نگاهی به زندگی سیدمحمد پاک‌نژاد، دانشگاهی درون‌گرا و مبارز

یکی از شهدای کم‌نام‌ونشان حادثه هفتم تیرماه 1360 در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی دکتر سیدمحمد پاک‌نژاد است که شاید حتی با یک جست‌وجوی مفصل و پر و پیمان نیز نتوان در خصوص زندگی، کارنامه و تلاش‌های او چیز زیادی یافت. شهادت در نخستین سال‌های بازگشت از مهاجرت و اقامتی نسبتاً طولانی برای تحصیل در خارج از کشور، مهمترین دلیل این مهجوری بوده که متأسفانه تا امروز نیز ادامه دارد. در سی و دومین سالگشت شهادت او همراه برادرش سیدرضا در آن حادثه جانگداز ، مناسب دیدیم تا نظری بر زندگی‌اش بیفکنیم.

خاطره؛ فراتر از«حقیقت» اسناد واقعی

«بیان خاطره محصول یک فرآیند انتخاب شده است و طبیعی است که با سکوت و فراموشی بخش‌هایی از آن همراه باشد. وقتی چیزی را به خاطر می‌آوریم، به دنبال آفرینش هویتی برای خود هستیم که گذشته و حال را هماهنگ کند. در عین حال نشان‌دهنده تمایلی برای باقی گذاشتن نشانه خاص ما بر جهانمان و بیان جهت‌گیری‌های مثبت یا منفی ماست. بنابراین خاطره عرصه‌ای فعال را به نمایش می‌گذارد که در آن به طور مداوم در مورد ادراکات خود از بودن در جهان و زندگی در آن، گفتگو می‌کنیم.

زمینه‌های کاربردی شدن تاریخ شفاهی در مطالعات میان‌رشته‌ای درایران

نگاهی به شکل‌گیری تاریخ شفاهی در دوره‌ی معاصر نشان می‌دهد که پیدایش و گسترش آن، محصول نیازهای تاریخی جامعه‌ی هر دوره و به تناسب خواست‌ها، آرزوها، ضروریات و البته بر پایه‌ی برنامه‌ریزی بوده است. این امر باعث شده تا تاریخ شفاهی همواره به عنوان ابزار کارآمد و روزآمدی برای جمع‌آوری داده‌های اطلاعاتی و ساماندهی و پردازش آن، مورد استفاده‌ی پژوهشگران قرار گیرد و سطوح مختلف استفاده‌کنندگان با اهداف گوناگون و در زمینه‌های مختلف از آن بهره ببرند. بررسی تاریخچه‌ی تاریخ شفاهی نشان می‌دهد که چهار نسل در تاریخ شفاهی دنیا از دهه‌ی 40 که نخستین بار نام آن برده شد تا زمان حاضر، پا به عرصه‌ی حیات گذاشته‌اند.

وداع با پدر عکاسی خراسان

ابراهیم ذهبی مشهدی معروف به «سیاح» فرزند اسماعیل از پیشکسوتان عکاسی خراسان بود. وی در سال 1301ش. درشهر بخارا متولد شد. پدر بزرگش حاج میرزاهاشم جواهری از ثروتمندان بخارا و در دستگاه امیر بخارا جواهر شناس بود و پدرش در شهر بخارا طلافروشی داشت. ابراهیم سیاح در مصاحبه‏ای با بخش تاریخ شفاهی مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی جریان مهاجرت به ایران را چنین بیان کرده است. «بعد از انقلاب بلشویکی 1917م. حدود چهار یا پنج سال داشتم که کمونیست‏ها به خانه ما حمله کردند.

چرا دانش آموزان نباید با کهنه سربازان جنگ ویتنام مصاحبه کنند

وقتش رسیده است: سلام. اسم من امیلی Emily است و قرار است تا برای انجام یکی از تکالیف کلاس تاریخ مصاحبه ای با یکی از کهنه سربازان جنگ ویتنام داشته باشم. سلام نام من کریس Chris است و پروژه ارشد من در مورد جنگ ویتنام است. آیا شما کهنه سربازی را می‌شناسید که من بتوانم با او صحبت کنم؟ کهنه سربازان عزیز، من در حال مطالعه جنگ ویتنام هستم و مایل هستم تا در مورد نحوه استقبال از شما در هنگام بازگشت به وطن بدانم.

یادگار پزشک پژوهنده

«اولین دانشگاه و آخرین پیامبر» جزء شاخص کارنامه زندگی شهید دکتر سیدرضا پاک‏نژاد محسوب می‌شود. او همراه برادرش دکتر سیدمحمد پاک‌نژاد و72تن از یاران امام خمینی(ره) در هفتم تیرماه 1360 در فاجعه بمب‏گذاری حزب جمهوری اسلامی به شهادت رسیدند و پیکر پاک این دو برادر در زادگاه‌شان در دل خاک کویر در «خلد برین» یزد آرام گرفت. بسیاری، به‌خوبی به خاطر دارند که در سال‌های پیش از انقلاب تا چه حد وصف آموزه‌های غنی این کتاب در محافل فرهنگی و مذهبی دهان‌به‌دهان می‌گشت و مطالعه آن به دیگران توصیه می‌شد.

تاریخ شفاهی؛ افق‌ها و انتظارات

تاریخ شفاهی اساسا محصول ضرورت‌های متکثّر و نگرشِ ساختارشکنِ پس از جنگ جهانی دوم است. از یک سو، خیل انسان‌های درگیرِ جنگ در عرصه‌های مختلف، و از سوی دیگر، ابعاد بسیار گسترده‌ی تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم جنگ بر حیات اجتماعيِ مردم شهر‌ها و نواحی، ضرورتِ ثبت و ضبط وقایعِ مختلف از طریق میکرفون را برجسته کرد؛

نقطه تلاقی رشته‌های همتا

در مارس ۲۰۱۲، در لیست‌سِرو(1) پابلورِ کارشناسان فولکلور، دربارة تکامل تاریخ شفاهی به‌عنوان رشته‌ای تعریف‌شده و نیز مشارکت کارشناسان فولکلور برای گسترش آن بحثی برپا شد. به‌عنوان ناظر و شرکت‌کننده در هر دو حوزه، امروزه می‌بینم که این دو باهم همپوشانی دارند. رهبران دو انجمن ملی ـ انجمن تاریخ شفاهی(OHA) و انجمن فرهنگ عامة آمریکا (AFS) ـ بارها در پروژه‌های بزرگ همکاری کرده‌اند، مانند پروژة IMLS ـ مؤسسة خدمات موزه و کتابخانه: Institute of Museum and Library Services ـ که در حال حاضر تاریخ شفاهی را در عصر دیجیتال بررسی می‌کند. جلسه‌های سالیانة آن‌ها به‌طور منظم پیوسته برگزار می‌شود.

تاریخ شفاهی اولین‏ها

آنچه امروزه از آن به نام شهر مشهد یاد می‌شود در طول تاریخ شاهد تغییر و تحولاتی بوده که این تغییرات دور از دید مورخان و جغرافی‏نویسان نبوده است. بدون تردید شهادت امام رضا(ع) در سال 203 هجری قمری در خراسان و دفن پیکر ایشان در سناباد از مهم‌ترین دلایل ایجاد و گسترش شهر مشهد است. آنچه مسلم است این مکان مزاری معروف بوده و جهانگردان و جغرافی دانانی مانند «ابن حوقل»، «اصطخری» و «مقدسی» و... از آن یاد کرده‌اند.

تاریخ های شفاهی و بایگانی خاطرات در آفریقای جنوبی

در سراسر دنیا و به ویژه در سرزمین ما، آفریقای جنوبی، باید نسبت به گردآوری، ضبط و بایگانی خاطرات اقشار مختلف جوامع و صیانت از این میراث معنوی اهتمام جدی وجود داشته باشد. حفاظت از خاطرات مردان و زنان مؤثر در تاریخ کشور مستلزم توسل به تاریخ شفاهی، اظهارات و یادآمده‌های recollections شخصی هر روزه مردم است.