نیروهای مذهبی در دوره پهلوی دوم-۱۸

آیت‏الله پسندیده و انتخابات دوره هفدهم مجلس

نیروهای مذهبی همچون سایر نیروها و جریان‏های سیاسی دهه بیست در انتخابات مجالس آن سال‏ها نقش مهم و پررنگی ایفا کردند. کما اینکه انتخابات نمایندگان نیز در اقصی نقاط و شهرهای کشور با منافع و مصالح گروه‏ها و جریان‏های مختلف پیوند داشت و از این رو با عنایت به فضای باز سیاسی آن سال‏ها، رویکرد جدی‏تری برای مشارکت در انتخابات و حضور در این صحنه به وجود آمد. این نقش آفرینی در اشکال و شیوه‏های مختلفی نمود می‏یافت. کما اینکه با توجه به فضای هرج و مرج سیاسی آن دهه و بعضاً به دلیل خلاهای قانونی انتخاباتی، برخی کاندیداها در صدد سوء استفاده از این شرایط برآمده و بی‏اخلاقی‏هایی در عرصه رقابت‏های انتخاباتی مرتکب می‏شدند. از این رو نقش برخی رجال برجسته و معتمد و به خصوص علمای آگاه شهرستان‏ها در رتق و فتق امور انتخاباتی تعیین‏کننده جلوه می‏کرد.

در این راستا برخی علمای برجسته و بعضا وعاظ برای برگزاری سالم انتخابات به تکاپو افتادند. در این میان نقش و جایگاه آیت‏الله پسندیده(1375-1274) با عمری طولانی یک قرن، طبق خاطرات و مکاتباتش از اهمیت ویژه ای برخوردار است. رابطه نسبی ایشان با امام خمینی به عنوان بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران از یک سو و نقش و جایگاه تاریخی وی در برخی تحولات سیاسی خمین و بعدها در خلال نهضت روحانیت، خاطرات ایشان را واجد اهمیت ساخته است. در خاطرات ایشان نکته‏های درخور توجهی همچون تبار کشمیری-هندی خاندان امام، اقتدار خوانین مناطق مرکزی ایران از جمله خمین و محلات و اطراف آن در دوران قاجاریه و حتی دوره پهلوی، برخی وقایع و تحولات دوره رضاشاه، نقش ایشان در برخی وقایع پهلوی دوم از جمله مبارزات ملی شدن نفت و مساله آیت‏الله کاشانی و به خصوص همدلی ایشان با دکتر مصدق و بالاخره مساله نهضت روحانیت و رهبری امام خمینی به تفصیل مورد بررسی قرار داده است .(1)

یکی از این وقایع مورد بررسی ایشان، مساله انتخابات دهه بیست و دوره نخست وزیری دکتر مصدق است. آیت‏الله پسندیده –برادر ارشد امام خمینی- که از یک سو طبق نامه ارسالی‏اش به شورای عالی انتخابات، دارای «تجربیات سالیان متمادی» در امر انتخابات خمین بوده و از سوی دیگر در حمایت از دکتر مصدق و دولت وی شهرت داشت، راهکارهایی برای برگزاری سالم انتخابات از آن جمله: راهکارهای منع اعمال نفوذ، دخالت مدیران و ماموران دولتی، اتخاذ تدابیری- انتخاب عضو علی البدل- جهت جایگزینی احتمالی بازرسان و سایر دست‏اند‏‏‏کاران متخلف، توزیع تعرفه انتخاباتی متناسب با تعداد رای‏دهندگان، کنترل محل صدور شناسنامه و شغل رای‏دهندگان به منظور جلوگیری از انتقال کارگران کارخانجات و یا سایر افراد به محل غیر از منطقه رای‏گیری خود، هشدارهای لازم از طریق رادیو جهت مجازات افراد تهدید و تطمیع‏کننده رای‏دهندگان، کنترل دقیق حجم و مدت و ساعت برگزاری انتخابات در خمین و محلات ارائه داده که به نوعی می‏توان با توجه به فضای بی‏‏اخلاقی‏های انتخاباتی دهه بیست این آسیب‏شناسی را به تمام کشور نسبت داد. در این راستا آیت‏الله پسندیده با نکته‏بینی و ظرافت خاصی که به خرج داده، بسیاری از سوء استفاده‏های کاندیداها را برملا کرده و نکته‏های درخور توجهی را جهت توجه و پیگیری نهادهای نظارتی روشن ساخته است. ایشان طی نگارش و ارسال دو نامه خطاب به شورای نظارت انتخابات، موارد مذکور را احصاء و مورد بررسی قرار داده که به نظر می‏رسد، نامه اول جنبه عمومی داشته و می‏توان از آن به عنوان آسیب شناسی کلی انتخابات نام برد، ولی نامه دوم با محوریت مسایل و مصائب حوزه انتخاتاتی خمین و محلات نوشته و ارسال شده است.
به هر حال عین محورهای متن نامه اول- که نسبت به نامه دوم مختصر است-و به تاریخ 25/9/1330خطاب به «هیئت محترم شورای عالی انتخابات» نوشته و ارسال شده، به این شرح است(2) :
1. مقتضی است رؤسای مالیات بردرآمد و روسای بخش هر دائره و اداره مالیاتی تبدیل[شود] ولی انتقال آنها به نقاط دیگرلازم نیست فقط در داخل اداره آنها را برکنار و دیگری را انتخاب نماید.
2 . کمیسیونهای مالیات بردرآمد و مالیات صنفی (غیر از نماینده اتحادیه‏ها) لازم است برای مدتی به این سمت پذیرفته نشوند و به جای آنها با اکثریت اصناف بطور رأی جمعی انتخاب نمایند.
3. اعضا علی‏البدلی به قید قرعه لازم است برای هر شهر و بخش باشد که بخصوص [در صورت] ملاحظه و اعمال نظر از مأمورین قبلی و لزوم انتقال و تغییر آنها، علی البدل مهیا و به محل مأموریت اعزام شود که موجب وقفه در کار نباشد ( فرمانداران و بازرسان و بخشداران)
4. مقتضی می‏‏‏دارند بوسیله رادیو پخش شود که توزیع تعرفه نامحدود است و در عین حال مأمورین باید مراقبت کنند اگر از یک هفتم جمعیت آراء زیاد‏تر شود رسیدگی دقیقه بعمل بیاورند این موضوع در سرنوشت انتخابات نقش مهمی دارد و مراعات آن لازم است.
5 . بعضی در نظر دارند از کارخانجات و کارگاهها، افرادی به ولایات اعزام نمایند لازم است در دفاتر مربوطه ستونی برای تاریخ صدور شناسنامه و محل صدور و شغل رأی دهنده و محل کار آنها باشد که کنترل به عمل آید و از این دسیسه جلوگیری شود.
6 . مأمورین نقاطی که فعلاً انتخابات آنها در جریان نیست لازم است تحت کنترل باشند که زیاد از حد اعمال نظر ننمایند و وضع انتخابات را تغییر ندهد.
7. در حجم و مدت کار و ساعت کار انجمنها خیلی باید دقیق بود که سرنوشت انتخابات به این نحوه تغییر نشود.
8 . تهدید و تطمیع و عواقب و تعقیب آن در رادیو گفته شود و نیز تبلیغات شود شاید کمتر این حربه مورد استعمال شود این مطالب در نتیجه تجربیات سالیان متمادی تهیه شده بعرض می‏‏‏رسد.

مکاتبات مربوطه حاکی از ارجاع نامه آیت‏الله به « دادستان محترم دیوان کشور» است که با عنایب به تفصیل و مکاتبات مربوطه، به نظر می‏رسد، مورد توجه خاص قرار گرفته است.(3)
اما آیت‏الله پسندیده در نامه دوم که آن هم خطاب به شورای عالی انتخابات نوشته شده، با تشریح بیشتر موضوعات مطروحه و در پایان با ذکر مصداقی وضعیت انتخابات خمین و محلات، به آسیب شناسی عینی انتخابات مجلس در دوره نخست وزیری مصدق پرداخته است. عین محورهای اصلی این نامه به شرح است:

1 . موضوعی که سابق هم عرض شده نامحدود بودن تعرفه است که تمام افراد دسترسی به تعرفه داشته و در عین حال مراقب کامل شود که از یک هفتم آمار حقیقی زیاد‏تر نباشد و اگر زیادتر شد بازرسان قضایی علت ازدیاد تعرفه را مورد رسیدگی قرار دهند چون تبلیغات دامنه داری شده که تعرفه به تعداد اشخاص واجد صلاحیت داده نمی شود و اختیار با انجمن نظارت مرکزی می‏‏‏باشد از آن جهت این تبلیغات تأثیر سوء نموده و در سرنوشت انتخابات بسیار مؤثر است لازم می‏‏‏داند در رادیو و در جراید اعلام و تکرار شود که تعداد تعرفه به‏اند‏‏‏ازه تمام جمعیت در اختیار انجمنهای نظار گذاشته می‏‏‏شود و احدی از حق رأی محروم نخواهد بود. (و الا تبلیغات مضره موجب یاس مردم و تقلیل رای و نفع بعضی و ضرر بعضی خواهد بود.)
2. ادارات نقاطی که تا کنون تغییر نکرده و تا موقع انتخابات هم نباید تغییر پیدا کنند رویه سابقه را دنبال و به نفع بعضی کاندیدها و ضرر بعضی اعمال نفوذ می‏‏‏کنند بعضی را برای تبلیغات و ایجاد رعب و‏ترس و اخافه و ارعاب و قرار بازداشت و توقیف و اشخاص و منع از تبلیغات و تبلیغات سوء برای خلاف مصالح دولت و بر خلاف آزادی انتخابات تقویت یا تضعیف و وسایل ناراحتی برای جمعی و راحتی برای جمعی و تسهیل وسایل برای بعضی و زحمت برای دیگران فراهم و مردم را از دولت فرار می‌دهند و حتی سرسفره بعضی کاندیدها و در مهمانیهای گسترده و کلاء و حاشیه نشین و ارائه طریق نموده و نشان می‏‏‏دهند که مأمورین (یعنی دولت) طرفدار بعضی کاندیدها می‏‏‏باشد.
مقتضی می‏‏‏داند تأکید مأمورین را از این رویه ممنوع و ازمهمانی در منازل کاندیدها و دسته بندی با کاندیدی و نوکران و کلا کاندیدها جلوگیری و بی طرفی را توجه فرمائید زیرا رفت و آمد با کاندیدی و اتباع ! در مهمانی‌ها و مراوده‌ها و‏ترک آن با دیگران ایجاد ناراحتی در مردم نموده و معلوم می‏‏‏نماید که دستورات بی طرفی صوری است اصلی ندارد و به این نوع تبلیغات مردم دهات و ساده نیز باور کرده و ناچار می‏‏‏شوند از یک کاندید صالح غیر شیاد کناره گرفته و جزء دسته‌ی ادارات که پول و پلو در اختیار دارد قرار گیرند پس این موضوع لازم است مورد دقت قرار گرفته و ادارات را بر حذر نموده و در رادیو منتشر و در روزنامه‏ها درج و موجب آسایش خیال مردم و رفع نگرانی آنها را فراهم فرمایند.
3 . کلانتری‌های مستقل از قبیل خمین نیز مقتضی است مشمول تعویض قرار گیرند و علاوه بر رئیس شهربانی ، روسای کلانتری مستقل نیز تعویض گردند (توضیحاً این پیشنهاد دلیل شکایت از کلانتری تلقی نشود)
4 . برای رؤسای شهرداری‏ها خصوصاً رؤسایی که از طرف وزارت کشور تعیین شده و طبق قانون استقلال شهرداری انتخاب نشده‏اند‏‏‏ آیا چه رویه اتخاذ شده یا خواهد شد.
5. در موقع توزیع تعرفه سالهای قبل، ماشینها، اتوبوس‏ها، کامیونها و وسایل نقلیه دولتی فی خط آهن به اختیار بعضی کاندیدها بوده، آیا در امسال ممکن است این وسایل نقلیه در موقع توزیع تعرفه پلمپ شود که اصلاً کار نکنند یا باز به اختیار بعضی کاندیدها خواهد بود؟
6 . در سنوات قبل کارگرهای راههای شوسه به نفع بعضی کاندیدها یا وسایل نقلیه دولت در تمام انجمنهای نظار برده می‏‏‏شدند و هر یک در چند شعبه رأی می‏‏‏دادند و در شناسنامه‏ها مهر زده نمی شد آیا ممکن است عمله‏های راه در موقع توزیع تعرفه از منطقه توزیع به نقطه دیگر اعزام شود مثلاً عمله‏های راه شوسه خوار ورامین – شهر ری به قم یا اراک بیایند و در خوار ورامین و شهرری کارگاه تعطیل شود و بعد از اراک یا قم در موقع توزیع تعرفه عمله‏ها به‌ خوار ورامین بروند یا اساساً به سود دولت کارگاه موقتاً تعطیل و بعد از اختتام اخذ آراء مجداً بکار گماشته شوند یا توضیحاً اگر این شق اخیر اجرا شود بدون اینکه کارگر یا سر کارگر مطلع شود پس از شروع به کار مزد روزانه ایام تعطیل نیز به کارگر پرداخت گردد تا ضرر ایام تعطیل را نداشته باشد.
7 . تأکیداً نقاطی که انتخابات شروع نشده باید مأمورین از همکاری و مهمانی دور و مراوده زاید با بعضی و‏ترک مراوده با بعضی برحذر باشند که نگرانی و عدم رضایت فراهم ننماید مخصوصاً در قسمت تطمیع و تهدید مکرراً ادارات و اهالی را بر حذر ننمایند شاید تا درجه ای در روحیه مردم تأثیر داشته باشد.
خمین، سید مرتضی پسندیده
آیت‏الله پسندیده، بعد از اشاره به محورهای عمده مورد توجه شورا، در پایان به طور ضمنی درخواست و هدف خود را مبنی بر لزوم هشدار به دست‏اند‏‏‏رکاران انتخابات و کاندیداهای مجلس در خمین و محلات خاطر نشان کرده است:

«خلاصه آن که ادارات محلات و خمین باور نکرده‏اند‏‏‏ که حق دخالت در انتخابات و تقویت یک دسته و تضعیف یک دسته و ایجاد نگرانی و تشجیع ندارند از این رو بعضی را زاید بر تظاهرات مجازه رها کرده که با انواع تجاوزات به اشخاص و فحاشی رکیک تحت حمایت مأمورین آسایش مردم را سلب نمایند و بالعکس دسته دیگری که مورد بی مهری ادارات هستند حتی برای عرض پشتیبانی به دولت و تحصن در تلگرافخانه آزادی عمل ندارند و مورد ضرب و شتم پلیس واقع می‏‏‏شوند.
لابد در ولایات نیز نظایر دارد بنابراین مقتضی می‏داند به وضعی که مقتضی می‏‏‏دانید از این تبعیضات و هرج و مرج‏ها که به مرحله اشباع رسیده و نارضایتی فراهم نموده و مؤسس آن ادارات است جلوگیری و اطمینان عمومی را به مراعات آزادی جلب فرمائید حتی توزیع قند و شکر و شاید عوارضی و قرارهای توقیف دادگاه را اخذ کفیل و وجه الضمنان و .... داخلی ادارات تمام شائبه طرفداری و تضعیف و تقویت دسته جات مختلفه را دارد و این رویه در دولتی که انتخابات آزاد را حقاً تضمین نموده موجب نهایت تأسف است.
برای اعلام بدون ذکر دوایر و نام آنها و موارد به خصوص معروض و اقدام عمومی مورد انتظار اهالی است این نکته را به عرض می‏‏‏رساند که این رویه ایجاد اختلال نظم و تمرد عمومی خواهد نمود که حتماً بر خلاف مصلحت کشور و دولت است.»

والسلام
الاحقر سید مرتضی پسندیده

۱ -خاطرات آیت‏الله پسندیده: گفته‏ها و نوشته‏ها، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1384
۲ - آرشیو اسناد راکد سازمان اسناد ملی، شماره پرونده بایگانی734195
۳ - آرشیو اسناد ر

رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com

 
تعداد بازدید: 4230