نیروهای مذهبی در دوران پهلوی دوم-۶


واکنش نیروهای مذهبی به پخش موسیقی از رادیو در ایام رحلت آیت الله بروجردی:

نهاد مرجعیت شیعه یک نهاد هزار ساله است. پذیرفتن اجتهاد‌ از سوی این نهاد سبب شده شیعه در برابر اهل سنت، از پویایی و توان فقهی بالایی برخوردار گردد. مهم‏تر از آن استقلال مرجعیت از حکومت‌ها در طول تاریخ است، حکومتی‌ نبودن مرجعیت سبب شده بود که مراجع در مقاطع ضروری به‌ عنوان تکیه‌گاه مردم عمل کنند و حرکت‌های مردمی را رهبری نمایند.به خصوص‌ از زمان صفویه یا نضج مرجعیت،گرایش‌های استقلال‌گونه آن تشدید یافت و به عنوان نهاد مستقل‌ در کنار نهاد سلطنت نمودار گردید. همین امر تعارض‏های گاه به گاه آن دو را به دنبال آورد. به طوری که اگر نهاد مرجعیت اقتدار می‏یافت، سلطنت تضعیف می‏شد، مثل دوره مشروطه، و اگر نهاد سلطنت قوی بود، نهاد مرجعیت حاشیه‏نشینی اختیار می‌کرد. مثل‌ دوره رضا شاه.[1]


به طور کلی ادوار مرجعیت تقلید را می‌توان به دو دوره قبل و بعد از تمرکز تقسیم کرد. مرجعیت قبل از آن که به صورت یک نهاد منسجم درآید، دوره‌ای طولانی را پشت سر گذاشته‌ است. در این دوره که با آغاز غیبت کبری شروع می‌شود، مرجعیت صورتی پراکنده و ساختاری‌ محلی و منطقه‌ای داشت. هر کس در هر نقطه‌ای که می‌زیست به مجتهد عام و فقیه آن منطقه رجوع‌ می‌کرد و پرداخت‌های شرعی نیز در همان محل به مصرف می‌رسید. اما به تدریج و به ویژه پس از توسعه ارتباطات و سهولت رفت و آمدها، تأسیس چاپخانه در ایران و چاپ و نشر رساله‌های عملیه، تأسیس پست و از آن مهم‌تر بهره‏مندی از تلگراف، روحانیت شیعه‌ امکان یافت که نخستین گام را در جهت ایجاد تمرکز در اقتدار و تمرکز مرجعیت بردارد. این‌ عوامل موجب شد شکل مرجعیت و مناسبات مردمی آن دگرگون گردد و از چارچوب منطقه‌ای و حتی کشوری فراتر رفته و به صورت یک نهاد متمرکز در جهان تشیع درآید.


آیت الله العظمی بروجردی از زمره واپسین مراجع دوره تمرکز مرجعیت محسوب می‏شود. هنوز دو سالی از ریاست آیت الله بروجردی بر حوزه علمیه قم نگذشته بود که در سال 1325 ش دو مرجع عام جهان تشیع آیات عظام: سید ابوالحسن اصفهانی و حسین‏آقا قمی در عراق دار فانی را وداع گفتند. رویکرد شیعیان ایران به آیت‏الله بروجردی سرآغاز فصلی نوین در تاریخ مرجعیت و افزایش اعتبار حوزه علمیه قم تلقی می‏شود. زیرا با تثبیت زعامت ایشان، آن مرحوم به تدریج موفق شد، حوزه‏های علمیه، مدارس دینی، نهاد روحانیت زیّ طلبگی و ... را که هر کدام به نوعی با مرجعیت ارتباط داشت، سر وسامان بخشد و در همین راستا در عرصه سیاست نیز با تدبیر در تعامل با کارگزاران حکومتی نیز ابقای نقش کند. نکته در خور توجه این که، ایشان در تمام دوران پانزده ساله مرجعیت خویش با طوفانی از حوادث مواجه بودند، که با کاردانی لازم، مرجعیت و حوزه‏ها را از این بحران‏ها بر حذر داشتند. بالاخره آیت‏الله در فروردین 1340 رحلت کردند.


هم رحلت و هم تشیع جنازه آیت‏اللّه بروجردی نقطه عطف مهم برای تعیین مرجعیت جدید تلقی می‌شد. رحلت آن مرحوم از لحاظ دغدغه‌هایی که اولیای نظام و سایر اندیشمندان در انتخاب مرجع بعدی داشتند و تشییع جنازه ایشان نیز از جنبه آشکار شدن علقه و توجه مردم به‌ مرجعیت قابل تأمل می‏نمود. سخنان فراوانی در خاطرات، اسناد و مطبوعات،آن دوره، در خصوص بزرگترین مراسم تشییع جنازه یک عالمی دینی تا آن زمان آمده است: جاده حد فاصل تهران-قم در روز مراسم و قبل از آغاز آن، خطی ممتد از حرکت ماشین‌هایی بود که عازم قم برای شرکت در مراسم بودند.گروه‌ها، طبقات، اقشار و به خصوص هیات‌های مذهبی مختلفی از شهرهای بروجرد،کرمانشاه، ملایر، همدان، مشهد، تبریز، لنگرود، زرند، مزلقان، رفسنجان،کرمان، یزد، اصفهان، اراک، قم، قزوین، خرم‏آباد و سایر شهرها به قم آمدند.[2] پیشاپیش اولیای شهر «تدابیر لازم برای تهیه نان، گوشت، خواربار و مکانی برای ‌[استراحت‌] واردین اتخاذ کرده بودند.»[3] همه شواهد و قراین از تأثر و سوگواری جانسوز توده‏های مذهبی حکایت می‏کرد. در این میان دولت وقت برای امورات مربوط به مجالس ترحیم، پذیرای از کاروان‏های عزادار شهرستانی، شرکت مقامات کشوری از جمله نخست‏وزیر در مراسم‏های ترحیم و مواردی از این قبیل اهتمام ویژه ای ورزید. چنان که اسناد این مجموعه نشان می‏دهد از همان روز پخش خبر رحلت آن مرحوم، چندین تلگراف کثیرالامضاء از شهرهای کرمانشاه، قم، خرم آباد، آبادان، اهواز خطاب به نخست وزیر مخابره گردیده و در همه آنها، درخواست صدور دستور قطع پخش موسیقی از رادیو به مناسبت ایام رحلت و سوگواری آن مرحوم شده است.[4] کما این که سند نخست این مجموعه بیانگر دستور دکتر علی امینی نخست وزیر، مبنی بر حذف پخش موسیقی در ایام چهلم آن مرحوم است.[5]


این اسناد صرف نظر از حساسیت دیرین نیروهای مذهبی به خصوص عناصر سنتی نسبت به پخش موسیقی از رادیو، از عمق تاثر و سوگمندی آنان از فقدان مرجع خویش و به تعبیری جایگاه رفیع مردمی آیت‏الله بروجردی حکایت می‏کند. کما این که کلمات و اصطلاحات به کار رفته در این تلگرافات نظیر: «قلوب مسلمین داغدار است»، «دویست هزار جمعیت سوگوار قم» ، «مصیبت بزرگ و فاجعه عظمی» و مواردی از این قبیل، خود زبان گویای دل داغدیده آنهاست.

سند شماره 1
دستورالعمل نخست وزیر علی امینی درخصوص حذف برنامه موسیقی از رادیو به مناسبت چهلم آیت الله بروجردی
[ شیر و خورشید]
نخست وزیر


تاریخ: 16/2/ 40 [13]، شماره: 3306/10
اداره کل انتشارات رادیو

مقرر می‏شود که روز دوشنبه هیجدهم اردیبهشت ماه موسیقی را از برنامه رادیو حذف و به جای آن تعالیم اخلاقی و برنامه‏های مناسبی اجرا گردد.

نخست وزیر: دکتر [علی] امینی [امضا:]
[حاشیة پایین:] فوری است

سند شماره 2
درخواست جمعی از علمای کرمانشاه مبنی بر قطع برنامه موسیقی از رادیو به مناسبت رحلت آیت الله بروجردی
[ شیر و خورشید]
نخست وزیر
شماره: 624
وزارت پست وتلگراف و تلفن و تلگرام

از : کرمانشاه، به: تهران، قبض : 61، تعداد کلمات : 67، تاریخ اصل: 11/1/40[13]، تاریخ وصول : 12/1/ [1340]


فوری


حضرت حجت الاسلام و المسلمین آقای بهبهانی دامت برکاته
رونوشت مقام محترم نخست وزیر محبوب ایران


قاطبه اهالی کرمانشاه تقاضا دارند در این ایام که سوگواری فوت آیت الله العظمی آقای بروجردی قلوب مسلمین داغدار است مقرر فرمائید برنامه موسیقی از رادیو طهران حذف گردد.
الاحقر شیخ حسن علائی، الاحقر محمد جعفری، الاحقر شجاع الدین جلیلی، امام امامی، الاحقر سید جواد کوفی، الاحقرابوتراب آقا، الاحقر عبدالجلیل جلیلی.



[حاشیة بالا:] بایگانی شود 12/1/40[13]
[مهر:] ورود به دفتر نخست وزیر
تاریخ: 14/1/40[13]
شماره: 487

سند شماره 3
درخواست اهالی قم جهت قطع برنامه موسیقی رادیو به مناسبت
هفتم رحلت آیت الله بروجردی
[ شیر و خورشید]
نخست وزیر


تاریخ: 14/1/1340، شماره: 458
وزارت پست و تلگراف و تلفن
از: قم، به: تهران، 86 ک . ت. 14/1/1340


جناب آقای مهندس شریف امامی نخست وزیر محبوب

بنام دویست هزار جمعیت سوگوار قم و بنام حفظ شعائر اسلامی استدعا دارد مقرر فرمائید برنامه موسیقی روز دوشنبه و سه شنبه که مصادف با شب هفت مرحوم آیت الله عظمی آقای بروجردی رحمت الله علیه است و تمام شهرستان قم تعطیل عمومی و مشغول عزاداری می‏باشند از برنامه حذف شود.


از طرف اهالی قم و اصناف : محمد رضوانی

[حاشیة پایین:] تلگراف دیر رسیده است ، بایگانی شود 15/1/40[13]
[مهر:] اداره تلگراف تهران
[مهر:] ورود به دفتر نخست وزیر
شماره: 685/10
تاریخ: 15/1/40

سند شماره 4
درخواست جمعی از علمای خرم آباد مبنی بر تجدیدنظر در برنامه رادیو به مناسبت ایام رحلت آیت الله بروجردی
[ شیر و خورشید]
نخست وزیر
شماره: 2630
وزارت پست و تلگراف و تلفن

تلگرام
از: خرم آباد، قبض : 391/1، تاریخ اصل : 12، تاریخ وصول : 12/1/ [1340]، تعدا کلمات : 385

جناب آقای نخست وزیر
رونوشت مدیر کل انتشارات و تبلیغات ، رونوشت روزنامه کیهان

با اظهار تشکر و امتنان از همدردی اداره رادیو در این مصیبت بزرگ و فاجعه عظمی، امیدواریم نسبت به برنامه رادیو تجدیدنظر فرمائید. زیرا با وجود مجالس ترحیم و حرکت دستجات عزا مناسب نخواهد بود.
سید عیسی جزایری، حاج سید حسین جزایری، حاج مقصودیان، حاج امانی، عزیر جباری ، تقی قیطانی ، حاج بور علی، [ ناخوانا] ، امیر لطفی، تقی زغفری، حاج علی نادری، محمد باقر شاقلی، اسحاق بور علی، صفر یوسفی، مجتبی[ ناخوانا] ، نصری، سید روح الله موسوی ، عماد الدین کریمی، پور زاهدی، غلامرضائی ، علی صفری، سید مجتبی موسوی، طاهر بشیر زاد، حاج علی صوفی زاده، حسین نظری، سید مرتضی موسوی.

[مهر:] ورود به دفتر نخست وزیر
تاریخ : 14/1/40 [13]
شماره: 479/15

سند شماره 5
درخواست جمعی از اهالی آبادان جهت قطع برنامه موسیقی به
مناسبت رحلت آیت الله بروجردی
[ شیر و خورشید]


نخست وزیر
وزارت پست و تلگراف و تلفن


از: آبادان، به: طهران، شماره قبض: 1199، عدد کلمات: 377، تاریخ اصل: 11[/1/1340] تاریخ وصول: 12/1/40[13]
حضرت آیت اله بهبهانی دام ظله
رونوشت جناب آقای نخست وزیر، رونوشت اداره تبلیغات.


محترماً عموم مسلمین شهرستان آبادان خواسته‏اند که به پاس احترام روح جلیل و پرفتوح
آیت الله العظمی أقای بروجردی رضوان الله علیه تعطیل برنامه موسیقی رادیو ایران حداقل تا [یک کلمه افتادگی دارد] ادامه یابد.
حاج غلامعلی خرمی، حاج عبدالکریم قبادی، حاج جواد شوری، حاج غلامعلی بذرافکن، حاج شکر الله داودی، حاج یوقبا قربان، حاج احمد بدربان، حاج جواد شکی، حاج محمود تناب آذری، حاج نصرالله رجب زاده، سید علی تقوی، حاج موسی جعفری، حاج قربان غیوبی، حاج نجف قنواتی، سید مرتضی موسوی، خلیل الله باشری، حسین دل آرام، یدالله خدا ترس، حاج اسدالله ذوالفقاری، عباس فهیمی، حاج محمد حاجی پور، حسین دل بند، حسن حسن پور، اسدالله سواری، حاج عبوزاده، محمدرضا غلام نژاد، صفائی ماندنی، حاج محمد مفید، صمد الله زمانی، سید عیسی اهد قندری، ابراهیمی ، جمشید زاده، سید ابراهیم، حاج غلام ذبیحی، سید فرج الله محمود طاهری، مهدی فریدی، سید جلال رضوی، غلام علی شکوهت، علی اصغر ممتحن، حاج غلام ذبیحی، سید فرج الله محمود طاهری، مهدی فریدی، سید جلال رضوی، غلام علی شکوهت، علی اصغر متهن، حاج محمد کرباسیان، عوض زهرایی، اسمعیل داروغه، حاج محمود دادخواه، نجف علی گودرزی، حیدر ذوالفقاری، حاج مرتضی بهوی، یوسف احمدی، حاج آقا رضا قنادی آخر، شکرالله آموزگار، حسین ثابتی محمد، حاج مرتضی بهوی، یوسف احمدی راحت، عباسعلی رحیم پور، جواد روزی طلب، رمضان امیری، محمد لطفی، حسن صانعی، خدا رحم دهقان، عوض تجلی، حسن محبی، محب الله جمال زاده، حسین زرین چند، حاج شکوری، سید آقا حسین زاده، حاج اصغر سلیمی، حاج علی مودت، حاج ابراهیم شانه ساز، رجب پور والی، ناد علی شوشی نسبت، عباس صادقی، سلطان حسین حکیم، سید مکی پور، حبیب الله باقری، حاج عبدالله آقا پور، حاج اسمعیل عشقی زاده قشقائی، حاج قاسم میرزائی، محمد سبزواری، نجات نجاتی، حسین جمادی، مصطفی مختاری، حبیب پروین، آقا رضا نباتی، عبداله بنده نوروز، سید احمد ناقلی، عبدالرسول جزایری، علی رضا ملائی، قربان حاجی زاده، سید محمد موسویان، احمدی زاده، عبدالرضا دهداری، عبدالرسول ترک زاده، حاجی کریم میرزا، حاج فرج اله الهی، کرم ابراهیم، جعفر معماری، عبدالغفار فریدنی، محمد شارعی، محمد خورسندی، احمد نیکروان، سید علی موسوی، صمد چروس علی

[حاشیة بالا:] بایگانی شود 12/1/40[13]
[مهر:] ورود به دفتر نخست وزیر
شماره: 491/10
به تاریخ: 14/1/40

سند شماره 6
درخواست جمعی از اهالی اهواز جهت تجدید نظر در زمان قطع برنامه موسیقی رادیو به مناسبت رحلت آیت الله بروجردی
[ شیر و خورشید]
وزارت پست و تلگراف و تلفن
شماره کتاب: 636

از: اهواز، به: تهران، شماره: 2497ت 107، تاریخ: 11/1/1340


جناب آقای نخست وزیر، تهران
سابقه خانوادگی و شخصیت مذهبی جناب مستطاب عالی موجب توقع است که خواهش کنیم از نظر اینکه عامه مسلمین از مصیبت وارده رحلت آیت الله عظمی آقای بروجردی قدس سره عزادارند امر فرمائید در مدت حذف برنامه موسیقی که تعیین شد تجدیدنظری بشود و به نام احترام به احساسات عمومی مدت آن را به وضع مناسبی مقرر نمائید.
حاج عبدالرحیم مقدم، تقی منشور، مهدی فلسفی، عباس شالباف، حاج حسین چیت ساز، غلامحسین رضازاده، جاسم کلابی، حسین آگاه، علی چادریان، محمد طاهر شالباف، پنبه کار، محمد یحیوی، رضا داود، عباس بهادری، عبدالرسول کجباف، حسینعلی صباغیان، محمدحسین خبازیان، سیدعبداله عطائی، حاج محمدلطفی، عبدالمحمد رحیم، امین جواهری، حسن نظریان، عباسعلی فرهاد، محمدعلی فضعلی زاده، سیدعلی صانعی، حسن علیا، پریشانی حاج محمدعلی رضائی، محمد حاج کرم، حاج محمدحسن ساغری، رجبعلی ساعی، ابوالقاسم ساعی، مدنیان، هدی، محمد طاهر، فضلعلی رحمان جدیدزاده، محمدحسین رفیعی،

[حاشیة بالا:] بایگانی شود 12/1/40
[مهر:] اداره کل تلگراف، تهران
[مهر:] ورود به دفتر نخست وزیر
شماره: 489
تاریخ: 14/1/40




1. حسن یوسفی اشکوری، «حوزه و حکومت، بیست سال پس از ادغام» (مصاحبه)، روزنامه نشاط،21 اردیبهشت 1387، ش‌ 74، ص 6.
2. خاطرات 15 خرداد، دفتر پنجم به کوشش علی باقری، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی،1376 ، ص 77، سخن علی‌ محمدی تاکندی
3. آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، شماره بازیابی پرونده: 202، ص 42
4. اسناد شماره 2 الی 6
5. سند شماره 1

رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com



 
تعداد بازدید: 4348



http://oral-history.ir/?page=post&id=1471