پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/14

30 دی 1404

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 14:

تفاوت مصاحبه تاریخ شفاهی با دیگر انواع مصاحبه‌ چیست؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 14:

غلامرضا آذری خاکستر

مصاحبه تاریخ شفاهی از نظر هدف و ساختار تفاوت اساسی با دیگر مصاحبه‌ها اعم از خبری یا رسانه‌ای دارد. هدف اصلی در تاریخ شفاهی، ثبت و ضبط بخشی از یک روایت تاریخی بر پایۀ تجربه افراد در مسائلی است که جزو شاهدان یا مسببان وقایع محسوب می‌شوند. در این نوع مصاحبه‌ها، گفته‌های مصاحبه‌شونده به‌عنوان شاهد یا کنشگر تاریخی، به‌منزله سندی برای آینده تلقی می‌شود. به همین دلیل، زمان و مکان انجام مصاحبه نقش ویژه‌ای در ثبت اطلاعات دارد. سؤالات باید به‌گونه‌ای انتخاب شوند که حافظه، تمرکز و آرامش راوی را تقویت کنند. مصاحبه‌کننده در تاریخ شفاهی صرفاً پرسشگر نیست، بلکه با گوش دادنِ فعال، دقت و تمرکز، روایت را هدایت می‌کند تا تمامی جزئیات، احساسات و زمینه‌های وقوع رویداد ثبت شوند.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

مصاحبه در تاریخ‌شفاهی به عنوان ابزار دستیابی به اطلاعات و واقعیت‌های تاریخی است که در فرایند ارتباطِ رودررو و شفاهی بین مصاحبه‌گر و مصاحبه‌شونده انجام می‌شود. اعتبار یافته‌های آن بستگی به داشتن صلاحیت‌های شناختی، عاطفی و روانی دو طرف مصاحبه دارد. قبل از مصاحبه، مصاحبه‌کننده با کسب آمادگی‌های مورد نیاز، طرحی دقیق و اصولی جهت ورود به مصاحبه تهیه می‌کند. حین مصاحبه بر اساس استانداردهای خاصی مصاحبه را پیش می‌برد. پس از آن اقدامات لازم برای آرشیو یا انتشار یافته‌ها را انجام می‌دهد. مصاحبه‌های مطبوعاتی، شغلی، استخدامی، روانشناسی، مشاوره‌ای، پلیسی، تشخیصی، ارزیابی و... هر یک با اهداف و سازوکارهای مناسب آنها انجام می‌شود.

حسن بهشتی‌پور

مصاحبه تاریخ شفاهی با انواع دیگر مصاحبه‌ها (مانند خبری رسانه‌ای، پژوهش کمی، روانشناختی یا شغلی) از جهات مختلف تفاوت دارد. این تفاوت‌ها در هدف، رابطه، ساختار، محتوا، ثبت و کاربرد تاریخ شفاهی آشکار می‌شود. 1: هدف: ثبت خاطرات و تجربیات زیسته برای بازسازی تاریخ به روایت‌های مردمی است؛ نه اطلاع‌رسانی فوری یا ارزیابی. 2: رابطه: در مصاحبه رابطه دو طرفه و مشارکتی برقرار است؛ راوی شاهد تاریخ است و مصاحبه‌کننده در اطلاع‌رسانی تکمیلی نقش دارد؛ یک‌طرفه و از موضع ارزیابی نیست. 3: ساختار: مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، طولانی و روایت‌محور است؛ نه ساختاریافته و کوتاه. 4: محتوا: تمرکز بر احساسات و حافظه فردی دارد؛ در سایر مصاحبه‌ها دنبال داده‌های عینی یا تخصصی هستند. 5: ثبت و اخلاق: ضبط صوتی/تصویری، بایگانی دائمی با رضایت کتبی؛ اما در سایر مصاحبه‌ها به صورت یادداشت فوری استفاده می‌شود. 6: نتیجه: سند تاریخی برای پژوهش و آموزش است؛ در سایر موارد، محصول خبر یا تصمیم عملی است.

حمید قزوینی

تاریخ شفاهی به دنبال یافتن پاسخی به نیاز امروز و فردا از طریق مراجعه به گذشته است و نوعی تاریخیت، بر آن حاکم است. مصاحبه، زمانی شکل می‌گیرد که دو طرف (راوی به نمایندگی از گذشته و مصاحبه‌گر به نمایندگی از امروز و فردا) آماده گفتگو با هدف رفع ابهامات تاریخی باشند. به این ترتیب پرسش‌هایی ناظر به چه زمانی، چه چیزی، کجا، چه کسانی، چگونه و چرا، دارای اهمیت بیشتری هستند. همچنین مصاحبه تاریخ شفاهی از سرعت در انتخاب راوی، اجرا و انتشار برخوردار نیست. همین ویژگی امکان تأمل، دقت و جزئی‌نگری بیشتر را فراهم می‌آورد.

سید محمدصادق فیض

مصاحبه تاریخ‌شفاهی با دیگر مصاحبه‌ها نظیر مصاحبه خبری یا پژوهشی و علمی و... متفاوت است. در اینجا تکیه راوی بر رخدادهای گذشته‌های دور و نزدیک است و گفته‌های او برای آینده ماندگار خواهد شد. مصاحبه‌کننده هم به‌عنوان تسهیل‌گر و همکار عمل می‌کند. زمان انجام آن نیز می‌تواند تا مدت‌های طولانی ادامه یابد. پرسش‌ها ممکن است از قبل آماده شده باشد؛ اما الزاماً با توجه به روند مصاحبه طرح نمی‌شود و ممکن است حذف، حک یا اصلاح شود. در این‌گونه مصاحبه‌، مالکیت اثر هم مهم است و راوی می‌تواند در هر مرحله از انجام تا انتهای کار در آن دخل و تصرف نماید. مصاحبه‌کننده نمی‌تواند بدون نظر مثبت و رضایت راوی، از او نقل کند یا برخلاف مصاحبه‌های خبری او را برای کرده‌هایش به چالش بکشد.

غلامرضا عزیزی

مصاحبه‌های تاریخ‌شفاهی با سایر مصاحبه‌ها (گسترده، عمقی، نیمه‌رهنمودی، هدایت‌شده، آزاد، متمرکز،...) شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد. تفاوت‌های مهم در زمینه‌های هدف، موضوع، روش مصاحبه‌ها، مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌کننده دیده می‌شود. هدف اصلی تاریخ‌شفاهی، گسترش اطلاعات و داده‌های تاریخی در زمینه‌هایی است که یا اسنادی از آن در دست نیست یا اسناد و مدارک موجود کم یا یک‌سونگر هستند. موضوع مورد بررسی «رخدادی در گذشته» است. ویژگی اصلی مصاحبه‌شوندگان پروژه‌های تاریخ‌شفاهی آن است که آنان آمر، عامل یا فاعل در رویدادی تاریخی یا شاهد آن بوده‌اند. مصاحبه‌کنندگان نیز با استفاده از روش مصاحبه فعال، در مقام مورخ، ظاهر می‌شوند.

ابوالفضل حسن‌آبادی

کلمه مصاحبه در تاریخ شفاهی از باب مفاعله و به معنای یک گفت‌وگوی دو طرفه فعال است که مصاحبه‌کننده و مصاحبه‌شونده در یک مشارکتِ آگاهانه درباره یک موضوع به بحث می نشیند. تفاوت این نوع مصاحبه با مصاحبه‌هایی مانند مصاحبه در روانشناسی، روزنامه‌نگاری و حتی زندگینامه‌نویسی که ماهیت و ساختار متفاوتی با تاریخ شفاهی دارد در هدفمندی درانجام مصاحبه، طراحی درست پروژه، چالشی بودن مصاحبه و رعایت استانداردهای تاریخ شفاهی در مراحل مختلف آن است که بستر مناسبی را برای تولید داده‌های شفاهی فراهم می‌کند.