100 سؤال/21
آیا تاریخ شفاهی فقط تاریخ طبقات محروم و فراموششدگان است؟19 اسفند 1404
از چند پژوهشگر و فعال حوزه تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکتکنندگان در ابتدای پاسخ آنها آمده و متن تمام پاسخها تا پایان هفته در همین درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچههای جدید به یک مسئله و ارتقای گفتوگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.
در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح میشود و از کارشناسان میخواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاهها را مقایسه و تحلیل کنند.
مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخهای بیش از این اندازه نیز پذیرفته میشود.
این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخها روز سهشنبه منتشر شود.
سؤال 21:
آیا تاریخ شفاهی فقط تاریخ طبقات محروم و فراموششدگان است؟
____________________________________________
پاسخ به سؤال 21:
حسن بهشتیپور
تاریخ رسمی و کلاسیک را اغلب کارگزاران حاکمان مینویسند اما تاریخ شفاهی از این ویژگی برجسته بهرهمند است که راویان آن اکثرشان از مردم عادی هستند. آنها به دلیل نقش آفرینیشان در یک مقطع تاریخی مورد رجوع مصاحبهکنندگان و تدوینگران تاریخ شفاهی قرار میگیرند. این راویان به قشر یا طبقه خاصی تعلق ندارند و همه کسانی را در بر میگیرند که حرفی برای گفتن دارند اما رسانه یا تریبونی برای رساندن پیام خود ندارند. بنابراین اگر بشود به آنها محروم گفت، از جهت امکان آزادانه و گسترده انتشار پیامشان است وگرنه آنها صاحبان ایده و اندیشه و روایتهای ناب تاریخی هستند.
غلامرضا آذری خاکستر
تاریخ شفاهی را نمیتوان منحصراً پیرامون یک گروه قلمداد نمود. در واقع از طریق تاریخ شفاهی میتوان تاریخ طبقات مختلف جامعه بهخصوص طبقاتی که نقشی در تاریخ ندارند را نیز ثبت کرد. از زمان ایجاد تاریخ شفاهی تاکنون چند دیدگاه مورد توجه بوده است. نخست ثبت تاریخ سیاسی از دید رهبران جنبشها و انقلابها. دوم ثبت خاطرات سربازان و طبقاتی که در جنگها حضور دارند و دیگر آنکه از طریق تاریخ شفاهی به لایههای خاکستری و طبقات محروم که در تاریخ فراموش شدهاند پرداخته شود. به عبارتی شعار تاریخ شفاهی هم راهی برای دمکراتیک کردن تاریخ توسط نسلی از شفاهیکاران مطرح شد که تا حدی به تاریخ اجتماعی جوامع پرداختند. به نظر میرسد طبقات محروم و فراموش شدگان در معادلات تاریخی چندان نقشی نداشته و اغلب به عنوان شاهد یا روایتگران مورد توجه پژوهشگران تاریخ شفاهی قرار دارند.
محمدمهدی عبداللهزاده
هر اثر تاریخی یک اختراع است، اختراعی معمولاً شاق و پر زحمت و مستلزم اندیشه و برنامهریزی که در ورای تمام این انتخابها، ارزشهای مورخ نقش اساسی دارد.
وظیفه مورخ شرح دادن و نقل کردن رویدادهای مهمی است که اتفاق افتاده و نه روایتسازی به نیتی خاص. وقتی که مورخ با نیت خاصی روایت میکند، عملاً از تاریخ سوءاستفاده کرده و دیگر این که فرصتهای ارزشمندی را در روایت از دست داده است. درست است که ارزشهای هر مورخ به هر جهت بر روایت وی اثر میگذارد، ولی وی باید مراقب این موضوع باشد تا آن را به حداقل برساند.
تاریخ شفاهی پنجرههای جدیدی ایجاد کرد که مورخ بتواند به سراغ طبقات محروم و فراموش شده نیز برود، همانگونه که وابسته به موضوع میتواند به سراغ طبقات برخوردار برود.
شفیقه نیکنفس
پژوهش تاریخ شفاهی طیف وسیعی از موضوعها را پوشش میدهد. بسته به موضوع و سئوال پژوهش، طیف خاصی از مصاحبه شوندگان انتخاب میشوند. به طور مثال این پژوهش میتواند درباره یک رویداد، جنبش، تاریخ محلی، تاریخ اقوام، کسب وکارها و صنایع از بین رفته، گروههای اجتماعی مانند زنان، کارگران و مهاجران، فعالیتهای مهم دولتی و حکومتی، دفاع نظامی، آموزش و پرورش، زندگینامه افراد، اطلاعات زندگی روزانه، تاریخ خانوادگی، بلایای طبیعی، تغییرات اجتماعی و مسائلی از این دست باشد. بنابراین صرفاً جایگاه طبقاتی افراد، به تنهایی نمیتواند تعیینکننده باشد.
غلامرضا عزیزی
نه! تاریخشفاهی فقط به تاریخِ طبقات محروم و فراموششده نظر ندارد. به یاد بیاوریم پرداختن به تاریخشفاهی در عصر جدید با پروژه آلن نوینز تحتعنوان افراد مهم در تاریخ آمریکا آغاز بهکار کرد. سالها بعد، تاریخنگاران مارکسیست، سابلترن و اقلیتهای مذهبی و قومی و... (بهدلایل گوناگون) برای نگارش تاریخ معاصر به این شیوه اقبال نشان دادند.
حتی پروژههای تاریخ شفاهی ایران در خصوص دوره پهلوی و انقلاب اسلامی ایران (در داخل و خارج کشور) با رویکرد مصاحبه با افراد صاحبمنصب، تاثیرگذار و نخبگان آغاز بهکار کرد؛ اما بهآرامی و بهویژه با شروع پروژههای دفاع مقدس، افراد عادی نیز مورد توجه قرار گرفتند.
سید محمدصادق فیض
نه! تاریخ شفاهی الزاماً محدودیتپذیر و بخشی نیست؛ بلکه فرا طبقاتی است؛ اما از آنجا که برای رسیدن به پاسخ پرسشهای تاریخی -در هر موضوعی- لاجرم به سراغ افراد غیر معروف و یا به اصطلاح شما طبقات محروم و فراموششده میرود که اتفاقا در آن موضوع ذیمدخل هستند؛ بیشتر به این گروه از افراد وابستگی نشان میدهد. چهبسا جذابیت این گونة تاریخی نیز در همین نکته نهفته باشد که بیصدایان در تاریخ شفاهی صدایشان به گوش تاریخ خواهد رسید. به عبارت دیگر نقش این گروهها بیش از سایر طبقات میتواند پررنگتر باشد.
ابوالفضل حسنآبادی
بررسی سابقة شکل گیری و گسترش تاریخ شفاهی نشان میدهد که در ابتدا به منظور ثبت خاطرات سیاسی نخبگان مورد استفاده قرار گرفته است و از دهه 60 همزمان با شکلگیری جریانات اجتماعی مانند فمینیسم،کارگران و گروههای به حاشیه رانده شده به طرز قابل توجهی در ثبت و ضبط خاطرات آنها موثر بوده است. این مسئله آنچنان در کارکرد تاریخ شفاهی چشمگیر بوده که بسیاری مهمترین هدف از انجام آن را دمکراتیک کردن تاریخ و مشارکت گروههای مختلف اجتماعی در ساختن قسمتی از تاریخ خودشان به شمار آوردهاند.در مجموع بررسی کارکرد تاریخ شفاهی در زمان حال نشان میشود که طیف گستردهای از گروههای مختلف در موضوعات گوناگون از آن به عنوان ابزار کارآمد برای مستندسازی و ضبط خاطرات استفاده مینمایند و اختصاصی برای حوزه موضوعی ندارد.
حمید قزوینی
تاریخ شفاهی از ویژگیهای طبقاتی برخوردار نیست. بلکه امکانی در اختیار همۀ طبقات و گروههای اجتماعی است تا بتوانند از آن برای ثبت تاریخ و بیان خاطرات و مشاهدات خود از آن استفاده کنند. اینکه بعضاً گفته شده تاریخ شفاهی موجب شنیده شدن و دیده شدن روایت طبقات فراوش شده یا خاموش جامعه است، به این معنی نیست که به همان طبقه هم اختصاص دارد؛ بلکه به این معنی است که اگر در گذشته صاحبان قدرت به نگارش تاریخ و انتشار آن میپرداختند، امروز به مدد تاریخ شفاهی، سایر گروههای اجتماعی و فاقد قدرت سیاسی و اقتصادی هم میتوانند وارد این عرصه شوند.
ابوالفتح مؤمن
تاریخ بیانگر سیر تحولات یک جامعه در ابعاد مختلف است. در گذشته بیشتر به تاریخ سیاسی، نظامی و تا حدی اقتصادی توجه میشد؛ اما با شکلگیری مکتب آنال و تأکید آن بر تاریخ اجتماعی، فرهنگی و رویکرد بینارشتهای، تاریخ از انحصار مباحث سیاسی و طبقات حاکم خارج شد. تاریخ شفاهی نیز بهعنوان یکی از روشهای گردآوری دادههای تاریخی از این تحول متأثر است. این شیوه هم میتواند صدای طبقات محروم و فراموششده باشد و هم تجربههای مدیریتی، نقش نخبگان و کنشگران اجتماعی را بازتاب دهد. بدینترتیب، تاریخ شفاهی ضمن توجه به فرودستان، مورخان را به ثبت تاریخ نزدیک و روایتهای متنوع از رخدادها واداشته و زمینه پژوهشهای نوین بینارشتهای را فراهم کرده است.
هوش مصنوعی
خیر، تاریخ شفاهی را نمیتوان صرفاً تاریخ طبقات محروم و فراموششدگان دانست. هرچند این شیوه پژوهش در آغاز بیشتر برای ثبت تجربهها و روایتهای گروههایی به کار رفت که در منابع مکتوب کمتر دیده میشدند، اما کارکرد آن محدود به این حوزه نیست. تاریخ شفاهی در اصل روشی برای ثبت تجربههای زیسته و روایتهای شخصی از رویدادهای تاریخی است؛ بنابراین میتواند شامل سیاستمداران، فرماندهان، مدیران، هنرمندان و دیگر کنشگران اجتماعی نیز باشد. به نظر من، ارزش اصلی تاریخ شفاهی در تکمیل تاریخ مکتوب و آشکار کردن لایههای انسانی و تجربی رویدادهاست، نه صرفاً بازنمایی صدای فرودستان.
تعداد بازدید: 78
http://oral-history.ir/?page=post&id=13104