تاریخ شفاهی در جنوب شرق آسیا -20

روش‌ها و مشکلات مصاحبه با نخبگان سیاسی و تجاری سنگاپور

نخبگان سیاسی

با وجود متفاوت‌بودن این نوع مصاحبه، برخی از مشکلات که در مصاحبه نخبگان کسب و کار برشمردیم در این مصاحبه نیز با ما همراهند. اما چه ملاحظاتی در مرور مصاحبه نخبگان سیاسی قابل توجه و مقایسه می‌تواند باشد؟

برای هر نوع مصاحبه شفاهی، دستیابی به سوابق پژوهشی از هر جهت بسیار مهم است.

اما مشکلاتی که در پیشینة پژوهشی موردنظر ما مشاهده می‌شوند عبارتند از: وجود سابقه بسنده در اسناد سیاسی و بعضاً نخبگان کسب و کار اما بسیار اندک راجع به نخبگان اجتماعی. دو دیگر مطالب بسیار زیاد از زندگی عمومی اما فوق‌العاده نادر مربوط به زندگی خصوصی و محرمانه.

و بالاخره تعداد غیرقابل شمارشی اطلاعات منتشرشده دست دوم و سوابق بسیار جزیی آرشیوی.

برای فائق‌آمدن بر این مشکلات، در درجه اول ضروری است که عهده‌دار یک تحقیق مقدماتی گسترده و متمرکز بشویم و در درجه دوم به اطلاعات چاپ شده و نشده در کتابخانه‌های خصوصی، آرشیوها و روابط‌عمومی ادارات دسترسی پیدا کنیم و سپس یک ملاقات با مصاحبه‌‌شونده و اشخاصی که خیلی خوب مصاحبه شونده را می‌شناسند ترتیب می‌دهیم و به این وسیله مقدمات تحقیق آماده می‌شود و شخص مصاحبه شونده باید خودش را وارد گفت‌و‌گوی مصاحبه کند.

ما معمولاً بواسطه کسی که بین خودشان تا حدودی صاحب نفوذ است از آنان درخواست مصاحبه می‌کنیم ما همچنین به ایشان اطمینان می‌دهیم که مصاحبه با رفتار سخت‌گیرانه‌اش، نسبت به دسترسی به کاست‌های گفت‌وگو و دستنوشته‌ها آنها را خاطرجمع می‌کند و این امور با جلب‌نظر و موافقت ایشان مدیریت می‌شود؛ و آنان می‌توانند در موافقت‌نامه مصاحبه و نحوه استفاده از ‌آن،‌ اعمال محدودیت و ممنوعیت کنند.

موافقت‌نامه قانونی مصاحبه که تحت عنوان: مقررات ضبط صوت تاریخ شفاهی، بصورت مجلد و کتاب شده و روزنامه رسمی 31 جولای 1984. آن را آگهی کرده دربردارنده ماده‌ای است که به صراحت اعلان می‌کند، دستیابی به مصاحبه منوط به اجازه و موافقت مکتوب مصاحبه شونده است.

حتی با وجود اطمینان خاطر از این کتاب قانونی، برخی نخبگان سیاسی هنوز برای پا پیش گذاشتن و مصاحبه کردن، مرددند؛ برای این که مرکز تاریخ شفاهی یک آژانس دولتی است.

آنها همچنین ممکن است به خاطر ضعف قوا، بی‌تفاوتی [عمومی] یا شرمگینی از جار و جنجالی تبلیغاتی، خویشتن‌داری کنند.

برخی از نخبگان سیاسی و پیشگامان جامعه کسب و کار که از دعوت ما برای مصاحبه سرباز می‌زنند، پیشتر با محققان مقیم خارج کشور و دانشجویان شاغل در ممارست‌های علمی دانشگاه ملی سنگاپور، مصاحبه‌ کرده‌اند. اما مصاحبه‌هایی از این دست در مرکز تاریخ شفاهی اصولاً به سرانجام نمی‌رسند.

فنون روش شناسانه

مرکز تاریخ شفاهی برای حفظ استاندارد و کیفیت هر مصاحبه، سطح بالایی از روش و ساختار را در مصاحبه‌کردن مورداستفاده قرار داده است. برای هر پروژه، خارج از موضوعاتی که مصاحبه باید پوشش دهد، یک فهرست روی کاغذ تدارک دیده است.

مبنای این برنامه روی کاغذ این است که مصاحبه‌کننده باید برای هر مصاحبه طرح کلی از پیشینة مصاحبه‌شونده فراهم آورد.

اغلب نخبگان دوست ندارند بوسیله مصاحبه‌کننده کنترل بشوند، یا این که آنها با سئوالاتشان در حین مصاحبه وسط حرفشان بپرند و در نتیجه افکار بهم پیوسته و روایت آنها را مختل کنند.

برای جلوگیری از این مشکل هنگام مصاحبه، ضروری بود چک لیستی از موضوعاتی که در بردارنده خطوط اصلی است پیش روی داشته باشیم تا جایی که فضا پوشش داده نمی‌شد یا اطلاعات ناقص بود، یادداشت های برداشته شده برای تکمیل پرسش‌ها و توجیه و افهام بتوانند مطرح شوند.

مصاحبه‌شوندگان نخبه، اغلب پیش از آن که موافقت‌شان را برای مصاحبه اعلام کنند، خواهان فهرست سؤالات هستند. آنان از این طریق می‌توانند ارزش مصاحبه و دانش مصاحبه کننده را نسبت به موضوع برآورد کنند.

البته این شیوه مناسبی نیست؛ چرا که آنها خودجوشی‌‌شان را بدینوسیله از دست می‌دهند.

به علاوه احتمال دارد آنان پاسخ‌های نوشته شده را حین مصاحبه بخوانند و از آن‌جا که وقایع ممکن است 20 ـ 10 سال قبل اتفاق افتاده باشد، مصاحبه شونده درست در همان وقتی که برای تازه‌کردن خاطراتش نیاز به زمان دارد، آنها را عمداً دستکاری کند.

در این که صحت واقعیت به غایت در مصاحبه تاریخ شفاهی مهم است، تردیدی نیست، اما خودجوشی [و خودکوشی] نیز در این میان جایگاه ویژه‌ای دارد. برای این که ارتباط شفاهی و غیرشفاهی چون زیروبم صدا و بیان ظاهری مصاحبه شونده اغلب مطالب بیشتری را به شنونده کلام ارائه می‌دهند.

پس استراتژی مأخوذه برای دستیابی صحّتی که واقعیت مبتنی بر آن است، بدون قربانی کردن خودجوشی بود. گفتن مؤدبانه این عبارت به مصاحبه‌شونده که پاسخ‌ها را صریح در چارچوب طرح کلی بنویسد، برای حفظ یک درجه از اطمینان به خودجوشی است.

دخل و تصرف سنجیده می‌تواند در ضمن پرسش‌های تکمیلی بازرسی شود.

و سرانجام دو نوع برنامه مصاحبه عملاً آماده شد؛ یکی ساده شده دیگر جزیی شده. به منظور این که مصاحبه شونده لیست مفصلی از پرسش‌ها را مطرح نکند، طرح مصاحبه ساده‌شده‌ای را که رئوس اجمالی موضوعات را دربر می‌گرفت برای او می‌فرستادیم؛ در حالی که سایر جزئیات را در لیست پر از پرسش دیگری مصاحبه‌کننده مورداستفاده قرار می‌داد. این روش برای اطمینان خاطر از ‌آمادگی مطلق مصاحبه شونده دور می‌جست و به این ترتیب میزانی از خودجوشی را در او حفظ می‌کرد.

مصاحبه‌شوندگان عموماً انتظار دارند بواسطه افراد توانمند و ارشد در معرفت، یا متخصص و مؤسس در موضوع، مصاحبه شوند. از این رو پیداکردن یک مصاحبه‌کننده موردقبول نخبگان سیاسی کار آسانی نبود. آنان شرایط‌شان را دیکته می‌کردند؛ اما آنها دوست داشتند یا نداشتند، سوابق فرهنگی‌شان، شخصیت‌ و سبک کار‌شان، پیش از آن که مصاحبه‌کننده ایشان را برای مصاحبه انتخاب کند، به دقت مورد مطالعه قرار می‌گرفت.

قطعاً آشنایی قبلی بین مصاحبه کننده و مصاحبه شونده ـ در گزینش ـ ارجح بود اما مشکل به دست می‌آمد. معمولا لازم بود یک ملاقات پیش از مصاحبه ترتیب داده شود تا به کمک آن رابطه احیاناً نزدیکی بین طرفین برقرار شود. اما همچنان پیداکردن وقت با نخبگان کسب و کار برای مصاحبه اغلب و کاملاً پرزحمت بود.

مشکلات و چاره‌اندیشی‌ها

نخبگان حرفه‌ها چنان که توجه داده شد، مشکلاتشان بر سر گفت‌و‌گو راجع به وقایع بیشتر مربوط به مصلحت‌اندیشی امور جاریه است. شاید به دلایل مختلف قیاس آن با مشکلات نخبگان سیاسی، شگفت‌انگیز نباشد.

گرچه برخی نخبگان سیاسی، خصوصاً کمونیست‌ها و رهبران گروه های مخالف، مصاحبه‌کردن برایشان چندان دشوار نبود اما آنان هنوز آماده گفت‌و‌‌گو نبودند. مصلحت‌اندیشی به مثابه یک بازی است که اغلب طول عمر انسان را به خود معطوف می‌کند. و این کلام ایشان است: «هنوز وقت مصاحبه نرسیده است»!

اصطلاح «وقت مناسب» به طور ضمنی اشاره دارد به فضای حاکم سیاسی موردنظر. و این البته به معنی انتظار نامحدود است. وقت مناسب می‌تواند یک سال دو سال یا بیشتر باشد.

دو تا رهبر کلیدی کمونیست، وقتی که برای ما نگهداشته‌اند، پنج سال انتظار است؛ و ما همچنان منتظریم. بنابراین برای آن «وقت مناسب» تماس می‌گیریم؛ علیرغم اطمینان خاطرمان به محرمانه باقی‌ماندن این نوع مصاحبه‌ها. برای این که ما در پروژه خود، آنها را خیلی مهم ارزیابی کرده‌ایم. یگانه کاری که ما حالا می‌توانیم ـ در این فاصله ـ انجام دهیم، این است که علاقه و توجه‌مان را به این مصاحبه‌ها، با فرستادن بی‌وقفه کارت های تبریک و یا برش روزنامه‌ها از فعالیت‌های گذشته تاریخی‌مان تقویت کنیم.

نوشته: لیم. هو. سنگ- ترجمه: مهدی فهیمی

روزنامه اطلاعات، سه شنبه 27بهمن 1388 ـ شماره 24688
 
تعداد بازدید: 4044