خاطراتِ من به قلم خودم

خاطرات خودنوشت یا خاطراتی که خود فرد آن را می‌نویسد، به خاطراتی گفته می‌شود که به لحاظ بکر بودن و گذشتن از ذهن فقط یک فرد، بسیار منحصر به فرد هستند. اغلب این آثار بیش از آنکه از لحاظ ادبی مهم باشند، اهمیت تاریخی دارند. بسیاری از افرادی که خاطرات خود را از دوران دفاع مقدس همان طور که به یاد می‏آورده‏اند، نوشته‏اند، شاهد رویدادهایی بوده‏اند که بی‌شک می‏تواند توجه تاریخ‌نگاران را به خد جلب کند.

از دادستانی تهران تا سرپرستی دایرة‌المعارف تشیع

احمد صدر حاج سیدجوادی فارغ ‌التحصیل رشته حقوق و دکترای علوم سیاسی، وزیر کشور دولت مهدی بازرگان، از بنیانگذاران و اعضای اولیه نهضت آزادی ایران، دادستان تهران، عضو شورای انقلاب، از تدوین کنندگان قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وزیر دادگستری، نماینده مردم قزوین در مجلس پیش و پس از انقلاب و 30 سال سرپرستی دایرة‌المعارف تشیع در یازدهم فروردین ماه 1392 در سن ۹۶ سالگی درگذشت. دوران حیات او همزمان با تاریخ معاصر ایران است و نگاهی به زندگی و خاطرات او گذری بر نزدیک به یک قرن تاریخ آکنده از تحول و تغییر در ایران است. در ادامه فرازهایی از زندگی وی را می‏خوانیم.

نوروز مبارک!

سالی که پشت سر نهادیم، با همه افت و خیزهایش سال پرباری برای تاریخ شفاهی ایران بود. انتشار آثار متعدد در حوزه خاطرات و برپایی کارگاه‏های آموزشی و جلسات نقد و بررسی آثار در نقاط مختلف کشور نشان از فراگیرتر شدن این رشته کارآمد در میان مردم به ویژه اهالی فرهنگ دارد. سایت تاریخ شفاهی ایران نیز بخشی از این فرآیند بود که توانست هفته نامه خود را با وجود همه کاستی‏ها به شماره صد برساند و سال آینده را نیز با شماره یک‏صدوده آغاز کند که امید داریم برایمان خوش یمن باشد...

اقیانوسیه: استرالیا، صداهای کمدن

کتابخانه شورای شهر کمدن Camden در استان نیو ساوث ویلز New South Wales استرالیا پروژه تاریخ شفاهی «صدای کمدن» را اجرا کرده است. فصلنامه تاریخ شفاهی نشریه انجمن تاریخ شفاهی انگلستان در شماه بهار سال 2012 خود در این باره می‏نویسد، مجریان این طرح به ثبت و گردآوری تاریخ شفاهی نقل شده توسط مردم منطقه کمدن پرداخته‏اند. آرشیوی از این تاریخ‏های شفاهی در مجموعه شورای کتابخانه کمدن ایجاد خواهد شد تا در اختیار عموم قرار گیرد.

روب زبان های بومی در آفریقا

یکی از کاربردهای تاریخ شفاهی را می توان در ثبت و ضبط زبان گویش وران مشارکت کننده در یک طرح تاریخ شفاهی دانست. این موضوع هنگامی که پای خرده فرهنگ ها و زبان های بومی در میان باشد اهمیت به سزایی دارد. آفریقا از جمله نقاطی در جهان است که بخش بزرگی از تاریخ آن از طریق نقل شفاهی یک نسل به نسل دیگر صورت می گرفته است. ورود استعمار اروپایی به این قاره علاوه بر استثمار و به غارت بردن ثروت این قاره، عواقب دیگری نیز داشته است که یک از آنها تحمیل زبان استعمارگران به مردم بومی و به دنبال آن از میان رفتن فرهنگ و تاریخ غنی شفاهی مردم این قاره است.

انقلاب اسلامی و تاریخ‌نگاری محلی

از ویژگی‌های بارز در رخدادهای منجر به پیروزی انقلاب اسلامی، گستردگی و همه‌گیر بودن خواست‌های ملی به پهنای جغرافیای ایران، اقوام و حتی «ملل متنوعه» [= اقلیت‌های مذهبی] بود. اگر سال 1356 با هیجانات و اعتراضات در شهرهای بزرگی چون تهران، قم و تبریز سپری شد، سال 1357 غیر از شهرهای بزرگ دیگر، شهرستان‌ها و حتی روستاها در گردونه انقلاب به حرکت افتادند. در زمستان این سال حوادثی که در بندر گز مازندران در شمال ایران رخ می‌داد، با وقایع میناب هرمزگان در جنوب کشور یکسان بود.

کژراهه‌های تاریخ‌نگاری معاصر

با وقوع انقلابی که در تمامی ارکانِ جامعه ، تزلزل به وجود آورد و ساختارهای اجتماع را به راهی دگرگونه افکند، طبیعی است که تاریخِ ایران رنگی دگر بگیرد. با پایان یافتن حکومتِ موروثی و استبدادیِ چند هزار ساله ، جریان‌های مختلف تاریخ‌نگاری پدید آمدند و تنوع این جریان‌ها بسیار طبیعی است. در داخل کشور پس از گذشتِ مدتِ کوتاهی که زمان شعار و رجزخوانی بود، آرام‌آرام توجه علمی به تاریخ به شکل جدی پی‌گیری شد. همگان و از همۀ طیف‌های مختلفِ فکری براین باور بودند که به راستی " گذشته چراغ راه آینده است".

سالروز محاکمه طالقانی، بازرگان و سحابی در سال 1342

آیت‌الله طالقانی در سال 1340 به پیشنهاد آیت‌الله زنجانی عضو هیأت مؤسس نهضت آزادی ایران شد. بازرگان و سحابی دیگر اعضای نهضت آزادی بودند. از دیدگاه طالقانی، نهضت آزادی به لحاظ مشی سیاسی، مرامنامه، سوابق و معتقدات افراد شکل‏دهنده آن با احزاب آن دوره کاملاً متفاوت بود. به تدریج نهضت آزادی در میان کانون‌های مخالف و مبارز جایگاه استواری یافت و با فروپاشی جبهه ملی به نهضت روحانیون پیوست و شعبات فراوانی در سراسر کشور و در تعدادی از کشورهای اروپایی دایر کرد. طالقانی در بسیاری از مراسم‌ها و میتینگ‌های نهضت آزادی حضور فعالی داشت.

خاطرمانده، خاطرات، کتاب خاطره

مشکلات زبانی در گسترش «زبان و ادبیات فارسی» و بی‌مبالاتی کارشناسان، پژوهشگران و مؤلفان آثار در حوزه‌های مختلف علوم و فنون، به‌ویژه علوم انسانی در استفاده از واژگان متعدد برای یک مفهوم، نارسایی‌ها و نابسامانی‌هایی به وجود آورده است. این مسئله زمانی نمود بیشتری پیدا کرده است که حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان آثار متأثر از آن شده و در فعالیت‌هایی که به این حوزه مربوط می‌شود مایه منازعه و دلخوری‌های متعدد قرار گرفته است. آنچه که اخیراً در پنجمین دوره «جایزه جلال» نمود رسانه‌ای پیدا کرد ناشی از همین مسئله است.

نگاهی به نسل علی امینی و ویژگی‌های آنها

معرفی علی امینی به عنوان آخرین یا یکی از آخرین بازماندگان نسل رجال آریستوکرات ایران معاصر، هم تعریفی غریب است، هم شاید از جهاتی ثقیل؛ بالاخص با توجه به تصویری که از او در تاریخ معاصر ایران ترسیم شده، در عین حال و به شرحی که خواهیم دید، این تعریف خیلی هم نادرست نیست.