جمعه سرخ رمضان

پژوهشگرتاریخ شفاهی:ابوالفتح مومن

تاریخ شفاهی دفاع مقدس مملو از خاطرات حوادث تلخ و شیرین است که هر کدام از این رویدادها تاثیرات عمیقی را بر اجتماع، سیاست و فرهنگ گذاشته است و برخی از آنها ابعاد ملی و بعضی نیز جهانی یافته‌اند، یکی از این وقایع بمباران شهر همدان در 25تیر ماه 1361 توسط جنگنده‌های عراق در راهپیمایی روز جهانی قدس است، در این روز نماز جمعه شهر همدان در استادیوم آزادی این شهر بمباران شد و شهدای زیادی به همراه داشت.
رزمندگان اسلام با اجرای عملیات رمضان (23/04/1361) برای اولین بار دفاع را به خاک عراق کشیدند و همزمان بسیاری از شهرهای ایران توسط جنگنده‌های عراقی بمباران شدند، ازجمله همدان؛ درکتاب عبور از مرز، یکی از علل این حملات چنین آمده است:

«در پی اجرای عملیات رمضان دشمن برای کاهش فشار رزمندگان ایرانی امروز 25/4/1361 علاوه بر حمله زمینی به قصر شیرین ومنطقه دهلران، نماز جمعه همدان و تأسیسات خارک را نیز بمباران کرده است.»(1)

علی اصغر صمیمی، یکی از رزمندگان استان در عملیات رمضان، دراین باره می گوید:

«در مراحل اول عملیات رمضان عراق واقعاً صدمات زیادی خورده بود، ستون پنجم به آنها خبر داده بود که چه یگان‌هایی از چه استان‌هایی در عملیات حضور دارند، آنها برای تضعیف روحیه رزمندگان اقدام به بمباران شهرهای ایران کردند از جمله شهر همدان در روز قدس، که خبر آن به رزمندگان و برادر مظاهری (فرمانده گردان خندق) در خط رسید؛ برادر مظاهری گفت: «معلوم است که براثر فشاری که به آنها وارد شده، برای تضعیف روحیه رزمندگان همدان را بمباران کرده‌اند این نشانة ضعف آنهاست، نه قدرت!»(2)

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران نیز درتأییداین مطلب در گزارش خود نوشت:
«یکی از علل حمله هواپیماهای دشمن زبون بعثی به مردم بی گناه همدان گرفتن انتقام از مردمی بود که جوانان آنها اولین گروهی بودند که از مرز گذشته و وارد خاک عراق شدند»(3)

محمد صالح مدرسه ای، استاندار وقت همدان، نیز در مصاحبه خود چنین می‌گوید:
«وقتی دشمن بعثی توان مقابله و رویارویی را با سپاه اسلام را نداشت، به خیال خام خود از راه‌های دیگری وارد عمل شد و قصد داشت با بمباران‌های هوایی مردم را به وحشت بیاندازد تا صحنه را خالی کنند ومیدان را برای تاخت و تاز جیره خواران داخلیش باز گذارند ...اصولاً جنگ دو بعد دارد یا الهی است یا حیوانی. وقتی جنگ با اهداف الهی دنبال شود باید مردانه جنگید، ولی به روش صدام عمل کردن و مراکز اجتماع مردم را هدف قرار دادن، آن‌هم در روز قدس، چیزی جز حیوانی جنگیدن نیست و عراقی که خود را ضد آمریکا و صهیونیسم می دانست، می بینیم در جهت اهداف اسرائیل راهپیمایی روز قدس را به خاک و خون می کشد. با این وجود نمی توان او را دوست دانایی برای اسرائیل، دانست زیرا در این صورت، باید مراکز نظامی را هدف قرار می داد، ولی می بینیم که ازاین کار عاجز مانده و مردم بی دفاع و مستضعف را هدف قرار می دهد ...»(4)

عراق سعی کرد، به مردم و جمهوری اسلامی فشار آورد، تا وضعیت را به سود خود تغییر دهد، اما آنچه حاصل شد دقیقاً عکس هدف آنها بود.
با نزدیک شدن روز قدس، عراق اعلام کرده بود، راهپیمایی روز قدس را بمباران خواهد کرد و هر کسی که شرکت نماید،کشته خواهد شد. احمد بی کینه، از رزمندگان استان، دراین باره می گوید:
«.... قبل از فرار رسیدن روز قدس، عراق اعلام کرد که هر کسی درراهپیمایی روز قدس شرکت نماید، بمباران خواهد شد، عراق دو روز قبل چند پرواز شناسایی بر فراز همدان انجام داده بود.»(5)

با تهدید عراق به بمباران راهپیمایی روز قدس، ارگانهای انقلابی و شخصیت‌های محلی و کشوری مردم را به شرکت در راهپیمایی فرا خواندند، در واقع جنگ روانی آغاز شده و این مردم بودند که با حضور خود جواب تهدید عراقی‌ها را می‌دادند، از جمله فراخوان‌ها مذکور می توان به مورد ذیل اشاره کرد : سید کاظم اکرمی نماینده بخش بهار کبودر آهنگ استان همدان در مجلس شورای ملی در سخنرانی خود در مجلس مردم را دعوت به راهپیمایی کرد:

«... هر ایرانی متعهد ی که می داند قدس (روز) اساس حرکت تمامی مردم مسلمان جهان برعلیه کفر و اشغالگران صهیونیستی است باید در مراسم راه پیمایی عظیم روز قدس شرکت کند.»(6)
درچنین اوضاع و شرایطی راهپیمایی روز قدس برگزار گردید، و در زمان راهپیمایی، همدان درسه نوبت مورد حمله هوایی قرار گرفت و خسارات زیادی به بار آمد،

روزنامه جمهوری اسلامی دراین باره چنین گزارش داد:

«... صبح جمعه خونین قدس در همدان درخیابان‌ها گروه روستائیان را مشاهده می کردیم که سوار به کامیون‌ها و تراکتورها و با شعارهای کوبنده «مرگ براسرائیل» «مرگ بر آمریکا» به منظور شرکت در راهپیمایی روز قدس وارد شهر می شدند، دقایقی بعد از آغاز راهپیمایی و در حالی که مردم روزه دار و انقلابی درنیمه راه مسیر خود به حوالی میدان بوعلی رسیده بودند (ساعت 35/9)، ناگهان دو انفجار مهیب و پی در پی شهر را لرزاند و در پی آن گرد و غبار عظیمی از دونقطه شهر به هوا برخواست . مردم که برای چند لحظه مبهوت بودند به سختی می توانستند آنچه را که دیده باورکنند، برافروخته و باشتاب با هر وسیله ممکن و اکثراً دوان دوان برای حضور در محل‌های انفجار و کمک به مجروحان و آسیب دیدگان به حرکت در آمدند : و این در حالی بود که آمبولانس‌ها نیز آژیر کشان خود را به محل حادثه می رسانند ...»(7)

خبرنگار روزنامه جمهوری با مصاحبه بایکی ازشاهدان حادثه،آن را چنین به تصویر می‌کشد:
«... بیست دقیقه طول کشید تا توانستیم پیاده و سواره خود را به محل برسانیم، شیشه‌های خرده شده و در و پنجره‌های از جاکنده شده و درب مغازه‌هایی که انگار به‌وسیله اهرم‌های قوی از چارچوب جداشده اند از شعاع نزدیک به 700 – 800 متری به محل انفجار جلب نظر می کرد. اولین نقطه‌ای که خود را رساندیم، ششصد دستگاه بود. حجم جمعیت بیش از حد انتظار بود و مردم یا حسین گویان با هر وسیله ای دردسترس خود سرگرم به کنارزدن آوارها بودند. بمب درست در سه راهی ابتدایی ششصد دستگاه به خانه‌های سازمانی دانشگاه بوعلی که آجری بود اصابت کرده و کاملاً آنها را ویران کرده بود ... راکت در محل برخورد با زمین گودال بزرگی به قطر 7 متر و عمق 2 متر ایجاد کرده بود و خروارها خاک و سیمان و آجر و تیرآهن در هم پیچیده بود و تا فاصله چند صد متری تیرهای سیمان برق شکسته و همه کابل‌ها پاره شده بودند. شاخ و برگ درختان شکسته شده در هم ریخته شده بود. دو چند دستگاه اتومبیل براثر ترکش بمب خسارت دیده بودند. مردم، نقاط فروریخته را که احتمال می دادند کسی یا کسانی زیر آوار مانده باشند به یکدیگر نشان می دادند و گروهی نیزبدن‌های تکه‌تکه شده را جمع‌آوری می‌کردند و در کیسه می‌ریختند. در چند مورد که ما از مشاهدات عکس می‌گرفتیم، اعتراض کردند که: «برادر! عکس می خواهد چه کار؟ کمک کنید! ... به محل بمباران دوم شتافتیم که معروف به محله سبد بافان است و راکت‌ها درست در وسط خانه‌های گِلی فرود آمده و در منطقه ای به شعاع 200 متر، تل‌هایی از خاک و دیوارهای درهم ریخته مشاهده می شد. زیلوها و مختصر اثاثیه منازل در قسمت‌های تخریب شده خود نمایی می کرد و در فاصله دورتری دو اتومبیل زیر آوار مانده و له شده بودند تلاش مردم با دست خالی برای بیرون آوردن اجساد اززیر آوار مداوم بود وآه و ناله ماتم زادگان سنگدل‌ترین افراد را متأثر می کرد.»(8)

سید علی مساواتی ازنیروهای بسیجی استان، دراین باره می‌گوید:
«... روز قدس درخیابان بوعلی در حال راهپیمایی بودیم که یک مرتبه صدای مهیبی به گوش رسید، متوجه شدیم که راسته ی سبد بافان و امامزاده عبداله و خانه‌های اطرافش بمباران شده، ما به سرعت به آن طرف دویدیم و رفتیم که کمک کنیم. دیدیم آنقدر جمعیت زیاد است که احتیاج به کمک ما نیست ...»(9)

خبرگزاری جمهوری اسلامی در مورد تعداد شهداء و مجروحین محله سبد بافان در گزارشی 5 شهید و 141 مجروح اعلام کرد؛
علی رغم این حوادث، گروه کثیری از مردم بویژه روستائیان به راهپیمایی خود ادامه دادند و در محل استادیوم آزادی تجمع کردند دوباره در ساعت 30/11 جنگنده‌های عراقی ضلع شمالی استادیوم و میدان باباطاهر ( قلعه سبزی) را بمباران کردند.
یکی از مجروحین بستری در بیمارستان اکباتان در تشریح این بمباران گفت: «برای گرفتن وضو به سوی شیرهای آب در ضلع شمالی استادیوم درحرکت بودم که ناگهان به دنبال شنیدن صدای انفجار بسیار مهیب شعله عظیمی از آتش به سوی من هجوم آورد، خود را به زمین انداختم و سپس بعد از لحظاتی، در حالی که بازویم ترکش خورده بود و پشت بدنم سوخته بود سعی کردم به دیگر مجروحان کمک کنم. بدن‌های تکه تکه شده خواهران تا چندین متر محل حادثه را پوشانده بود ...»(11)

براثر اصابت بمب گودال عظیمی در استادیوم ایجاد شده بود و ساختمان‌های اطراف استادیوم که دارای اسکلت فلزی بودند، متلاشی شده بودند، با این قدرت انفجار می توان حدس زد که برسرزنان و کودکان معصوم چه بلایی آمده بود در میان نمازگزاران عده زیادی کودک بود که همگی یا شهید و یا مجروح شدند. به گفته یکی از شاهدان بیش از 50 تن نماز گزار دراین فاجعه با وضع دلخراش به شهادت رسیدند. پس از جمع‌آوری اجساد متلاشی شدۀ نمازگزاران و روزه داران شهید، فقط جانمازهای به جا مانده و تکه پاره‌های لباس‌های مردم که درسراسر استادیوم پراکنده بود‌، جلب نظر می‌کرد.(12)

همچنان که گفته شد، بسیاری از شهدای روز قدس همدان در استادیوم آزادی، خانم‌ها بودند.
مادر زهرا قهرمانی، دوشیزه 17 ساله ای که از روستای دینگله کهریز در این راهپیمایی بر اثر بمباران به شهادت رسید‌، دراین باره می گوید:
«زهرا قرار بود چند ماه دیگر نو عروس خاله اش شود. آن روز به همراه من چادر سفید و کفش‌های نرم و راحت پوشید و همراه خیل جمعیت، از میدان امام (ره) تا استادیوم قدس را پای پیاده و با سر دادن شعارهایی علیه آمریکا و اسرائیل،طی نمود و وقتی که به نمازگزاران پیوستیم، وضویی تازه ساخت و در صفوف نمازگزاران قرار گرفت. ناگهان صدای مهیب انفجار همه جا را فرا گرفت. همه منتظرین نماز جمعه باشنیدن صدای انفجار سرها را به طرف زمین فرود می آوردند، لحظه‌ای که پس از انفجار سرمان را برداشتیم، چیزی جز چادر‌های پراکنده، مهرها و تسبیح‌های خونین، جسم‌های بی جان و پیکرهای تکه‌تکه شده و فریاد و دود و آتش ندیدم. زهرا از ناحیه کتف راست ترکش خورده بود. او را در آغوش کشیدم و گرمی خون او را دردست چپم احساس کردم. چند لحظه بعد، زهرا به دیدار معبود شتافت ...»(13)
پری شکری در بمباران روز قدس مجروح شد و خواهرش فاطمه نیز به شهادت رسید، او درباره بمباران این روز می‌گوید:
«... از میدان امام (ره) تا استادیوم قدس مرتب شعار دادیم، بعد تجدید وضو کردیم و آماده نماز شدیم که صدای وحشتناک بمباران هوایی و اصابت راکت‌ها، فضای نمازجمعه را غرق در آتش و خون کرد و همه چیز به هم ریخت که قابل توصیف نیست.
فاطمه به شدت گریه می کرد چراکه از طرف کتف راست به‌شدت مجروح شده بود و خودم نیز در پای راستم احساس درد می کردم. وقتی به ناحیه زخمی شده دست زدم احساس کردم که انگشتان دستم ازآن سو به هم رسید. این نشان می داد که پایم به شدت مجروح شده بود. با این حال به فکر فاطمه بودم (9 ساله) که در خون خود غرق شده بود، او را به بیمارستان منتقل کردیم ولی به علت اصابت ترکش در همان روز به شهادت رسید ...»(14)

همزمان با بمباران استادیوم آزادی، محله قلعه سبزی نیز در ضلع جنوبی میدان باباطاهر نیز هدف اصابت بمب قرار گرفت، این محله نیز همچون محله سبد بافان از خانه‌های خشتی و یک طبقه که در برخی ازآن‌ها بیش از چهار خانوار زندگی می کردند، تشکیل شده بود.
یکی از شاهدان عینی حادثه نقل می کند: «چهار کودک خردسال کنار دیواری در نزدیکی محل انفجار مشغول بازی کردن بودند که با شنیدن صدای انفجار و فروریختن شیشه‌های منازل اطراف وحشت زده دست درگردن یکدیگر روی زمین نشستند و در همین حال دیوار مجاور روی آنها فروریخت.»(15)
برای درک عمق فاجعه و غیر انسانی بودن حمله هوایی عراق، گزارش خبرنگار جمهوری اسلامی مرکز همدان که در همان زمان تهیه کرده جالب توجه است:

«... مجروحی می گفت اعضای یک خانواده 12 نفری به دنبال وقوع انفجار و برای در امان نگه داشتن خود به داخل جوی آب پناه بردند و این محل نیز تخریب شد و از این تعداد 11نفر شهید شدند. ما متاسفانه با آخرین بازمانده این خانواده که سرپرست آنان است، به دلیل تأثر شدید او و از دست دادن حواسش، موفق به مصاحبه نشدیم و تنها یک نفر که در کنار آنها پناه گرفته و جان سالم به در برده، اطلاعات مختصری به ما داد. وی در مورد چگونگی مصدوم شدن خودش نیز گفت: «داخل خانه داشتم کارهای سیم کشی انجام می‌دادم که صدای مهیب شنیدم و ناگهان به بیرون از اتاق پرتاب شدم و براثر اصابت به میله‌های کنار باغچه، به شدت مجروح شدم.»

ازیک شاهد عینی که مغازه کوچکی روبه روی محل انفجار در ششصد دستگاه دارد، چگونگی ماجرا را سؤال کردیم؛ وی پاسخ داد: «تازه از بازار برگشته بودم ومغازه‌ام را باز کرده بودم. در محل انفجار که روبه روی مغازه من بود، چند کارگر مشغول کار بودند، ناگهان صدای وحشتناکی شنیدم وتمام اثاثیه مغازه روی سرم ریخت وشیشه‌ها خرد شدند. به آن طرف خیابان نگاه کردم، اثری از کارگر‌ها نبود. بلافاصله بیرون آمدم و برای کمک به محل حادثه رفتم که دیدم تکه‌ها ی بدن چند انسان – دست پا و مغز – درچند نقطه پراکنده شده بود و دیگر هیچ.» یکی از مأموران شهربانی که در امداد به مجروحان منطقه سبد بافان شرکت داشت گفت: «روز اول حادثه زنی را زیر آوار بیرون آوردیم که دست‌ها و پاهایش تا زیر سینه متلاشی شده بود و همچنین کودک خردسالی را که زنده بود.»
دربیمارستان دختری که تمام خانواده اش را از دست داده بود، روانی شده و به هر کسی و چیزی که در نزدیکش قرار داشت حمله می کرد. پسربچه 15 ساله ای که هنگام انفجار بمب در استادیوم و به محل حادثه نزدیک بود، اختلال حواس پیداکند.»(16)
درمورد آمار شهدا و مجروحین اطلاعات متفاوتی اعلام شد، اما تمامی آمارحکایت از جراحت و به شهادت رسیدن تعداد زیادی از مردم داشت. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران این آمار را در تاریخ 27/4/1361 چنین اعلام کرد:
«... شمار شهدای بمباران همدان به 90 تن رسیده و مجموع مجروحین این عمل ددمنشانه 580 الی 595 نفر است که 109 نفر از آنان فعلاً در بیمارستان‌های همدان بستری هستند و 25 تن نیز که دارای جراحات شدیدتری بودند جهت مداوا به تهران اعزام شده اند ... »(17)
منابع دیگر از جمله روزنامه‌های صبح آزادگان و کیهان و... تقریباً همین آمار را تأیید می کنند، این آمار غیر از افرادی است که به صورت سرپایی مداوا و ترخیص شدند. اما طبق اسناد و مدارک آرشیو اداره کل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان همدان، دربمباران روز قدس در همدان 105 نفر شهید و 600 نفر نیز زخمی شدند که آمار 80 شهید و 500 زخمی مربوط به ورزشگاه آزادی (18)(قدس)است.(19)
با بمباران نقاط مختلف شهر همدان مردم از اقشار مختلف با تمام وجود به کمک مجروحین و آسیب دیدگان شتافتند و سعی کردند به هر وسیله‌ای به آنان کمک کنند. احمد بی‌کینه دراین باره می‌گوید‌:
« ... بعد از بمباران استادیوم آزادی، اولین کار ما این بود که مردم را به بیرون هدایت کنیم و مجروحین را به سرعت به بیمارستان انتقال دهیم، زنان دراستادیوم حضور بیشتری داشتند به همین دلیل چادر آنها را دوتا دو تا رو هم می گذاشتیم و مجروحین و شهدا را روی آن
می گذاشتیم و چهار نفری گوشه‌های آن را می گرفتیم و منتقل می کردیم ...»(20)

سعید بادامی نیز در خصوص کمک نیروهای سپاه به مردم دربمباران می‌گوید:
«... با تعدادی از نیروهای تعاون سپاه همدان مجروحین و شهدا را جمع‌آوری و به بیمارستان و سردخانه انتقال می دادیم ...» (21)

پس از انتقال مجروحین به بیمارستان‌های همدان، پرسنل پزشکی این مراکز با تمام توان در تلاش بودند که هرچه سریعتر و بهتر بتوانند، مجروحین را بستری و درمان نمایند . دکتر تهرانی، مدیر عامل سازمان منطقه ای بهداری استان همدان در گفتگو باروزنامه اطلاعات به تشریح اقدامات و مشکلات بیمارستان در امداد رسانی به مجروحین و آسیب دیدگان پرداخت:
«ماپیش بینی می کردیم حمله هوایی انجام بگیرد ولی نه با این ابعاد وسیع، با توجه به وضعیت بیمارستانهای همدان که 450 تخت بیشتر ندارد و ازاین تعداد هم قسمتی مخصوص بیمارهای عفونی و بخش‌های مخصوص زنان و زایمان است. بخش‌های عمومی ما به بیمارستان‌های اکباتان، امام خمینی (ره)، بوعلی ومباشر کاشانی که قبلاً بخش جراحی آن دایر نشده، محدود می شود. از این‌رو مجروحان بسیار زیاد و محدودیت تخت‌ها مشکل بزرگی برای ما است، کمبودهای دیگر ما پزشک و جراح مخصوص ارتوپدی است که در همدان نداریم . ولی بیمارستان‌های ما از لحاظ تجهیزات کمبودی ندارند.
دربرابر این فاجعه غیر مترقبه که برای اولین بار درهمدان اتفاق افتاد، خوشبختانه پزشکان وپرسنل بیمارستان‌ها خیلی سریع خود را به بیمارستان‌ها رساندند و در شیفت‌های شبانه و عصر دیگرنقایص موجود را پوشانیدند...
کمک‌های مردمی بسیار جالب بود و از نظر کمپوت، کنسرو، پتو، بالش،یخ و دیگر مایحتاج ظرف چند دقیقه تأمین شدیم ...»(22)
ازسوی دیگر مدیران کل استان نیز با تشکیل جلسه برارائه خدمات بهداشتی و رفاهی به مجروحین و خانواده‌های آنان تأکید کردند و مجروحین نیز از سوی مقامات کشوری ومحلی نیز عیادت شدند .آیت اله نوری همدانی نیز در نماز جمعه بر توجه و کمک مردم به آسیب دیدگان تأکید کرد و آن را از موضوعات اساسی دانست .
برای سرو سامان دادن به اوضاع آسیب دیدگان ووضعیت مسکن آنان، بنیاد شهید همدان آنها را تحت پوشش گرفت و بنیاد امور جنگزدگان استان و اداره کل مسکن و شهرسازی در صدد تأمین مسکن و اسکان خانواده‌هایی برآمدند که بی سر پناه شده بودند.(23)

استاندار همدان برای انعکاس فاجعه حمله هوایی عراق و این رفتار وحشتناک آنان به دنیا از خبرنگار داخلی و خارجی خواست که از آثار بمباران و مجروحین این حادثه دربیمارستان‌های همدان بازدید کنند:
«... عصر دیروز گروهی از خبرنگاران داخلی و خارجی بدعوت برادر محمد صالح استاندار همدان با هماهنگی ستاد تبلیغات جنگ به منظور بازدید از جنایات ددمنشانه رژیم بعثی صهیونیستی عراق که روز گذشت بابمباران چهار منطقه از شهر همدان و ویران نمودند دهها خانه مسکونی،97 تن از هموطنان باایمان و روزه دارمان راشهید و595 تن دیگر از آنان را مصدوم ومجروح نمودند، وارد همدان شدند ....»(24)
در کنار بازدید خبرنگاران داخلی و خارجی از مجروحین  دربیمارستان‌های همدان با هماهنگی‌های صورت گرفته، خلبانان اسیر عراقی نیز جزء بازدید کنندگان بودند تا با آثار پروازهای مرگبار خود و همکاران بعثی آشنا شوند.
«... پیش از ظهر دیروز (26/4/61) گروهی از خلبانان ارتش ومتجاوز عراق که در طول جنگ تحمیلی به اسارت قوای اسلام در آمده اند از مصدومین و مجروحین و آثار ویرانه‌های بجا مانده از بمباران وحشیانه جمعه گذشته شهر همدان که توسط خلبانان فریب خورده صدای انجام گرفت، بازدید کردند. دراین بازدید یک زن جوان درحالیکه به شدت زخمی شده بود با حالتی متأثر از خلبان عراقی پرسید: «چرا با فرزندان ما اینچنین رفتار می کنید و گناه ما چیست که در راهپیمایی روز قدس برروی ما بمب می ریزند؟»(25)

- اتحاد و نفرت
به‌دنبال بمباران شهر همدان مسئولان استانی با پیام‌های تسلیت خطاب به مردم همدان و اعلام همبستگی با آنها، خواستار کمک رسانی و هوشیاری مردم شدند، استاندار همدان درپیامی رادیوئی مردم را چنین مورد خطاب قرار داد:
«....خواهران و برادران جنگ جنگ است وضامن شرف و حیثیت و آبروی ماست ما همانگونه که تاکنون خونسردی خودتان را حفظ کرده اید و قهرمانانه ناظر همه جریانات هستید من با تشکر فراوان از شما مردم محروم ومظلوم درخواست می کنم که باز هم آرامش خود را کاملاً حفظ کنید و با مسئولین همکاری لازم بنمائید و از پخش هر گونه شایعه و اکاذیب جداً جلوگیری فرمائید .... درضمن از مسئولین امر نیز تقاضا می شود برای انجام امور با استانداری همکاری لازم را بنمائید.»(26)
پس از این پیام‌ها استانداری همدان به منظور تجلیل از شهدا و مجروحین یک روز را تعطیل عمومی و سه روز را در سطح استان عزای عمومی اعلام کرد.
پس از استاندار، آیت اله نوری همدانی امام جمعه همدان و نماینده امام (ره) دراستان با صدور اعلامیه ضمن تسلیت به خانواده شهدا و اعلام سه روز عزای عمومی از مردم خواست در مراسم تشییع جنازه این شهدا حضور پررنگ داشته باشند.(27)
از آنجا که بسیاری از شهدا و مجرمین در مراسم روز قدس، روستائیان بودند. بخشداری مرکزی همدان نیز با صدور اعلامیه از آنان تجلیل نمود و خواهان برگزاری مراسم یاد بود این شهدا با شکوه هرچه بیشتر در روستاها شد.(28)
علاوه بر پیام‌های تبریک و تسلیت که از سوی مقامات محلی خطاب به مردم استان صادر شد، نخست وزیر، وزیر کشور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و استانداران کشور نیز پیام‌های تسلیت و همدردی به استانداری همدان و مردم این استان ارسال کردند.
با بمباران شهر همدان، این شهر بیش از پیش مورد توجه مقامات کشوری قرار گرفت واکثر وزراء و مسئولان دیگر جهت بازدید از آثار به جای مانده از بمباران و عیادت مجروحین و دیدار با خانواده شهدا به همدان مسافرت کردند از جمله می توان به سفر وزیر کشور حجت الاسلام ناطق نوری اشاره کرد:
« ... وزیر کشور که ساعت 30/8دقیقه وارد همدان شده بود پس از ورود در جلسه ای با حضرت آیت الله نوری نماینده امام و امام جمعه همدان، برادر صالح استاندار و نمایندگان مردم همدان درمجلس شورای اسلامی به بررسی وضع آسیب دیدگان و نحوه کمک رسانی به آوارگان این جنایات هولناک پرداخت ... وزیر کشورسپس از مجروحین بستری شده در بیمارستان‌های شهر عیادت به عمل آورد و باآنان به گفتگو پرداخت وی آنگاه نقاط ویران شده شهر همدان را که مورد اصابت بمباران جنگنده‌های ارتش صهیونیسم عراق قرار گرفته اند، را مورد بازدید قرار داد. » (29)
پس از وزیر کشور، وزیر مسکن و شهرسازی، دکتر بانکی وزیر مشاور سرپرست سازمان برنامه و بودجه، وزیر کار و اموراجتماعی، وزیر نفت، وزیر جمعیت هلال احمر به همدان مسافرت نمودند و ضمن شرکت در جلسات مختلف ومرتبط از مجروحین عیادت و از مناطق بمباران شده بازدید کردند و در حضور مقامات محلی تصمیماتی درجهت رفاه حال آوارگان، مجروحین و بازسازی شهر گرفته شد .
درکنار این بازدید‌ها و سفر‌ها، نمایندگان مردم استان همدان، در مجلس کشورهای اسلامی با مخابره تلگرافی به رؤسای پارلمانی کشورهای اسلامی و اروپائی نسبت به سکوت آنان در مقابل این رفتار غیر انسانی صدام اعتراض کردند، آنان با این اقدامات به این حمله ناجوانمردانه صدام ابعاد جهانی دادند.(31)
با حضور مقامات کشوری، برای تسریع در بازسازی همدان وکمک به مجروحین و آوارگان ستاد بسیج عمران مناطق بمباران تشکیل شد. علی آقا محمدی، نماینده مردم همدان درمجلس شورای ملی، دراین بار اعلام داشت :
« ... ستادی بنام ستاد بسیج عمران مناطق بمباران شده همدان در حضور وزیر کشور تشکیل شدکه اقدامات اولیه این ستاد مطالعه چگونگی اسکان موقت افرادی است که خانه‌هایشان ویران شده و تأمین مصالح مورد نیاز جهت بازسازی حدود 15 واحد مسکونی تخریب شده است ...»
پس از تشکیل ستاد مذکور، طی حکمی محمد افتخاری ازسوی محمد صالح استاندار همدان به سمت سرپرست این ستاد منصوب شد.(33)
بدنبال تشکیل این ستاد، جهت جمع آوری اعانات و کمک‌های مردمی شماره حساب 500 در بانک مهدیه افتتاح و اعلام شده ازسوی دیگر هیأت دولت در جلسه ای در خصوص کمک به این ستاد مواردی را تصویب و مبلغ 200میلیون ریال جهت بازسازی مناطق آسیب دیده همدان دراثر بمباران عراق اختصاص داد، این مبلغ از محل کمک‌های مردمی جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی تأمین گردید .
- 27 تیر 1361:
بمباران همدان به صحنه‌ای از اتحاد و همدلی تبدیل شد و همدان به ایرانی کوچکی با حضور مسئولان کشوری تبدیل شد. به روز شمار مراسم تشییع شهدای بمباران، یادآور این حضور همیشگی است.
«.... پیش از ظهرامروز دهها هزار تن از مردم همیشه درصحنه و روزه دار همدان جنازه‌های بخاک و خون کشیده شده بمباران شبانه روز جمعه گذشته این شهر را که همزمان با راه پیمایی روز قدس و آخرین جمعه ماه مبارک رمضان به تلافی شکستهای مذبوحانه بعثیون صهیونیست در جبهه‌های نبرد انجام گرفت، طی آئین باشکوهی و با حضور حجت الاسلام ناطق نوری وزیر کشور،جمع کثیری از مقامات محلی و ائمه جمعه و اعضای نهادهای انقلابی استان همدان و استان‌های همجوار تشییع نمودند ....وزیر کشور در پایان سخنرانی، از سوی خود و هیئت دولت و مسئولین استان همدان شهادت شهدای بی دفاع این فاجعه را به مردم مبارز همدان و خانواده‌های شهدا تبریک و تسلیت گفت، این گزارش حاکیست آقای خوش نشان که 11 تن از اعضای خانواده خود را در بمباران این شهر به پیشگاه اسلام تقدیم کرده است، طی سخنان کوتاهی ضمن سلام و درود به رزمندگان اسلام و شهدای راه حق آمادگی خود را برای جهاد و شهادت در راه اسلام عزیز اعلام داشت سپس در میان تأثر و اندوه فراوان مردم و با شعارهای کوبنده و انقلابی آنان علیه صهیونیسم، امپریالیسم و عوامل سرسپرده آنها صدام عفلقی، پیکر مطهر شهدا بر روی دستهای توانمند مردم به سوی باغ بهشت این شهر به حرکت در آمده و دراین مکان پس از اجرای سرود و خواندن نماز، جنازه‌های شهدا، به خاک سپرده شد. همچنین تعدادی از شهدای بمباران همدان برای دفن درزادگاههایشان در قم – تبریز – کرمانشاه و ایلام به این نقاط منتقل گردیدند ...»(34)

-2 مرداد 1361
در این روز مراسم گرامی داشت دو تن از خواهران شهید در شهدای بمباران روز قدس در روستای علی آباد همدان برگزار شد.(35)
در همین روز نیز مراسم دیگری به منظور بزرگداشت شهدای مریانج که در بمباران روز قدس در همدان به شهادت رسیده بودند، برگزار گردید که سخنران این این مراسم باز هم علی آقا محمدی بودند. در بعد از ظهر همین روز (3مرداد 1361) نیز مراسم دیگری به مناسبت شهدای روستای جورقان در روز قدس در این روستا برگزار گردید.(36)
 
-15 مرداد 1361
پیکر پاک 4 تن از رزمندگان اسلام که سال گذشته در نبر د با مزدوران متجاوز بعثی به افتخار شهادت نائل گشته بودند و جنازه‌های پاکشان به دنبال عقب نشینی صدام از منطقه عمومی‌سر پل ذهاب و قصر شیرین به دست آمدهخ بود همراه با پیکر یکی از شهدای بمباران روز قدس همدان تشییع شد.
 به گزارش خبرنگار جمهوری اسلامی؛ نماز گزاران مومن و همیشه در صحنه همدان روز گذشته در میان شعارهای کوبنده خویش علیه استکبار جهانی و عوامل مزدورش جنازه‌های مطهر پاسداران شهید حسن اسد یاری، گیوه کش، احمد آقا محمدی و همچنین خواهر شهیده فاطمه سرابی را بر روی دستهای توانمند خود تا باغ بهشت همدان تشییع و در کنار دیگر شهدای انقلاب اسلامی به خاک سپردند .....»(37)
-5 شهریور 1361
در این روز سرهنگ علی صیاد شیرازی به منظور شرکت در چهلم روز قدس همدان و شهدای عملیات رمضان وارد همدان شد، روزنامه کیهان در این خصوص نوشت:
« ..... سرهنگ صیاد شیرازی فرمانده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران بعد از ظهر روز پنجشنبه به منظور شرکت در مراسم اربعین شهدای بمباران وحشیانه روز قدس همدان توسط جنگنده‌های ارتش بعثی وارد این شهر شد و مورد استقبال برادر صالح استاندار همدان و جمعی از فرمانده‌هان نظامی و انتظامی و مسئولان دوائر سیاسی و ایدو لوژیک و نیز برادر ان عضو نهاد‌های انقلاب اسلامی قرار گرفت. او بلافاصله پس از ورود به منظور شرکت در مراسم اربعین شهدا عازم مزار شهدا در باغ بهشت محل برگزاری مراسم شد . ایشان ضمن حضور در مراسم چهلمین روز شهادت 120تن از مردم بی گناه این شهر در بمباران عراق، همچنین اربعین شهدای رزمندگان پیروزی آفرین عملیات رمضان در جمع انبوه مردم حزب الله و همیشه در صحنه همدان که بر مزار شهدا گرد آمده بودند، سخنرانی کرد.(38)

چه شد ؟
با بمبا ران نقاط مختلف شهر همدان در روز قدس، 25/4/1361 همزمان با عملیات رمضان درشرق بصره، دشمن در پی تضعیف روحیه مردم وضربه زدن به جمهوری اسلامی‌وایجاد یک جنگ روانی، بود. اما مردم استان ومسئولان کشوری آن را به یک فرصت طلایی جهت اعلام حضوردوباره مردم در صحنه واعزام‌های گسترده به جبهه‌های جنگ وایجاد محیط وفاق وهمدلی تبدیل کردند. عباس دوران، از خلبانان شجاع وایثارگر پایگاه هوایی شهید نوژه همدان، با پرواز بر فراز بغداد وبمباران پاسگاه «الدوره» در اقدامی‌برابر، توان هوایی کشور را به رخ دشمن کشید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1-علی رضا لطف الله زادگان، عبور از مرز،ج 20، تهران،مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ 1381،ص274.
2- مصاحبه با علی اصغر صمیمی،20/7/1389، مریانج .
3- خبر گزاری جمهوری اسلامی ایران مرکز همدان، بولتن ش 67، 4 مرداد 1361، ص3.
4- روزنامه کیهان، ش11639، 9 مرداد 1361، ص8.
5- اداره کل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان همدان، آرشیو، پرونده شماره 15/1، کد1، خاطرات احمد بی کینه، ص 2 .
6- خبر گزاری جمهوری اسلامی مرکز همدان، بولتن ش58، 19 تیر 1361،ص10.
8- همان، ص11.
9- اداره کل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان همدان، آرشیو، پرونده عملیات ثارالله، خاطرات سید علی مساواتی، ص5.
10- خبر گزاری جمهوری اسلامی مرکز همدان، بولتن ش63،27 تیر 1361،ص1.
11- روزنامه کیهان، ش11635،5 مرداد 1361، ص11.
12- روزنامه جمهور اسلامی، ش 911،3 مرداد 1361، ص11.
13- اداره کل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان همدان، آرشیو، پرونده یاد بود شهیده‌های روز قدس 1361، ص1.
14- همان، ص24.
15- روزنامه کیهان، ش11635،5 مرداد 1361، ص7.
16- روزنامه جمهوری اسلامی، ش 912، 3 مرداد 1361،ص11.
17- خبر گزاری جمهوری اسلامی مرکز همدان، بولتن ش 63، 27 تیر 1361،ص5.
18- بعد از بمباران روز قدس توسط صدامیان، نام ورزشگاه آزادی به قدس تغیر یافت .
19- اداره کل حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس استان همدان، آرشیو، اسناد بمباران روز قدس .
20-همان، پرونده شماره 15/1، کد 1، خاطرات احمد بی کینه،ص3.
21- مصاحبه با سعید بادامی، 23/6/89، همدان .
22- روزنامه کیهان، ش11635،5 مرداد 1361، ص7.
23- ر.ک : روزنامه کیهان، ش11635، 5 مرداد 1361، روزنامه جمهوری اسلامی، ش911، 3 مرداد 1361.
24- روزنامه صبح آزادگان، ش712، 28 تیر 1361، ص8.
25- روزنامه کیهان، ش11365، 5 مرداد 1361،ص7.
26- خبر گزاری جمهوری اسلامی ایران مرکز همدان، بولتن ش63، 27 تیر 1361،ص3.
27- همان،صص 6 و 7.
28- همان، بولتن ش65،30تیر 1361، صص3 و4.
29- همان، بولتن ش3 6، 27 تیر 1361،ص 9.
30- روزنامه صبح آزادگان، ش714،30تیر 1361، ص10
31- روزنامه جمهوری اسلامی، ش 909، 30 مرداد 1361،ص4.
32- روزنامه صبح آزادگان، ش714،30تیر 1361، ص10.
33- خبرگزاری جمهوری اسلامی مرکز همدان، بولتن ش 714، 30 تیر 1361،ص12.
34- خبرگزاری جمهوری اسلامی مرکز همدان، بولتن ش 64، 30 تیر 1361،ص103.
35- روزنامه کیهان، ش1634،4 مرداد 1361، ص8.
36- خبر گزاری جمهوری اسلامی مرکز همدان، بولتن ش 67، 31تیر 1361،ص9.
37- همان، بولتن ش74، 16 مرداد 1361، ص7.
38- روزنامه کیهان، ش11665، 11 شهریور 1361، ص7.

 
تعداد بازدید: 7039