد.

نویسندگان می‏نویسند: اهمیت سنت شفاهی

بیایید به عقب برگردیم. تا کجا پیش خواهیم رفت؟ و تا چه حوزه‏ای از جهان و فرهنگ به عقب باز خواهیم گشت؟ بگذارید پدربزرگ‏ها و مادر بزرگ‏هایمان را در مورد شروع چیزی مورد توجه قرار دهیم. آنها بارها و بارها از گذشته‏های خود برای ما و فزرندانمان ‏قصه‏هایی می‏گویند. زمانی بود که از ‏نوشتن، خواندن، کتاب، رادیو، تلویزیون و دستگاه‏های الکترونیک برای ثبت و انتقال اطلاعات به نسل بعد خبری نبود. در آن زمان وقتی مردم دور آتش یا میز آشپزخانه می‏نشستند و داستان‏های گذشته را برای یکدیگر نقل می‏کردند و این «سنت شفاهی» نامیده می‏شود؛

صدمین سالگرد تولد ویلی برانت خاموش‌کننده آتش جنگ سرد

شاگرد مدرسه بود که در ارگان حزب سوسیال دموکرات زادگاهش، به نوشتن مقاله می‌پرداخت. در17 سالگی رسماً به عضویت همان حزب درآمد که در آلمان آن زمان «راه سوم» خوانده می‌شد. بیست ساله بود که ناسیونال سوسیالیست‌ها (نازی‌ها) به قدرت رسیدند و هیتلر تمام احزاب چپ را غیرقانونی اعلام کرد. هربرت فرام، نام مستعار «ویلی برانت» را برای خود انتخاب کرد و به نروژ رفت تا از تعقیب نازی‌ها در امان باشد.

در جستجوی حقایق شهریور 1320 مشهد (بخش پایانی)

تأمل در اسناد و تاریخ شفاهی موجب می‌شود تا با برخی از واقعیت‌ها و جریان‌هایی که بعد از شهریور 1320 در مشهد شروع شده بهتر پی ببریم. در مواردی به سراغ افرادی رفتم که اسامی آن‌ها در اسناد به عنوان توده‌ای ذکر شده است ولی انکار آن‌ها یافته‌های موجود در اسناد را مبهم جلوه می‌داد.

در جستجوی حقایق شهریور 1320 مشهد، اخراج و استعفا از حزب (13)

از نیمه دوم سال 1325 با اقداماتی که در شهر مشهد انجام می‌شود موجی از استعفاها در بین اعضای حزب توده شروع می‌شود. اگر نگاهی گذرا به سیر تحولات و فعالیت‌های این حزب در مشهد داشته باشیم به دلایل استعفاها و اخراج افراد از حزب پی می‌بریم. در مجموع اعضا و هواداران حزب توده را می‌توان در سه گروه تقسیم بندی نمود. نخست افرادی که با کوچک‌ترین تهدیدی اقدام به استعفا می‌نمایند.

پیشنهاد یک طرح تاریخ شفاهی

آقای اسدالله عسکراولادی برادر مرحوم حبیت الله عسکراولادی در مراسم چهلم برادر مرحومش نقل کرده است، وقتی یکی دو روز قبل از رحلت آن مرحوم به ملاقاتش در بیمارستان دی رفته بود، مرحوم حبیب الله عسکراولادی با اصرار از وی خواسته بود که هرچه زودتر وسیله ای فراهم کند، تا بتواند یک بار دیگر در کمیته امداد حاضر شده، مشکل انسانی را حل و یک قدم خیری بردارد.

همرا با استادز ترکل و کتاب او در باره کار کردن

استادز ترکل یک قصه‏گوی و شاید یک قصه‏گوش کن ماهر بود. تاریخ‏های شفاهی‏اش نشان داد که او می‏توانست مصاحبه‏های خاص خلق کند. او به قلب‏های مردم نفوذ می‏کرد. کتاب او «کار کردن: مردم درباره آنچه که در طول روز انجام می‏دهند و نحوه احساس خود در این باره صحبت می‏کنند» که در سال 1974 منتشر گردید، یک موفقیت چشمگیر بدست آورد. آنچه که در پیش داریم بررسی ما از این کتاب در سال 1974 توسط رابرت کرش خبرنگار روزنامه لس آنجلس تایمز است. این بررسی با یک نقل قول از باگاواد گیتا شروع شد: «کار چیست؟ و کار چه نیست؟ سوالاتی هستند که عاقل‏‏ترین افراد را سردرگم می‏کند.»

دیجیتالی‌کردن تاریخ شفاهی و برقراری دموکراسی در آن

طی دو دهة گذشته، در زمینة تاریخ شفاهی، هیچ رویدادی برجسته‌تر و مهم‌تر از انقلاب دیجیتال(1) (Digital Revolution) نبوده است. کیفیت عالی و دسترس‌پذیریِ دستگاه‌های ضبطِ صوت و تصویر تا حد زیادی تاریخ شفاهی را گسترش داده‌اند، طوری‌که نه فقط تاریخ‌های شفاهی بیشتری گردآوری شده‌اند، بلکه دربارة آن کارهای گوناگونی انجام شده و به شیوه‌ای متفاوت دربارة آن اندیشیده‌اند.

در جستجوی حقایق شهریور 1320 مشهد، شاخه نظامی حزب توده(12)

علاوه بر فعالیت‌های شعبه کارگری حزب توده که در قسمت نهم این سلسله مقالات به آن پرداخته شد، شاهد فعالیت گسترده شاخه نظامی حزب توده در شهر مشهد هستیم. شرایط و بسترهای ایجاد شده بعد از شهریور 1320 تا حدی قدرت نیروی نظامی ایران را ضعیف جلوه داد. زیرا آن قدرتی که از نیروی نظامی انتظار می‌رفت عملاً در برابر متجاوزین کارایی نداشت و با ورود متفقین به خاک کشورمان شاهد اضمحلال ارتش به خصوص در مشهد هستیم. مرحوم فرهنگ نخعی(1) متولد1297 از جمله فعالان سیاسی دهه بیست مصاحبه‌های قابل توجهی را با بخش تاریخ شفاهی انجام داده است.

نگاهی دیگر بر رابطه نیروهای مذهبی و حزب توده در مشهد

در مقاله‏ای از آقای غلامرضا آذری خاکستر در خصوص مقابله نیروهای مذهبی مشهد با فعالیت‏ها‏ی حزب توده آمده است: «نقطه مقابل حزب توده مذهبی‌ها بودند. آن‌ها همیشه با حزب توده در تضاد بودند. توده‌ای‌ها سعی می‌کردند یک پارچه اعتصاب کنند، یعنی وقتی می‌خواستند ساعت سه عصر کارخانه تعطیل شود؛ ولی مذهبی‌ها زیر بار نمی‌رفتند...