ضرورت‌های ایجاد مرکز تاریخ شفاهی خلیج فارس

ابوالفضل حسن آبادی*

نام خلیج فارس در تاریخ کشور ایران برآیندی از سابقه چندهزارساله فرهنگی  است که امروزه بدون شک مهمترین نقطه قوت ما در مقایسه با همسایگان عرب است. مستندسازی این تاریخ، که می تواند با برجسته سازی رویکرد ایران فرهنگی در منطقه خلیج فارس صورت گیرد، یکی از مهمترین وجوهی است که باید مورد توجه دست اندرکاران قرارگیرد. منطقه خلیج فارس، شامل جزایر و شهرهای تاریخی،  به علت موقعیت سوق الجیشی خود از نظر سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و..... حائز اهمیت است. بررسی تاریخچه این منطقه خصوصاً از دوره صفویه به بعد نشان می دهد این منطقه همواره مورد مناقشه دولت ایران با دول خارجی بوده و از لحاظ تجاری و نظامی به علت دسترسی به آبهای آزاد و جزائر بزرگ و آباد ارزش داشته است. با توجه به مناقشات سیاسی اخیر بر سر خلیج فارس مجدداً این مسأله به طور جدی مورد توجه سطوح مختلف در ایران قرار گرفته است. بررسی آثار چاپ شده در زمینه خلیج فارس نشان می هد:

1-پیش از انقلاب اسلامی در ایران و سال‌های نخست پس از آن این منطقه بیشتر از نظر نظامی، تجاری و اقتصادی مورد توجه بوده است.

2-در حوزه مسائل اجتماعی و جامعه شناسی شمار مقالات انک است و آنها هم در سالهای اخیر به نگارش درآمده اند.

3-اکثر مقالات به نگارش درآمده مسائل اجتماعی و جامعه شناسی را از نظرقدمت تاریخی مورد توجه قرار داده‌اند و به مسائل فعلی کمتر پرداخته شده است.

به نظر می رسد با توجه به اهمیت فعلی خلیج فارس از نظر سیاسی و فرهنگی، کارهایی که تا کنون و به‌ویژه در یکی دو سال اخیر صورت گرفته، بیش از آن که جنبه کاربردی داشته باشند متأسفانه جنبه نظر داشته‌اند. نمود عینی این ادعا برگزاری همایش‌های متعدد ملی و بین المللی و ایجاد  رشته کارشناسی ارشد مطالعات خلیج فارس در دانشگاه است. با آنکه نمی توان از اهمیت نظری این موضوع گذشت، اما واقعیت آن است که اکنون نیازمند از بالقوه به  بالفعل درآوردن ظرفیت‌های این منطقه برای اثبات حقانیت خود هستیم. حقانیتی که اثبات آن  نه تنها در نام خلیج فارس بلکه در تمام زمینه‌ها نیست. برای تبدیل دانش نظری به کاربردی و رسیدن به اهداف عالی، این سوال مطرح است که مسئولیت سیاست‌گزاری مطالعاتی در این زمینه بر عهده کیست؟ با توجه به وجوه مختلف اهمیت خلیج فارس، آیا مرکزی برای ایجاد هماهنگی بین حوزه های مطالعاتی مختلف ایجاد شده است؟ در زمینه تاریخی چه گام‌های مؤثری در راه مستندسازی این منطقه انجام شده است؟ چه اقداماتی برای جمع‌آوری اسناد مکتوب و شواهد شفاهی برداشته شده است؟ بررسی مجادلات میان ایران و اعراب در خلیج فارس نشان می دهد که ما با توجه به قدمت تاریخی بر پیشینه خود تکیه می کنیم و اعراب با توجه به تازه تاسیس بودن بر زمان حال و انجام تحقیقات علمی در تاریخ معاصر توجه دارند. درحالی که می توان با برنامه ریزی های بلندمدت در زمینه تحقیقات معاصر نیز در وضعیت مطلوب قرار گیریم. توجه به کاربرد تاریخ شفاهی به عنوان مقوله‌ای میان رشته‌ای می تواند تحولی نوین در مطالعات این منطقه به وجود آورد. به منظور استفاده از این روش ارزشمند پژوهشی و تشکیل آرشیو شفاهی که منابع دست اول را در زمینه های مختلف فراهم آورد، وجود مرکزی که نگاهی نو به یک مقوله فرهنگ و اجتماع و جمع آوری اطلاعات امروزی از منطقه را دنبال کند، ضروری است. در این مرکز پرداختن به چند موضوع اهمیت اساسی دارد:

الف) آداب ورسوم : بسیاری از آداب ورسوم در قالب مراسم مذهبی، سوگواری‌ها، جشن‌ها، افسانه‌ها و اسطوره‌ها، هیچ‌گاه ثبت و ضبط نمی شوند و به علت ماهیت شفاهی خود و ویژگی‌های افراد دارنده اطلاعات در گذر زمان از بین می روند. انجام تحقیقات گسترده در این زمینه، خصوصاً از نظر نشان دادن غنای فرهنگی نسبت به کشورهای منطقه و فراهم آوردی منابع اولیه برای محققان، مهم است.

ب) مردم شناسی و قومیت‌ها : خلیج فارس به علت موقعیت جغرافیایی خود مسیر گذر اقوام مختلف در طول تاریخ بوده است. این التقاط قومی باعث مهاجرت و شکل گیری نسل های جدید شده است. امروزه در این منطقه اقوام و نژادهای مختلف با فرهنگ‌های گوناگون وجود دارند که گاه از نظر فرهنگی و قومی نیز با کشورهای همسایه اشتراک‌هایی دارند و این ابزار خوبی برای برقراری ارتباطات فرهنگی است.

ج ) اهمیت اقتصادی و تجاری : وجود بنادر تاریخی در این منطقه نشان دهنده آن است که از گذشته یکی از مسیرهای اصلی تجارت بوده است. جمع‌آوری اطلاعات اقتصادی منطقه، نحوه معیشت و ارتباطات اقتصادی مؤسسات و بنگاه‌ها با دیگر نقاط می تواند در دسترس‌ترین محمل برای جمع آوری اطلاعات شفاهی باشد.

د ) اهمیت سیاسی و نظامی : این منطقه از گذشته مورد توجه قدرتهای بزرگ به عنوان مدخلی برای ورود نظامی به ایران بوده است. در این زمینه نیز می توان اطلاعاتی را جمع آوری نمود.
علاوه بر موارد ذکر شده در زمینه های مختلف دیگر مانند ناموران منطقه، آثار تاریخی، شکل گیری ادارات، تبعیدی‌ها، حضور خارجیان و ..... نیز اطلاعات ارزشمندی را جست‌وجو نمود.

قطعاً تشکیل چنین مرکزی با این اهداف عالی مستلزم هزینه و نیروی انسانی کارآمد است. افزودن برخی دروس دانشگاهی به کارشناسی ارشد مطالعات خلیج فارس مانند تاریخ شفاهی، تاریخ محلی و آرشیو می تواند زمینه‌های علمی دانشجویان را هرچه بیشتر تقویت  نماید. نکته ای که باید مجدداً یادآوری نمود اهمیت انجام اقدامات عملی در حوزه فرهنگ در راستای هم‌گرایی بیشتر منطقه‌ای است. به‌هرحال پیشینه تاریخی ما با بسیاری از کشورهای خلیج فارس مشترک است و مطالعات منطقه ای معاصر نشان می دهد، پیوندهای عمیق فرهنگی در منطقه وجود دارد. می توان از تاریخ شفاهی نه صرفاً برای جمع آوری و اثبات دیدگاه‌ها و نظریات خاص، بلکه برای برجسته نمودن اشتراکات فرهنگی و تقویت حس همکاری‌های منطقه ای نیز استفاده نمود. امری که نیاز به نکته سنجی و در عین حال درایت دارد تا برای آیندگان نه میراثی از ادعا و جدل، بلکه آرشیوی از اطلاعات فراهم کنیم.
قرار نیست آن‌چه امروز در اثبات شایستگی‌مان به آن تمسک می جوییم، آیندگان نیز به همان توسل جویند.باید با برنامه ریزی و تلاش زمینه‌های تحقیقات برای پژوهشگران آینده هر چه بیشتر فراهم شود و ایجاد مرکز تاریخ شفاهی خلیج فارس قطعاً می تواند گامی بلند در این زمینه باشد.

*دانشجوی دکترای تاریخ محلی دانشگاه اصفهان و سرپرست گروه اسناد آستان قدس رضوی

 
تعداد بازدید: 4754