تاریخ شفاهی سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی

محمد نظرزاده، کارشناس تاریخ شفاهی

تکیه بر شفاهیات در تاریخ، حداقل در جامعه ایران بحث تازه ای نیست و پایه تاریخ نگاری در ایران بعد از اسلام بر روایات شفاهی استوار بوده است.
تاریخ شفاهی عبارت است از روشی برای جمع‌آوری، حفظ و نگهداری خاطرات، زندگی‌نامه‌ها، آداب و رسوم و اطلاعات متنوع دیگر که از طریق مصاحبه با افراد مطلع و صاحب ‌نظر که در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... حضور عینی و ملموسی داشته باشند، صورت می‌گیرد و پس از طی مراحلی مانند پیاده‌سازی ، تایپ و ویرایش به صورت یکی از منابع مهم در کنار اسناد مکتوب مورد استفاده محققین و پژوهشگران قرار می‌گیرد.
با توجه به اینکه اسناد و کتاب ها نمی توانند همه چیز را راجع به گذشته ما بگویند، کسب اطلاعات تاریخ معاصر ازطریق مصاحبه می تواند اهمیت تاریخ شفاهی را برای اکثر مورخین ومحققین معلوم کند.
هر کس خاطرات منحصر به فرد از زندگی خود دارد، و تاریخ درواقع شرح و تحلیل رویدادها است ازسرنوشت انسان ها با هر درجه، اهمیت که درخور سهم شان است. نخبگان با توجه به جایگاه شان وتوده های بی نشان، همگی با سرگذشت جمعی شان در تاریخ حضور دارند.
تاریخ شفاهی راهی به سوی دموکراتیک کردن تاریخ و کاهش شکاف بین نخبگان و عموم مردم است.

معرفی و تاریخچه آرشیو:
آرشیو تاریخ شفاهی یکی از بخش های مدیریت امور اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی است.
پس از ایجاد اداره اسناد در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، با الگو برداری از مؤسسات مشابه، به خصوص سازمان اسنادملی، آرشیو تاریخ شفاهی به عنوان واحدی مجزا در اواخر سال 76 زیر نظر رئیس اداره اسناد شروع به کار نمود. در سال 79 آرشیو از حالت مستقل در آمده و زیر بخش نمایه سازی اسناد قرار گرفت. این وضعیت تا سال 1382 ادامه پیدا کرد. با اصلاح چارت کتابخانه وتبدیل اداره اسناد به «مدیریت امور اسنادو مطبوعات» این قسمت از ابتدای سال 83 به عنوان یک بخش مستقل به فعالیت خود ادامه داد. در این سال با استفاده از نتایج مطالعات «طرح بررسی مراکز تاریخ شفاهی» و تطبیق کارهای تاریخ شفاهی با استانداردهای موجود، تحولات زیادی در این بخش بوجود آمد.
 این آرشیو با انجام مصاحبه، کسب اطلاعات تاریخی و آماده سازی و ارائه آن به محققان، در چهارچوب اولویت های مد نظر سازمان کتابخانه ها به عنوان یکی از مراکزتاریخ شفاهی در کشور فعالیت می کند.
این بخش، متناسب با نیازهای سازمانی و حیطه جغرافیایی با اولویت قرار دادن موضوعات تاریخ شفاهی آستان قدس رضوی و شهر مشهد در زمینه های کاری ذیل در دوازده سال گذشته به صورت پروژه های تاریخ شفاهی به فعالیت پرداخته است.

الف-تاریخ آستان قدس رضوی
1- تاریخ سیاسی: شامل وقایعی که در اماکن متبرکه اتفاق افتاده و یا آستان قدس رضوی به نوعی با آن ارتباط داشته است. مانند حادثه مسجد گوهرشاد و پیروزی انقلاب اسلامی.
2- تاریخ ابنیه: جمع آوری اطلاعات در مورد بافت قدیم حرم مطهر، ساخت و سازهای انجام شده در طی سدۀ اخیر و تغییراتی که در اماکن متبرکه بوجود آمده را شامل می شود. مانند تغییرات صورت گرفته در صحن ها و رواق های مطهر.
3- تاریخ اداری: شامل اطلاعاتی در مورد ساختاراداری آستان قدس رضوی از جمله تشکیلات اداری حرم مطهر و سازمان مرکزی آستان قدس و مؤسسات تابعه آن است.
4- تاریخ فرهنگی: کسب اطلاعات از فعالیت های فرهنگی آستان قدس رضوی، مانند اداره مدارس، نشر و گسترش فرهنگ علوم دینی و قرآنی است.

ب-تاریخ مشهد
1- تاریخ سیاسی: عبارت از بررسی حوادث سیاسی معاصر مانند: وقایع شهریور1320 و نهضت ملی نفت. احزاب و انجمن های سیاسی و مذهبی مانند: حزب مردم، انجمن پیروان قرآن، کانون نشر حقایق اسلامی، .... و تمام وقایع انقلاب اسلامی در مشهد بین سال های 1342 تا 1357.
2- تاریخ فرهنگی: شامل تاریخ آموزش و پرورش و ساختارهای فرهنگی از جمله مؤسسات گوناگونی که در این زمینه فعالیت می کرده اند مانند انجمن های ادبی در این چهار چوب قرار می گیرند.
3- تاریخ اجتماعی: تاریخ محلات قدیم مشهد، مراسم و جشن های مذهبی، ملی و مناسبت های گوناگون، مانند آداب و رسوم اجتماعی و سرگذشت خانواده های قدیمی، تاریخ فرهنگی، سیاسی و اجتماعی دراین حیطه قرار می گیرد.
4- تاریخ مذهبی: عبارت از تاریخ حوزه، هیئت های مذهبی، مراسم دینی و... است.
5- تاریخ اداری: شامل تاریخ مؤسسات اداری از جمله شهرداری، بهداری و استانداری است.
گذشته از موارد فوق این آرشیو در موضوعات ذیل نیز مصاحبه هایی انجام داده است. 
تاریخ رجال و بزرگان: شامل تاریخ رجال و بزرگانی می شود که در آستان قدس رضوی و مشهد در زمینه های سیاسی، مذهبی، فرهنگی، اداری، ادبی، هنری و پزشکی فعالیت داشته اند.
تاریخ شفاهی جنگ ایران و عراق: شامل مصاحبه با آزادگان، جانبازان، ایثارگران و خانواده های شاهد است.
تاریخ شفاهی شهرستان های استان خراسان: مصاحبه با افراد و شخصیت های شهرستان های  استان  وکسب اطلاعات تاریخی در موضوعات مختلف را در برمی گیرد.

مراحل کار تاریخ شفاهی:
روش کار در تاریخ شفاهی به این شکل است که پس از تعریف یک پروژه، مجری آن با انجام مطالعه پیرامون طرح، دستنامه ای شامل شرح پروژه و مداخل و سوالات تهیه می کند. پس از تصویب طرح توسط سازمان، مصاحبه کننده به وسیله کانون های بازنشستگی یا با واسطه معمرین با مصاحبه شوندگان مطلع پروژه ارتباط برقرار می کند. پس ازمصاحبه اولیه قرار مصاحبه اصلی گذاشته می شود. تلاش مصاحبه کننده کسب اطلاعات در خصوص موضوع مورد مصاحبه و وارد شدن به جزئیات مصاحبه است. با وجودی که  این علم خصلت میان رشته ای دارد اما آن بخش از گفتگو که ماهیت تاریخی دارد از اهمیت بیشتری برخوردار است. معمولاً جلسه اول مصاحبه به صورت تصویری و جلسات بعدی به صورت صوتی انجام می گیرد.
روند آماده سازی مصاحبه ها با تشکیل پرونده شامل: پر نمودن فرم ها، آماده نمودن پوشه، پشت نویسی و بایگانی آن شروع می شود. تبدیل و تکثیر نوارهای ویدئو به کاست و سی دی و ظهرنویسی مشخصات مصاحبه بر روی نوارها و ثبت دفتر اندیکاتور در مرحله بعدی قرار می گیرد. این پروسه با پیاده سازی نوارهای کاست مصاحبه، بازشنوایی وتایپ آنها ادامه می یابد. بعداز تایپ، مصاحبه ها نمایه سازی شده ونمایه ها بررسی می شوند. آخرین مرحله ورود اطلاعات و نمایه ها به کامپیوتر وچک وبازبینی آنها می باشد. در این مرحله است که محققین و پژوهشگران برای رفع نیاز پژوهشی خود از مصاحبه ها در کنار دیگر اسناد و پژوهش ها استفاده می کنند.
به دلیل گسترش حوزه کاری تاریخ شفاهی و آشنایی اساتید و محققین با فعالیت های این بخش، روند استفاده از این منابع در چند سال  اخیر افزایش یافته است.

عناوین پروژه های کار شده در آرشیو تاریخ شفاهی

این بخش با گسترش حوزه کاری و تعریف موضوعات و پروژه های جدید و بهره گیری از  4 نفر کارشناسان رسمی و جذب 12 نفر نیروی مقطعی علاقه مند و برون سپاری امور، موفق شده است در طی 12 سال با بیش از 1411 نفر در 2757 جلسه به مدت 2200ساعت مصاحبه صوتی و تصویری انجام دهد.

در ادامه، آمار 12 سال فعالیت تاریخ شفاهی به تفکیک سال در قالب جدول و نمودار ارایه می گردد.

ارائه خدمات:
مصاحبه های تاریخ شفاهی یکی از با اهمیت ترین منابع تاریخ معاصر محسوب می شود. امروزه اکثر نویسندگان و محققین از این اطلاعات به عنوان یک منبع بکروارزشمند در نوشته های خود بهره می برند تاجایی که عدم استفاده از منابع تاریخ شفاهی در تحقیقات معاصر یک نقص برای پژوهشگر محسوب می شود.
بخش تاریخ شفاهی مدیریت امور اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان  قدس رضوی باهدف فراهم آوری و بستر سازی زمینه های مطلوب اطلاع رسانی به محققان و مراجعان در چارچوب مقررات «آئین نامه خدمات تخصص اسناد» جهت رفع نیازهای اشخاص و گروه ها و غنا بخشیدن به امر پژوهش ارائه خدمات می دهد.
آماده سازی مصاحبه ها، ثبت آن ها در دفاتر، تهیه کاتالوگ، نوشتن سیاهه توصیفی، پیاده سازی، بازشنوایی، تایپ، نمایه سازی، وروداطلاعات به رایانه وقراردادن مصاحبه ها بر روی اینترنت از جمله کارهای انجام شده آرشیو برای دسترسی آسان وسریع پژوهشگران به اطلاعات مصاحبه ها است.
مراجعه کنندگان با داشتن معرفی نامه معتبر مرتبط با عنوان موضوع تحقیق و تایید مدیریت امور اسناد و مطبوعات و سرپرست گروه اسناد و کارشناس مسئول بخش تاریخ شفاهی می توانند نسبت به مطالعه و فیش برداری از منابع اقدام نمایند.
اگر مراجعه کنندگان، متقاضی تصویرمتن پیاده شده، کپی نوار کاست یا فیلم و سی دی باشند، می توانند پس از موافقت، طبق مقررات و با پرداخت هزینه ها نسبت به تهیه تصویر وکپی با هماهنگی کارشناس امور محققان اقدام کنند.

 
تعداد بازدید: 6073