نیروهای مذهبی در دوره پهلوی دوم- ۱۴

گزارش هیات ایرانی از افتتاحیه جامعه النجف و دیدار با مراجع:
استاد رسول جعفریان در شماره 158 هفته نامه تاریخ شفاهی(17 اردیبهشت 1393) در مقاله‏ای با عنوان: «جامعه النجف: حرکتی نو در اصلاح نظام حوزوی در نجف» از اهتمام یکی از روحانیون نواندیش مقیم نجف به نام سید محمد کلانتر برای تأسیس مدرسه‏ای دینی به سبک نوین در اوائل دهه چهل در نجف سخن رانده‏اند. در آغاز مقاله خاطر نشان گردیده: «جامعة النجف الدینیة، به عنوان مدرسهای نوپرداز و تحوّلگرا در نجف، در سال 1376 ق به دست سید محمد کلانتر و با سرمایۀ حاج محمدتقی اتفاق (متولد 1325) بنیانگذاری شد.» جعفریان در ادامه نوشتار خویش با اشاره به مقاومت سرسختانه حوزه نجف در قبال تحولات نوگرایانه دهه‏های اخیر در عرصه نظام آموزشی دینی، خاطر نشان می‏کند: «تا آن که به تدریج جرقه‌های نوگرایی در نجف زده شد و نخستین مرکز مهم آموزشی، پژوهشی با عنوان «منتدی النشر و کلیة الفقه» پدید آمد. پس از آن بود که «جامعة النجف الدینیة»، «دارالحکمة» و سپس «کلیة اصول الدین» تأسیس گردید. در میان این‏ها منتدی النشر بسیار شاخص و کاملاً متفاوت بود. به همین قیاس در ایران نیز تحولاتی در حوزه قم پدید آمد.»

نویسنده سپس ضمن اشاره به دو بانی اصلی جامعه النجف، در خصوص نقش و جایگاه مرحوم آیت الله سید محمد کلانتر می‏افزاید: «سید محمد کلانتر (متولد عید قربان 1335 - متوفای 2 ماه رمضان 1420) فرزند سید سلطان (فرزند سید مصطفی و در اصل شوشتری) یکی از علما و فضلای برجسته نجف است که مهم‌ترین ممیّزه وی، طرفداری و تلاش او از اصلاحات آموزشی در حوزه نجف و منظم کردن برنامه‏های درسی این حوزه است. شهرت ایشان بیش از همه به دلیل تأسیس جامعة‌ النجف الدینیه است. کلانتر شخصیتی محقق، مدیر، مبتکر و خلاق که در شرایط حساسی در نجف، دست به تأسیس یک مرکز علمی‌ ـ دینی منظم زد و توانست با گردآوردن شماری از بهترین استادان و شاگردان، تأثیر قابل توجهی در پیشرفت برنامه‏های آموزشی و تحصیلی طلاب نجف داشته باشد. » بالاخره در باره بانی دیگر این مدرسه یعنی حاج محمدتقی اتفاق خاطر نشان می‏سازد: «زمانی که حاج محمدتقی اتفاق (متولد 1325ق) تصمیم به ایجاد این مدرسه گرفت، و قطعاً این کار با رفاقت و مشاورت مرحوم کلانتر آغاز شده بود، اعتراضاتی در نجف آغاز شد. بخشی از این اعتراضات، به طور کلی مربوط به ترس از نوگرایی در حوزه بود، و بخش دیگر این بود که چرا در حالی که مدارس قدیمی‌ وجود دارد و همان‏ها نیاز به تعمیر دارد، باید مدرسه جدید ساخته شود؟ مرحوم اتفاق برای آن که پاسخی برابر این اعتراض‏ها بیابد، مسأله را با تنی چند از علما و مراجع برجسته نجف در میان گذاشت و از آنان در باره ساختن این مدرسه استفسار کرد. آنها ضمن نوشتن پاسخ نامه ایشان، نیاز حوزه نجف را به تأسیس مدرسه تازه تأسیس اعلام کردند. سال‏ها بعد مرحوم اتفاق تصاویر نامه‌های آیات حکیم، بجنوردی و میرزا محمدباقر زنجانی، خویی، و شاهرودی را در مجله میراث جاویدان منتشر کرد. در نامه مرحوم زنجانی آمده بود: «شاهد آن که نجف نیاز به مدارس جدید دارد، همین است که آیةالله بروجردی دام ظله‏العالی، اخیراً مدرسه‌ای در نجف تأسیس کرده‌اند «فعل ایشان برای وجود محترم، اسوه حسنه بوده و رافع هر نوع تشکیکات خواهد بود». حاجی اتفاق علاوه بر بنای جامعة ‌النجف، در تأمین هزینه درهای حرم امیرالمؤمنین و امام حسین(ع) نیز سهیم بود که نامش نیز روی آنها ثبت شد و واسطه کار مرحوم کلانتر بود.»

جعفریان به نقل از مرحوم حاجی اتفاق اضافه می‏کند: «کار احداث این ساختمان، هشت سال به طول انجامید و در شب افتتاح آن، عدّه زیادی از علما، قضات، رؤسا و شخصیت‏های سرشناس عراق شرکت داشتند. معمار این مدرسه، مرحوم حاج حسین لرزاده از معماران معروف آن دوره تهران است که بسیاری از بناهای مذهبی، نام ایشان را بر خود دارد، از جمله مسجد لرزاده در میدان خراسان تهران». یک نکته درخور مطالعه در همین راستا، حضور یک هیات از نخست‏وزیری در مراسم افتتاحیه مدرسه بود، که در مقاله مذکور، اشاره‏ای به آن نشده است. کما این که هیات مذکور نه تنها در مراسم با شکوه مذکور شرکت جست، بلکه دیدارهایی جداگانه نیز با مراجع نجف به عمل آورد. خوشبختانه مجموعه برنامه‏های هیأت در عراق در قالب گزارشی مفصل به نخست وزیر وقت-اسدالله علم- آمده است، که بررسی آن می‏تواند ابعادی دیگر از تعامل هیأت حاکمه با مرجعیت و علمای مذهبی مستقر در عراق را نشان دهد.

بر این اساس در این نوشتار با استناد به گزارشات مذکور(1) ، ضمن اشاره به مراسم افتتاحیه آن مدرسه، گزارشی از دیدار هیات نخست‏وزیری با مراجع و مذاکرات به عمل آمده، خواهد شد. کما این که این گزارشات بیانگر اهتمام ویژه ایرانیان مقیم عراق به حفظ علائق فرهنگ ایرانی است. البته یک نکته قابل تأمل دیگری در این اسناد به چشم می‏خورد و آن این که زمان وقوع این دیدارها-آذرماه 1341 -همزمان با ماجرای مبارزه مراجع و نیروهای مذهبی در ایران با هیأت حاکمه در خصوص برخی مفاد تصویبنامه لایحه انجمن‏های ایالتی و ولایتی بود، ولی در دیدار هیأت نخست‏وزیری با برخی علمای برجسته و مراجع تقلید آیات عظام: حکیم، خویی، شاهرودی و زنجانی توجهی بایسته به این اعتراضات نگردید. چنان که به جز یکی دو مورد تشکر از سوی آیات: حکیم و زنجانی، در الغای شرکت زنان در انتخابات، نکته دیگری در این خصوص به چشم نمی خورد.

-بانی و چگونکی بنای جامعه النجف
اما قبل از بررسی گزارشات مذکور، بایسته است اشاره مختصری به تاریخچه حوزه نجف و کیفیت جامعه النجف گردد. همان طور که در گزارش عباس صیقل سرکنسول ایران در کربلا به وزارت خارجه اشاره شده: «نجف اشرف از سال 448هجری که ابوجعفر محمدبن حسن طوسی معروف به «شیخ الطائفه» در آنجا رحل اقامت افکند و حوزة علمیه شیعه را تأسیس نمود تاکنون مرکز تعلیمات شیعه بوده و اکثر علمای شیعه در آنجا تحصیل کرده و در اثر وجود مرقد مطهر حضرت مولای متقیان علی علیه السلام همه روزه بر رونق و شوکت آن افزوده می شود. و در نتیجه کثرت طلاب علوم دینیه و عدم وجود مدارس کافی، طوری شده است که در هر یک از حجره‏های کوچک دو یا سه نفر طلبه اقامت دارند. » در ادامه راجع به بنای جامعه النجف آمده است: «آقای حاج محمدتقی اتفاق که از بازرگانان نیکنام و خیر و عالی نظر تهران هستند در هفت سال قبل یعنی سال 1334 برای این که نام نیکی از خود به یادگار گذارند در مقام ساختمان مدرسه¬ای با اسلوب جدید برای تحصیل طلاب علوم دینیه در نجف اشرف برآمدند و قطعه زمینی به مساحت پنج هزار متر مربع در خارج شهر در منطقة بسیار خوش آب و هوایی در راه کوفه خریداری و سنگ اساسی آن را بنا نهادند. ساختمان جامعه النجف که مدت هفت سال طول کشیده روی زمینی به مساحت 2600متر مربع بناشده و مرکب از چهار طبقه است.

1- طبقه زیرزمینی که دارای سالن‏های وسیعی برای اقامت در فصل تابستان و انبار و آشپزخانه و سالن کنفرانس تابستانی است.
2- سه طبقات دیگر بالای آن دارای 228 اطاق خواب و اقامت طلاب است که هر اطاق دارای یک گنجینه لباس و قفسه¬بندی‏های کتاب و مجهز به رختخواب و بادزن برقی است. و بین هر دسته از اطاق‏ها یک سالن بزرگی که دارای بادزن‏های برقی سقفی و چراغ‏های نئون است قرار دارد. در هر گوشه از ابعاد چهارگانه طبقه‏های سه گانه عمارت وسایل صحی جدید که عبارت از پنج حمام و شش دستشویی دارای آب گرم و سرد و پنج مستراح است وجود دارد.
در وسط عمارت حیاطی به مساحت 720مترمربع ساخته شده که وسط آن استخر آب نمای مجللی از کاشی‏های بلوری سفید و فواره‏های زیبا قرار گرفته و دور استخر گل کاری شده و نرده‏ای آهنین آن را از حیاط مجزا می کند. نمای خارجی عمارت و همچنین کتیبه‏های بین طبقات آن همه با کاشی¬های بسیار زیبای ساخت ایران که روی آنها آیاتی از کلام‏الله مجید و احادیث شریفة نبوی و کلمات قصار ائمه اطهار نوشته شده تزیین گردیده که رونق خاصی به این بنا می دهد. در عمارت مزبور مسجد بزرگ و کتابخانة وسیعی بنا شده است که همه¬گونه وسایل آسایش در آنها قرار گرفته و راحت طلاب پیش بینی شده است. هزینة خرید زمین و ساختمان مدرسه وسایل موجودة آن بالغ بر 200هزار دینار عراقی یعنی مساوی 65 میلیون ریال ایرانی شده است که آقای حاج محمدتقی اتفاق از کیسة فتوت خود آن را برداشته‏اند. »

-شرکت در مراسم افتتاحیه جامعه‏النجف
اما چنان که اشاره شد، گزارشات اصلی این هیات راجع به شرکت در مراسم افتتاحیه مدرسه مذکور و دیدار با مراجع بود. در آغاز گزارش آقای علی کمالوند، مدیر کل نخست‏وزیری و رئیس هیات اعزامی از طرف نخست‏وزیر که در تاریخ 12/10/1341 تهیه و برای نخست‏وزیر ارسال گردیده، آمده است: «در اجرای امریه 43208، 26/9/1341 برای شرکت در مراسم افتتاح دانشگاه اسلامی (جامعه‏النجف) روز جمعه سی‏ام آذرماه به اتفاق آقای محمد غروی، نماینده وزارت فرهنگ به بغداد عزیمت و از طرف اعضاء سفارت شاهنشاهی مورد استقبال قرار گرفت. » هیات مذکور سپس عازم کربلا گردید که طی گزارش عباس صیقل سرکنسول ایران در آن شهر به وزارت خارجه به آن اشاره شده است: «جناب آقای کمالوند مدیرکل نخست وزیری که به نمایندگی از طرف جناب آقای نخست وزیر برای شرکت در جشن افتتاح مدرسه جامعه النجف که از طرف آقای حاج محمدتقی اتفاق بازرگان نیکوکار ایرانی در نجف اشرف بنا شده، اعزام گردیده بودند به اتفاق آقای غروی نماینده وزارت فرهنگ، مقارن ظهر یکشنبه دوم دیماه به کربلا وارد و برای تجلیل از آقایان مزبور، ضیافت ناهار مجللی در عمارت سرکنسولگری ترتیب داده بود که از آقای استاندار کربلا و شهردار و آقایان کلیددارهای حرمین شریفین و آقای حاج محمدتقی اتفاق و رئیس دبیرستان حسینی ایرانیان در کربلا نیز دعوت کرده و همگی حضور داشتند و با آقایان آشنا شدند. بعد از ظهر هم به بازدید مدرسة حسینی ایرانی پرداخته و از کلاس‏ها دیدن نمودند و شب را در سرکنسولگری شاهنشاهی بیتوته کردند. صبح روز دوشنبه سوم دی‏ماه به اتفاق آقایان به نجف اشرف حرکت و پس از تشرف به آستان ملک پاسبان حضرت امیرمؤمنان علیه السلام طبق اظهار تمایلی که آقایان کمالوند و غروی نموده بودند ابتدا به ملاقات آیت‏الله آقاسیدمحسن حکیم رفتیم. » به این ترتیب هیأت مذکور صبح آن روز را به دیدار مراجع گذراند و بعد از ظهر در مراسم جشن افتتاحیه مدرسه شرکت جست. که در این راستا به نقل از نامبرده اضافه شده: «چون ساعت پنج بعداز ظهر همان روز (دوشنبه سوم دیمان 1341) وقت شروع جشن افتتاح مدرسة جامعه‏النجف معین شده بود، آقای کمالوند نماینده جناب آقای نخست‏وزیر و آقای غروی نماینده وزارت فرهنگ و بنده به آنجا رفتیم و قبلاً شاه‏نشین مدرسه را برای جلوس جناب آقای دکتر مشایخ فریدنی وزیرمختار و کاردار شاهنشاهی که سمت نمایندگی جناب آقای وزیر امور خارجه را هم در جشن مزبور داشتند، و نمایندگان جناب آقای نخست‏وزیر و وزارت فرهنگ و کارمندان عالی‏رتبه سفارت کبرای شاهنشاهی انتساب نموده و مأمورینی گماشته شده بودند که مانع ورود اشخاص متفرقه به آنجا بشوند. در همان هنگام نیز جناب آقای دکتر مشایخ فریدنی و همراهان وارد و همگی مورد احترام مردم قرار گرفتند.

این قسمت را نیز لزوماً به عرض می‏رساند که جناب آقای دکتر مشایخ فریدونی وزیر مختار و کاردار شاهنشاهی در نتیجه حسن سلوک و فضایل اخلاقی و تبحر در ادبیات عربی یک احترام خاصی در میان آقایان علما اعلام و اهل علم دارند که همه با نظر احترام به ایشان می نگرند. » نامبرده سپس به برنامه جشن و سخنرانی‏ها اشاره کرده و اضافه می‏کند: «برنامة جشن طوری تنظیم شده بود که فقط مدیر اداری مدرسه نطقی دائر به تاریخچه بنای جامعه‏النجف ایراد و هفت تن از شعراو خطبای مذهبی نجف اشعاری راجع به مبعث حضرت رسول اکرم (ص) که مصادف با آن شب بود و اهمیت تاریخی و علمی و مذهبی شهر نجف و تأثیر بنای چنین مدرسه¬ای در حوزة علمیة آنجا ایراد شود و هیچ¬گونه ذکری از سرلشکر عبدالکریم قاسم و رجال عراقی و سایر کشورهای اسلامی به میان نیاید و جز به زبان عربی هم به زبان دیگری صحبتی نشود. چون جناب آقای کمالوند به نمایندگی از طرف جناب آقای نخست¬وزیر ایران در جشن مزبور حضور بهم رسانده و یک جلد کلام‏الله مجید و یک دوره «تفسیر ابوالفتوح رازی» و کتاب «مأموریت برای وطنم» تألیف ذات مقدس همایونی را برای کتابخانه جامعه‏النجف هدیه و ارمغان آورده بودند و لازم بود نطقی به زبان فارسی از طرف ایشان ایراد شود. من قبلاً با متصدیان جشن راجع به این مطلب مذاکره نمودم ولی همه متفقاً خواهش کردند چون قبلاً تصمیم گرفته شده که هیچ کس خارج از موضوعی که در فوق بدان اشاره شد نطقی ایراد ننماید، ایشان هم اظهاری نکنند و فقط آقای سیدمحمد کلانتر مدیر اداری مدرسه در نطق افتتاحیه خود اشاره‏ای به آمدن ایشان و اهداء کلام‏الله مجید و تفسیر ابوالفتوح رازی بنمایند. و چون این عمل برای بنده ناگوار بود که در جشن افتتاح یک مؤسسه عظیمی که کلیه هزینه آن از طرف یک بازرگان ایرانی پرداخت شده، نامی از اعلیحضرت همایون شاهنشاه بزرگ اسلام پناه ایران برده نشود، در مقام اقدام برآمده و پس از آنکه جشن افتتاح شد، نزد استاندار کربلا که در آنجا حاضر بود رفتم و به ایشان گفتم اگر موافقت بفرمایید در خاتمه جشن، جناب آقای کمالوند چند کلمه‏ای به فارسی ایراد و مأموریت خود را به اطلاع حضار برسانند موجب امتنان مخصوص خواهد بود. ایشان هم پس از مذاکره با رئیس سازمان امنیت نجف موافقت خود را اظهار و حضورا موضوع را به مدیر اداری مدرسه ابلاغ نمودند و پس از خاتمه قصائد، آقای کمالوند به میز خطابه رفته و نطق خود را ایراد کردند و همین که نام اعلیحضرت همایون شاهنشاه را به زبان آوردند چنان احساسات پرشور و بی‏نظیری از طرف حاضرین که بیش از پنج هزار نفر می‏شدند بروز کرد و با کف زدنهای ممتدی که نسبت به هیچ یک از ناطقین ابراز نگردیده بود اظهار مسرت و خوشوقتی کردند که موجب اعجاب همه حضار و تا اندازه‏ای نگرانی مأمورین انتظامی گردید که در مجلسی که به هیچ وجه نامی از رئیس دولت عراق نبرده¬اند چگونه مردم چنین احساسات پرشور و بی سابقه‏ای را ابراز می‏دارند و ممکن است برای آنها اسباب زحمتی تولید کند. چون کلام‏الله مجید اهدائی جناب آقای نخست‏وزیر و سایر کتب را قبلاً با یکی از کارمندان سرکنسولگری به نزدیک میز خطابه فرستاده بودم تا موقع اهدا آنها را در دسترس آقای کمالوند قرار دهند همین که نطق ایشان به پایان رسید و کلام‏الله مجید را اهدا کردند مجدداً مردم با کف زدن ممتد که در حدود پنج دقیقه طول کشید چنان شور و شعفی به خرج دادند و مجدداً نسبت به اعلیحضرت همایون شاهنشاه ابراز احساسات کردند که خود اهالی نجف می¬گفتند به هیچ وجه سابقه ندارد اهالی نجف این طور نسبت به شخصیتی ابراز احساسات نموده باشند. چون قبلاً فکر نموده بودم اگر نطق آقای کمالوند در اول یا اواسط جشن ایراد شود ممکن است از طرف مأمورین محلی کسانی را برانگیزند که نطق‏هائی هم به نفع زمامداران عراق بنمایند از این رو نطق ایشان برای ختم مجلس قرار داده شد و به عنوان «حسن خاتمه» یا «مسک الختام» تلقی گردید و بدین جهت پس از خاتمة نطق ایشان مراسم جشن افتتاح خاتمه یافته و مردم متفرق شدند و مجالی برای نطق دیگری باقی نماند و باید عرض کنم که نطق آقای کمالوند بی‏اندازه مؤثر واقع گردید و خود مردم می‏گفتند اگر دولت ایران مبالغ گزافی خرج می-کردند امکان نداشت چنین تظاهرات بی‏شائبه و خالصانه‏ای نسبت به ایران ابراز شود این را هم باید عرض کنم که تمام این اقدامات بدون تظاهر و به کلی زیر پرده انجام گرفت و بدون این که کسی متوجه اقدامات نماینده ایران بشود جامة عمل پوشید. »

ناگفته نماند که گزارش علی کمالوند به نخست‏وزیر نیز کلیات برنامه‏های مذکور را تأیید می‏کند. در این گزارش آمده است: «مراسم افتتاح دانشگاه اسلامی (جامعه‏النجف) عصر دوشنبه سوم دی‏ماه با حضور جمعیتی بین شش تا هشت هزار نفر برگزار گردید. در بین جمعیت شخصیت‏های عراقی و ایرانی از طبقات مختلف بسیار بودند و میتینگ عمومی بسیار بزرگی بود در برنامه سخنرانی قرار بود که بنده نطقی ایراد نموده و قرآن و کتاب‏های اهدائی جناب آقای نخست‏وزیر را با مراسمی تسلیم نمایم. روز قبل از افتتاح متن نطق این‏جانب با مشورت سرکنسول تهیه و به متصدی جشن داده شد. مأمورین سازمان امنیت عراق برای کنترل نطق‏ها مراجعه نموده ترجمه نطق این‏جانب را گرفته و با ایراد ان مخالفت کرده بودند بعداً در اثر فعالیت آقای صیقل سرکنسول شاهنشاهی در کربلا و ملاقات و مذاکره ایشان با استاندار و رئیس سازمان امنیت استان موافقت گرفته شد. بعد از نطق‏هائی که به عربی ایراد گردید بنده نطقی به فارسی ایراد نمودم که متن آن به پیوست تقدیم می‏گردد. در موقع سخنرانی وقتی که بنده نام اعلیحضرت همایون شاهنشاه را به زبان آوردم جمعیت به طور غیرمنتظره‏ای شروع به ابراز احساسات شدید و دست زدن ممتد نمود و بعد از یک دست زدن طولانی به سبک مخصوص دست‏های مقطع و کوتاه می‏زدند و این ابراز احساسات آن قدر ادامه یافت که وقتی بنده خواستم دنباله صحبت را بگیرم رشته سخن و ربط جمله از هم گسیخته شده بود. در خاتمه صحبت هم قرآن مجید را با مراسم بسیار جالبی به متولی مدرسه تسلیم کردم و در طول مدت اجرای مراسم مردم بلاانقطاع دست می زدند و ابراز احساسات می کردند.

به قرارری که مسئولین سفارت شاهنشاهی و افراد دیگری از خارج اظهار می¬کردند چنین امری در محیط نجف و کشور عراق سابقه نداشته است که در چنین میتینگ بزرگی با حضور جمعیتی به این زیادی از پادشاه و رئیس دولت یک کشور خارجی به این طرز تجلیل و تکریم به عمل آید و به این میزان ابراز احساسات بشود. نکته جالبی که بیشتر به اهمیت موضوع افزوده بود این بود که در طی تمام سخنرانی‏ها مطلقاً اسمی از عبدالکریم قاسم برده نشد و آن وقت نام شاهنشاه و نخست‏وزیر ایران با چنان وضعی از طرف مردم مورد استقبال قرار گرفت. » نامبرده در پایان از نخست‏وزیر درخواست نموده: «نظر به این که در فراهم نمودن زمینه ایراد این سخنرانی آقای صیقل سرکنسول شاهنشاهی در کربلا مساعی و اهتمام بسیار نمود استدعا دارد اجازه فرمایند از طرف مقام معظم جناب آقای نخست‏وزیر از ایشان کتباً تقدیر شود. » سپس تأکید می‏کند: «در خاتمه به استحضار خاطر عالی می رساند تعداد زوار ایرانی که از طریق قاچاق بدون گذرنامه به عراق می روند خیلی زیاد شده و اسباب زحمت کنسولگری شاهنشاهی گردیده به طوری که سرکنسول شاهنشاهی در کربلا اظهار می‏کرد تعداد آنها در یک ماه اخیر به 220نفر رسیده است و قطعاً این موضوع برای پرستیژ مملکت خوب نیست. مراتب معروض گردید تا به هر نحو که امر می‏فرمایند اقدام شود. »

-دیدار با مراجع:
بخش مهم این گزارشات، مربوط به دیدار هیات مذکور با مراجع است. در گزارش علی کمالوند به نخست‏وزیر راجع به این دیدار‏ها آمده است: «نظر آقای کاردار و آقای سرکنسول شاهنشاهی این بود که چنانچه از آقایان مراجع تقلید دیدنی به عمل آید حسن اثر بسیار خواهد داشت روی این نظر کنسولگری ترتیب ملاقات با آقایان: حکیم، خوئی، شاهرودی و زنجانی را داد. در ملاقات‏هائی که با هر یک از آقایان به عمل آمد چون مسبوق به وعده قبلی بود عده زیادی از علماء و روحانیون حضور داشتند (فقط آقای زنجانی تنها بود) مذاکرات مجلس چون جمعی حضور داشتند صورت کنفرانس پیدا کرده بود. اظهارات بنده در اطراف علاقه شاهنشاه و جناب آقای نخست‏وزیر نسبت به تعظیم شعائر مذهبی بوده و مأموریت خود را دلیل بر این ابراز علاقه دانستم آقایان هم در جواب هر یک کم و بیش مطالبی در تأیید شاهنشاه و جناب آقای نخست‏وزیر بیان کردند. ضمناً آقایان حکیم و خوئی تقاضاهایی از جناب آقای نخست‏وزیر به این شرح نمودند.»

در این گزارش با عنایت به مقام و جایگاه آیات عظام: حکیم و خویی و همچنین به توجه به برخی درخواست‏های آنان که می‏باید از طرف نخست‏وزیر پاسخ داده می‏شد، فقط این دو دیدار آمده است. در حالی که در گزارش عباس صیقل سایر دیدار‏ها هم مورد اشاره قرار گرفته، که مجموع این گزارشات به شرح ذیل ارائه می‏گردد:

1- بنا به گزارش علی کمالوند: «آقای حکیم اظهار کردند به جناب آقای نخست‏وزیر از جانب من سلام بسیار برسانید و عرض کنید شیعیانی که به عربستان سعودی برای زیارت می روند در اثر نبودن کنسولگری ایران در مدینه دچار مشکلاتی می‏شوند. ظاهرًا از طرف وزارت خارجه هم مطالعات برای تأسیس کنسولگری در مدینه به عمل آمده است خوب است جناب آقای نخست‏وزیر دستور بفرمایند در انجام این کار تسریع شود. و دیگر این که قرار بوده است جای آبرومندی برای هیئت امیرالحاج که هر سال از ایران می‏آید ساخته شود و گویا زمین آن هم در نظر گرفته شده و اعتبارش هم تأمین گردیده است از طرف جناب آقای نخست‏وزیر دستوری برای تسریع در انجام کار صادر شود.»
البته در گزارش آقای صیقل یک نکته دیگر نیز در خصوص مذاکرات این دیداراضافه شده، این گزارش حاکی است: «ابتدا به ملاقات آیت‏الله آقاسیدمحسن حکیم رفتیم. آقای کمالوند سلام و مراتب احوالپرسی جناب آقای نخست‏وزیر را به آقای حکیم ابلاغ و ایشان هم ضمن اهداء سلام و اظهار تشکر به وجود مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاه اسلام پناه دعای مخصوص کردند و مراتب تشکر خود را از جناب آقای نخست‏وزیر و اولیای دولت در اقدامی که برای رفاه حال مردم به عمل می‏آورند اظهار و مخصوصاً از اقدامی که برای عدم اجرای تصوینامه مربوط به انتخابات شهرداری‏ها و انتخاب بانوان به عمل آورده‏اند اظهار امتنان نموده و ضمن تشکر از اجابت تقاضای ایشان در تأسیس کنسولگری شاهنشاهی در مدینة منوره و ساختمان آسایشگاه حجاج ایرانی در آن شهر، خواهش کردند که زودتر این دو موضوع عملی شود که در موسم حج آینده آماده باشد. آقای کمالوند هم وعده دادند مراتب را به عرض جناب آقای نخست‏وزیر برسانند.»

2-در گزارش آقای کمالوند از دیدار با آیت‏الله خویی آمده است: «آقای خوئی اظهار کردند از طرف من به جناب آقای نخست‏وزیر سلام برسانید و دو مطلب را به عرض معظم‏له برسانید. یکی این که شنیده می‏شد در مهمانی‏های سفارت ایران در عراق مشروبات الکلی صرف می‏شود و این کار در محیط مذهبی عراق سوء انعکاس دارد تقاضا داشتند از این کار ممانعت به عمل آید (این موضوع را آهسته و درگوشی به بنده گفتند و متذکر شدند نخواستم این مطلب در مجلس علناً گفته شود) دیگر این‏که در کشور سعودی زائرین شیعه را کافر تلقی می‏کنند و برای آنها تضییقاتی فراهم می نمایند خوب است دولت ایران برای رفع این مشکل اقداماتی بنماید و مؤتمری از کشورهای اسلامی تشکیل شود و در آن اصول اسلام بدون وارد شدن به چگونگی فرق مختلف آن توجیه گردد و حدودی برای تمیز بین مسلمان و غیرمسلمان تعیین گردد که دول اسلامی ملزم به رعایت آن باشند.

نکته درخور تأمل این که طبق گزارش آقای صیقل، دیداری با آیت‏الله خویی صورت نگرفته: «بعد چون آیت‏الله خوئی به واسطه کسالت به کاظمین رفته بودند و آیت‏الله شاهرودی هم مجلس روضه داشتند به ملاقات آیت‏الله آقاشیخ عبدالکریم زنجانی رفتند.» این احتمال وجود دارد که دیدار مذکور در یکی دو روز بعد انجام گرفته است.

3-بر اساس گزارش عباس صیقل، جلسه دیدار با آیت‏الله زنجانی حاکی است: «آقای زنجانی که از دعاگویان اعلیحضرت همایون شاهنشاه و هواخواه دولت هستند شرح مفصلی از مراتب عدالت و دینداری و رأفت اعلیحضرت همایونی بیان داشتند و متذکر شدند چند سال قبل که حضور مبارک ملوکانه شرفیابی حاصل کردم فرمودند موقعی که در سویس تحصیل می‏فرمودند برای ادا نماز دچار تردید در تعیین قبله شدند و در حیرت بودند چگونه فریضة نماز را بدون دانستن قبله به جا آورند و اگر به این علت نماز نخوانند چطور شکرانة نعمت‏هائی را که خداوند متعال به معظم‏له عطا فرموده ادا نمایند و بالاخره به آن جهتی که احتمال می رفت قبله باشد نماز گذاردند، و از آقای زنجانی سؤال فرموده بودند که آیا نماز من صحیح بود یا نه؟ آیت¬الله زنجانی هم صحت نماز معظم‏له را تأیید نمودند.

این جملات را آقای زنجانی با یک حرارت و ایمان صادقانه¬ای ادا می¬فرمودند و می¬گفتند: «ما به داشتن چنین پادشاه مسلمان و باایمانی افتخار و مباهات می¬کنیم و همة مسلمانان بایستی ایشان را تأیید پشتیبانی نمایند.» سپس از صدور تصویبنامة مربوط به القای موضوع انتخاب زنان در انجمن‏های شهرداری ابراز خوشوقتی کردند. بعد هم مطالبی راجع به مبارزه شدید به مرام کمونیستی و جلوگیری از فساد اخلاق و نمایش برخی فیلم‏های منافی اخلاق تذکراتی به آنان کمالوند دادند تا به عرض جناب آقای نخست‏وزیر برسانند. از ایشان اظهارتشکر کرده و آقای کمالوند هم وعده دادند پیام‏های ایشان را به جناب آقای نخست-وزیر گزارش دهند.»

4-دیدار بعدی طبق گزارش عباس صیقل با آیت‏الله شاهرودی به عمل آمد: «سپس [آقای کمالوند و همراهان] به ملاقات آیت‏الله آقاسیدمحمود شاهرودی رفتند ایشان هم ابتدا به وجود مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاه دعای فراوان نموده و موفقیت و مزید عزت و شوکت مقام شامخ سلطنت مسلمان ایران را خواستار و در مقابل عدة زیادی از طلاب و اهل علم که در محضرشان حضور داشتند اظهار نمودند تمام تعالیم اسلامی به ما امر می‏کند که از سلاطین و اولیای امور اطاعت کنیم مخصوصاً اگر پادشاه مسلمان و رئوف و عادلی چون اعلیحضرت همایون شاهنشاه کنونی داشته باشیم و خداوند متعال صریحاً در قرآن کریم فرموده‏اند «یا ایهاالذین امنوا اطیعواالله واطیعوالرسول و اولی الامر منکم» و هر کس از این دستور خداوندی یعنی اطاعت اولیای امور سرپیچی کند خلاف دستور خداوند متعال و تعالیم اسلامی رفتار نموده است.»

5- بالاخره دیدار آخر با بازماندگان آیت‏الله سید عبدالهادی شیرازی صورت گرفت. عباس صیقل از این دیدار گزارش داده: «سپس به منزل مرحوم آیت الله سیدعبدالهادی شیرازی رفته و از فرزندان آن مرحوم آقایان سیدمحمدعلی و سیدابراهیم دلجوئی و مراتب تسلیت جناب آقای نخست‏وزیر را به آنان ابلاغ کردند و آنها هم به وجود مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاه و خاندان جلیل سلطنت دعای فراوان کرده موفقیت جناب آقای نخست وزیر را در خدمت به مردم خواستار شدند.»
ضمناً علی کمالوند در پایان اضافه کرده: «در خاتمه هر یک از جلسات ملاقات با حضرات آقایان، بنده با صدای بلند اظهار می کردم. برای سلامت اعلیحضرت همایون شاهنشاه ایران تنها پادشاه شیعه دنیا و جناب آقای علم نخست‏وزیر کشور شیعه ایران التماس دعا دارم و آقایان هم تأیید می‏کردند و با گرمی دعا می‏نمودند مخصوصاً نام اعلیحضرت همایون را با احترامات شایسته‏ای ادا می‏کردند. این ملاقات‏ها فوق العاده خوب برگزار شد و انعکاس بسیار عالی در نجف وکربلا و بغداد پیدا کرد.»
ناگفته نماند که هیأت مذکور در حد فاصل برنامه دیدار با مراجع و شرکت در مراسم افتتاحیه مدرسه، یکی دو برنامه دیگر نیز داشتند، که طبق گزارش عباس صیقل: «بعد از انجام این ملاقات‏ها به بازدید دبیرستان علوی ایرانیان در نجف و بعد هم به تماشای کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام که به همت یکی از علمای ایرانی موسوم به آقای شیخ عبدالحسین امینی احداث گردید و دارای 150هزار جلد کتاب و نسخ خطی بسیار نفیسی است رفتند.»

در این مجموعه اسناد، چندین تلگراف مخابره شده از سوی نخست وزیر- اسدالله علم- خطاب به مراجع و علمای مذکور نیز آمده است، کما این که علم در پی نوشتی در حاشیه گزارش علی کمالوند، ضمن اشاره به این که این گزارش: «خیلی قابل ملاحظه است رونوشت به دفتر مخصوص شاهنشاهی تقدیم شد.»، خاطر نشان نموده: «کما این که دستور دادم به مراجع معظم نامه تشکرآمیز نوشته شود.»

به هر حال تلگرافات مخابره شده به مراجع و علمای مذکور به این شرح است:

حضور محترم حضرت آیت‏الله آقای شیخ عبدالکریم زنجانی دامت برکاته

از ابراز لطفی که نسبت به آقای علی کمالوند نماینده نخست وزیر مبذول فرموده¬اید متشکرم. از خداوند متعال سلامت وجود مبارک و مزید توفیق عالی را خواستارم.
نخست وزیر، اسدالله اعلم

تلگراف به آیت الله حکیم:

حضور مبارک حضرت آیت‏الله العظمی آقای سیدمحسن حکیم دامت برکاته

عرض می‏شود از تفقد و عنایتی که نسبت به آقای علی کمالوند نماینده نخست¬وزیری مبذول فرموده‏اند نهایت متشکر و ممنونم. در باب موضوعاتی که پیغام فرموده بودید دستور دادم مطالعات لازم و اقدام مقتضی معمول دارند. سلامت وجود مبارک و مزید توفیق حضرت آیت‏الله العظمی را در ارشاد شیعیان جهان از خداوند متعال خواستارم.
نخست وزیر، اسدالله اعلم

تلگراف به آیت‏الله شاهرودی:

حضور محترم حضرت آیت‏الله العظمی آقای سیدمحمود شاهرودی دامت برکاته العالیه

بدینوسیله زحمت افزا می شود از لطف و عنایتی که نسبت به آقای علی کمالوند نماینده نخست‏وزیری مبذول فرموده‏اید نهایت امتنان و سپاسگزاری دارم. از خداوند متعال بقاء سلامت و مزید توفیقات عالی را در ارشاد شیعیان جهان خواستارم.
نخست وزیر، اسداله اعلم

بالاخره تلگرف مخابره شده به آیت‏الله خویی حاکی است:

محضر محترم حضرت آیت‏الله آقای سیدابوالقاسم الموسوی الخوئی دامت¬برکاته العالیه

ضمن استعلام از سلامتی وجود محترم از لطف و عنایتی که نسبت به آقای علی کمالوند نماینده نخست‏وزیری مبذول فرموده بودید بی نهایت متشکرم. درباب موضوعاتی که پیغام فرموده بودید دستور دادم مطالعات لازم و اقدام مقتضی معمول دارند. مزید توفیقات عالی را در ارشاد شیعیان جهان از خداوند متعال مسئلت می دارم.
نخست وزیر، اسدالله اعلم

علم تلگرافی نیز خطاب به آقای اتفاق- بازرگان ایرانی بانی جامعه‏النجف- نمود، که به این شرح است:

مدرسه جامعه‏النجف

آقای حاج محمدتقی اتفاق همت والای جنابعالی در تأسیس دانشگاه اسلامی (جامعه النجف) که یادگار فرخنده‏ای از ایران و ایرانی در نجف اشرف می‏باشد شایان تحسین و تقدیر است. از خداوند متعال برای شما توفیق خدمت بیشتری خواستارم.
نخست وزیر، اسدالله علم

رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com

 
تعداد بازدید: 4359