رستم‏آباد، از عاشوراها تا انقلاب

یکی از مهمترین فرصت‏های مبارزین اسلام‏گرا استفاده از ماه‏های محرم و صفر بود. امام خمینی(ره) بارها به این نکته که «این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است» تصریح داشتند. از این رو نقاط مختلف کشور با استعانت از فرهنگ و آداب و رسوم خود ضمن برپایی مراسم عزاداری و بزرگداشت عاشورای حسینی اهداف مبارزاتی خود را نیز دنبال می‏نمودند. در این نوشتار با استفاده از خاطرات محمد عرب از اهالی ده رستم آباد، یکی از صد و چند پارچه آبادی شمیران، از برخی فعالیت‏ها و آداب و رسوم اهالی این ده از 1320 تا 1357 و چند خاطره دیگر او درباره ایام محرم می‏پردازیم. روش کار در این تحقیق میدانی (تاریخ شفاهی) و تحلیل محتوا است.

خلیل طهماسبی و ترور رزم‏آرا‏

ساعت 30 :10 صبح روز چهارشنبه 16 اسفند 1329 سپهبد رزم‌آرا نخست‏وزیر ایران به ضرب گلوله از پای درآمد. وی به تشویق اسدالله علم در مجلس ختم آیت‏الله فیض در مسجد شاه حضور یافته بود. فشار جمعیت و ازدحام داخل مسجد پس از شلیک اولین گلوله آن چنان بود که حتی شاهدان عینی در مورد تعداد گلوله‏های شلیک شده به سمت نخست‏وزیر اتفاق نظر نداشتند. خلیل طهماسبی عضو فدائیان اسلام که در بدو دستگیری خود را «عبدالله رستگار» معرفی کرده بود مسئولیت این قتل را به عهده می‏گیرد. طهماسبی در بازجویی خود می‏گوید:

سیدحسین امامی: «در انتظار شهادتم!»

روزی در حجره مدرسه کتابی از کسروی به دست نواب صفوی رسید که در آن به حضرت امام صادق(ع) جسارت شده بود. این کتاب وی را بشدت برافروخت و با خود گفت: «چگونه یک فرد مسلمان زنده باشد و به ساحت اولیای دین جسارت شود؟» کتاب را به محضر استادش برد و یکی از آیات عظام، حکم ارتداد نویسنده را صادر کرد. این حکم به منزله دستوری بود برای تشکیل جمعیت «فدائیان اسلام» اولین تشکل سیاسی، اسلامی و مسلحانه در کشور که از حیث عملیات و اقدامات در شرق بی‏سابقه بود.

تاریخ شفاهی، از یک جمع دوستانه تا جهانی شدن

در دوره ای که اکنون عصر طلایی پشت سر نهاده به نظر می‏رسد، بسیاری از ما نشان دادیم که تاریخ شفاهی با گرد آوردن جماعتی که تاکنون نادیده انگاشته می‏شدند و شناسایی قابلیت‏های آنها برای تدوین تاریخ خودشان، انقلابی در مطالعه تاریخ ایجاد کرده است. اکنون علیرغم وجود آنچه که مغایرت‏های واضح تلقی می‏شوند، ما شادمان از این که دریافته‏ایم مصاحبه‏هایی که گرد آورده‏ایم، و افرادی که با آنها گفتگو کرده‏ایم، چیزی بیش از اطلاعات صرف گذشته به ما گفته‏اند، می‏توانیم نشان دهیم که آنان نه تنها غنی‏تر از مخزن داده‏ها و مستندات، بلکه خودِ متن بوده‏اند.

آخرین سفر شاه ایران به آمریکا

سفر شاه به آمریکا در روزهای 24 و 25 آبان ماه 1356 آخرین سفر رسمی او در مقام پادشاه به آن کشور و آخرین رویداد مهم سیاسی پیش از شعله ور شدن آتش انقلاب اسلامی به شمار می‏آید. این سفر به فاصله 28 سال بعد از آخرین سفر شاه در 23 آبان 1328 برگزار شد. آخرین سفر رسمی شاه به آمریکا برای شاه رضایتبخش بود.

کناره گیری ازهاری از کابینه نظامی

در پی کناره‏گیری شریف امامی از نخست‏وزیری، شاه در 15 آبان 1357 یک کابینه نظامی به ریاست ژنرال غلامرضا ازهاری (1288-1380) را روی کار آورد که نتوانست بیش از دو ماه دوام آورد. ازهاری که در آن زمان 61 ساله بود قبلاً دوره کالج فرماندهی ارتش آمریکا را بپایان رسانیده بود. پس از کودتای 28 مرداد 1332 که ارتش زیر سلطه مستشاران آمریکایی قرار گرفت، به دفعات به آمریکا اعزام شد و دوره‌‌های ستاد و اطلاعات را در آن کشور پشت سر نهاد.

بایدها و نباید‏های تدوین در تاریخ شفاهی

در تعریف تاریخ شفاهی تعاریف بسیاری ارائه شده است. اما در یک جمع‏بندی می‏توان گفت تاریخ شفاهی مجموعه تلاش‏هایی است که با بهره‏گیری از فنون و ابزار‏های خاص خود به جمع‏آوری و حفظ داده‏های تاریخی حاصل از تجارب شخصی افراد وگروه‏های اجتماعی می‏پردازد. این داده‏های تاریخی در یک بستر خاص و پذیرفته‏شده فرهنگی و از تعامل و توافق میان مصاحبه‏شونده ‏و مصاحبه‏گر ‏پرسا در یک گفتگو طرفینی حاصل می‏گردد، که البته نقش مصاحبه‏گر ‏فعال در هدایت و بیان ناب این خاطرت و ارائه داده‏ها تاثیر بسزایی دارد.

24 مهر 59، خونین‏شهر

خرمشهر در حافظه تاریخی خود روزهای تلخ و شیرینی را جای داده است. شاید اوج حوادث این شهر در دوران دفاع مقدس رقم خورد ؛آنگاه که به سقوط کشانده شد و مدتی در اشتغال دشمن ماند و چندین ماه بعد دوباره گشوده شد و به آغوش وطن بازگشت و نفس تازه‌ای کشید.

حضور محمد علی رجایی نخست وزیر ایران در نشست شورای امنیت

در بعد بین‏المللی، اقدامات دولت درباره جنگ تحمیلی در مقایسه با اقدامات داخلی چندان قابل توجه نبود. ابتدا به مجامع و سازمان‏ها‏ی بین‏المللی توجه چندانی نمی‏کرد و از نظر تبلیغاتی نیز به علل عدیده از جمله کشمکش‏ها‏ی جناحی و سیاسی داخلی و مسایل و مشکلات انقلاب در دوره گذار، موفق به طرح تجاوزات عراق به قلمرو ایران در عرصه بین‏المللی نشده بود.

انتقال احوال، احساسات و روحیات از گفتار به نوشتار

مصاحبه با عوامل فعال و مؤثر یا شاهد و حاضر در قضایای تاریخی مهم‌ترین روشی است که برای ثبت و ضبط و ماندگارسازی تاریخ از آن در تاریخ شفاهی بهره گرفته می‌شود. امروزه همچون دهه‌های گذشته، وسایل ضبط صدای مصاحبه‌شونده، عمومی‌ترین و میسرترین وسایلی هستند که در مصاحبه‌ها از آنها استفاده می‌شود. به عبارت دیگر ضبط صوت‌های خبرنگاری و امروزه ضبط صوت‌های دیجیتالی که از آنها بیشتر با عنوان رکوردر (Recorder) یاد می‌شود، وظیفه کاغذ و قلم را برای جاودان ساختن گفته‌ها بر عهده دارند. بدین‌طریق در مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، جملة سخنان و گفته‌های مصاحبه‌گر و مصاحبه‌شونده توسط دستگاه‏های یادشده، حفظ و ذخیره می‌شوند.