موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران دوره پهلوی- سرمایه‏داری خانوادگی خاندان لاجوردی

معرفی کتاب: موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران دوره پهلوی
زیر عنوان: ‏‏سرمایه‏داری خانوادگی خاندان لاجوردی
نویسندگان: علی اصغر سعیدی و فریدون شیرین کام
نشر: گام نو
چاپ دوم: 1389
قیمت پشت جلد : 6500
شمارگان: 2200 جلد

کتاب حاضر پژوهشی است توصیفی و تحلیلی از خانواده‏ای ‏‏سرمایه‏گذار و کارآفرین بر مبنای اسناد موجود در مراکز دولتی، خصوصی و کتابخانه‏ها‏، اما اساس کار بر انجام مصاحبه‏ها‏ی نویسندگان با مدیران و اعضای خانواده لاجوردی و یا مصاحبه‏ها‏ی موجود در آرشیو تاریخ شفاهی با برخی اعضای این خانواده و نزدیکان و نیز مدیران حوزه فعالیت و مقامات سابق اقتصادی است که به عنوان مکمل روش‏ها‏ی کمی و اسنادی مورد استفاده قرار گرفته است. نویسندگان کتاب(1) معتقدند هدف اصلی از نگارش این کتاب مطالعه موردی سرمایه‏داری خانوادگی لاجوردی به عنوان برشی از تاریخ تحولات معاصر به تبیین رفتارهای اقتصادی است.
تبیین این نوع رفتارها و انتقال تجربیات فعالان اقتصادی نه تنها حوزه تاریخ معاصر اقتصادی را از خطر انقطاع و قضاوت‏ها‏ی بی‏پایه ارزشی مصون خواهد داشت بلکه تصمیم‏گیران را نیز به اهمیت رابطه تاریخی بخش خصوصی و بخش عمومی آشنا خواهد کرد. خاندن لاجوردی از اواخر دوره ناصرالدین شاه تا آخر دوره پهلوی، در بیشتر عرصه‏ها‏ی اقتصادی اعم از صادرات و واردات و نیز از سال 1330 به بعد در بخش صنعت و خدمات به ویژه صنایع غذایی، نساجی، شوینده، ساختمان، بانکداری و بیمه فعال بودند. مطالعه فعالیت‏ها‏ی لاجوردی‏ها‏ از طریق مقدار ‏‏سرمایه‏گذاری، ویژگی‏ها‏ی ‏‏سرمایه‏داری خانوادگی آنان، جهت‏گیری از تجارت به صنعت و نیز مشارکت آنها در ‏‏سرمایه‏گذاری‏ها‏ی داخلی و خارجی مبنای مطالعه قرار گرفته است.
نویسندگان کتاب برای جمع‏آوری اسناد از کارخانه‏ها‏ و ادارات ثبت تهران مسافرت‏ها‏ی متعددی به شهرهای مختلف داشته‏اند و اسناد بایگانی در وزارتخانه‏ها‏ و سازمان‏ها‏ی متعددی همچون وزارت صنایع، سازمان اسناد انقلاب اسلامی، موسسه تاریخ معاصر ایران، بنیاد مستضعفان و دادگاه انقلاب بازدید و با مدیران شرکت‏ها‏ گفتگو نموده‏اند. اطلاعات مورد نیاز شرکت‏ها‏ که به فاصله سال‏ها‏ی 1323 – 1358 باز می‏گردد با مشکلات معمول مراجعه به اسناد تاریخی در وزارتخانه‏ها‏ مواجه شد که درگیر بورکراسی دولتی است به نحوی که مطالعه اسناد هر شرکت یا سازمان یا شرکت بطور متوسط دو تا چهار هفته طول کشید. کاغذبازی در دیوان‏سالاری دولتی، کندی امور و فقدان پاسخگویی و سوءظن نسبت به موضوع تحقیق از موانع پیش رو تحقیق بوده است.
یکی از نویسندگان کتاب حاشیه‏ها‏ی نگارش کتاب را چنین توضیح می‏دهد: «حواشی که زیاد بود. به عنوان نمونه من برای دسترسی به اسناد خاندان لاجوردی به یکی از نهادها مراجعه می‌کردم. در نامه‌هایی که از مجلس برای آن نهاد می‌بردم نام خانواده لاجوردی درج شده بود و با توجه به اینکه پدر این خانواده و یکی از پسران با نام لاجوردیان شناخته می‌شد مشکلاتی ایجاد شده بود و من باید ثابت می‌کردم که لاجوردیان و لاجوردی هر دو یک خانواده هستند. چند ماه به آن نهاد مراجعه می‌کردم تا بتوانم یک ملاقات حضوری با معاونت حقوقی آن بگیرم اما پاسخی نمی‌گرفتم تا اینکه یک روز خواستم به زور وارد اتاق معاون شوم که چهار ـ پنج نفر دست و پای مرا گرفتند و به مأمور زنگ زدند. می‌خواهم بگویم که حتی این امکان کوچک وجود نداشت که برای آن مقام توضیح دهم که لاجوردی و لاجوردیان برادر هستند. خلاصه حتی با در اختیار داشتن نامه از یک نهاد پژوهشی و مثلاً دانشگاه هیچ گرهی از کار گشوده نمی‌شد. البته از حق هم نباید گذشت که در برخی نهادها افراد علاقمندی بودند که همکاری می‌کردند به عنوان مثال تمامی عکس‌های آقای برخوردار و نشریاتی که در شرکت‌های برخوردار و لاجوردی و ایروانی منتشر می‌شد را از کارکنان شرکت‌هایشان گرفتم».(2)
 این تحقیق تا حدودی بر روایت‏ها‏ی شفاهی صاحبان صنایع که در چارچوب طرح تاریخ شفاهی ‏ها‏روارد و طرح تاریخ شفاهی اقتصادی ایران در دانشگاه لندن انجام شده است، نیز متمرکز است. یکی از اهداف این کتاب، مطالعه بررسی دگرگونی‏ها‏ در حرکت سرمایه از فعالیت‏ها‏ی تجاری به فعالیت‏ها‏ی صنعتی در دوارن پهلوی است تا تبیین بهتری از شکل‏گیری تحولات اقتصادی و سیاسی ایران معاصر به دست آید. برای انجام این کار مطالعه موردی خانوادگی لاجوردی انتخاب گردیده است. انتخاب این خانواده از آن جهت صورت گرفته است که تداوم چهار نسل فعالیت در عرصه‏ها‏ی مختلف اقتصادی، تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی یک صدساله اخیر را در فعالیت‏ها‏ی اقتصادی این خانواده منعکس نموده است.
ارزیابی داده‏ها ‏و اطلاعات گردآوری شده در فصول مختلف بر مبنای موقعیت‏ها‏ی اقتصادی– سیاسی ایران در یکصد سال گذشته همچون تحولات جدید سیاسی و اقتصادی دوره پهلوی، برکناری رضاشاه و آغاز پادشاهی محمدرضاشاه، بحران ده ساله اول پادشاهی وی، اصلاحات ارضی و اصول انقلاب سفید، تحولات افزایش قیمت نفت و سیاست‏ها‏ی کنترل افزایش قیمت، تحول نهادهای اقتصادی مانند رشد اتحادیه‏ها‏ی کارفرمایی همچون اتاق بازرگانی و صنایع و معادن قرار خواهد داشت.
تا سال‏ها‏ی میانی دهه 1350 تجار، بازرگانان، صاحبان صنایع و مهندسین مشاور به عنوان یکی از قشرهای طبقه حاکم درآمده بودند که مطالعه نقش آنها در تحولات دوران پهلوی منبع ارزشمندی را برای مطالعه ساخت تاریخ معاصر ایران فراهم می‏کند. بدون این کار فهم رفتارهای اقتصادی در سطح خرد و همچنین در سطح کلان فراهم نخواهد شد و دسترسی به نحوه رفتار اقتصادی فعالان و عوامل و نیروهای بازار در دوره‏ها‏ی پیشین میسر نیست. همچنین نتایج این مطالعه ریشه‏ها‏ی بسیاری از مشکلات فعلی در کار فعالیت‏ها‏ی اقتصادی را روشن‏تر خواهد کرد، بویژه آنکه وقوع انقلاب ایران منجر به مصادره و ملی شدن اموال سرآمدان اقتصادی رژیم پیشین و در نتیجه، حذف این قشر اجتماعی از تحولات بعدی اقتصادی– اجتماعی گردید. این امر تاثیر شگرفی بر ساخت تحولات اقتصادی و سیاسی ایران گذاشت. زندگی و رفتار تجار، بازرگانان و صاحبان صنایع پیوسته در‏ها‏له‏ای از ابهام بوده است. این قشر اجتماعی برخلاف سیاسیون، علما و روشنفکران کمتر به تدوین نظرات و فعالیت‏ها‏ی خود از جمله یادداشت و خاطرات می‏پردازند. بنابراین فقدان این مساله در جایی که آمارهای رسمی به هیچوجه نمی‏‏توانند واقعیت‏ها‏ی زندگی اقتصادی معاصر را نشان دهند، اهمیت مطالعه یاد شده را دو چندان می‏کند.
براساس اسناد موجود خاندان لاجوردی از اواخر دوره ناصرالدین شاه تا آخر دوره پهلوی، در بیشتر عرصه اقتصادی اعم از صادرات و واردات و نیز از سال 1330 به بعد در بخش صنعت و خدمات به ویژه صنایع غذایی، نساجی، شوینده، ساختمان، بانکداری و بیمه فعال بودند. خانواده لاجوردی فعالیت اقتصادی خود را از سال 1270 شمسی با فعالیت‏ها‏ی حاج سیدمحمد لاجوردیان و برادرش شروع کرد. این فعالیت‏ها‏ توسط حاج سید محمود لاجوردی از نسل دوم و سایر اعضای خانواده تا سال 1357 ادامه یافت. لاجوردی‏ها‏ در بسیاری زمینه‏ها‏ جزو پایه‏گذاران بخش خصوصی مدرن در ایران بودند. آنها اولین شرکت خصوصی کامپیوتری ایران را بعد از شرکت ملی نفت ایران تاسیس کردند. نسل اول و دوم و سوم این خانواده در فعالیت‏ها‏ی بازرگانی (واردات و صادرات) فعال بودند اما با شروع فعالیت‏ها‏ی نسل سوم شاهد گسترش فعالیت‏ها‏ی آنان در صنعت هستیم.
این خاندان در فعالیت‏ها‏ی مختلف اقتصادی از جمله تجارت داخلی، تجارت خارجی، تولیدات صنعتی و کشاورزی و ساختمانی و ... نوآوری‏ها‏یی برای صنعت مدرن داشت که در تاریخ اقتصاد ایران به نام آنها به ثبت رسیده است. گسترش شرکت‏ها‏ مبتنی بر سرمایه‏گذاری مجدد سود شرکت‏ها‏ بود. لاجوردی‏ها‏ بیش از 80 شرکت و کارخانه در نقاط مختلف کشور از جمله تهران، کاشان، بهشهر، کرمانشاه، قزوین، مشهد، گنبد کاووس، گرگان، نکا، اراک، خرمشهر، نوشهر و حومه محمود آباد تاسیس کردند. در این شرکت‏ها‏ که عمدتاً در چارچوب گروه صنعتی بهشهر بود تا سال 1357 بیش از 15 هزار مهندس، کارشناس، مدیر، کارگر و کارمند مشغول به کار بودند.
احمد لاجوردی مدیرعامل گروه صنعتی بهشهر و از نسل سوم که از اروپا به تهران برگشته بود در مرداد 1358 به وسیله گروه فرقان ترور شد.(3) سیدمحمود لاجوردی تنها بازمانده نسل دوم و سرپرست اکثر واحد‏ها‏ی شرکت تا مهر ماه 1363 در ایران ماند و در این سال برای معالجه سرطان به آمریکا رفت و در همانجا درگذشت. نسل چهارم فعالیت‏ها‏ی خود را در طرح‏ها‏ی اقتصادی در خارج از کشور شروع کرد اما قبل از آن، خانواده لاجوردی به عنوان یکی از برجسته‏ترین خانواده‏ها‏ی عضو طبقه بالا و برجسته اجتماعی و اقتصادی با وقوع انقلاب از صحنه تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران حذف شده بود.

پانوشت‏ها‏ :
1- علی‌اصغر سعیدی جامعه‌شناس ایرانی و استادیار و مدیر گروه برنامه‏ریزی و رفاه اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران است. وی دارای دکترا در رشته جامعه شناسی از دانشگاه لندن (۱۳۷۸) است. فریدون شیرین‏کام نیز دارای کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس و کارشناس مدیریت همکاری‏ها‏ی علمی و پژوهشی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است.
2- تراژدی صنعتگران بدفرجام، ضمیمه مهرنامه، ش 4، مرداد 1389، ص 32.
3- احمد لاجوردی رییس گروه صنعتی بهشهر در ‏‏۱۷ مرداد ۱۳۵۸ توسط گروه فرقان ترور (ناموفق) و به سختی مجروح گردید. در این ترور او و راننده اش در تهران زخمی شدند. در حالی که گروه‏ها‏ی سیاسی ترورهای گروه فرقان را محکوم می‏کردند اما ترور وی چندان مورد توجه این گروه‏ها‏ قرار نگرفت.

منابع:
- موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران دوره پهلوی، علی اصغر سعیدی و فریدون شیرین کام، گام نو،چاپ دوم 1389.
- مهرنامه، ش 4، مرداد 1389، ص 32.

محمود فاضلی

 
تعداد بازدید: 5918