پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/23

آیا تاریخ شفاهی، فرهنگ گفت‌وگو در جامعه را تقویت می‌کند؟

04 فروردین 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 23:

آیا تاریخ شفاهی، فرهنگ گفت‌وگو در جامعه را تقویت می‌کند؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 23:

غلامرضا آذری خاکستر

فرهنگ گفت‌وگو مقوله مهمی در مباحث تاریخ اجتماعی است. همواره تلاش می‌شود از طریق گفت‌وگو به جنبه‌هایی از نقاط تاریک تاریخ از مسیر تاریخ شفاهی برسیم. اینکه این موضوع می‌تواند باعث تقویت فرهنگ گفت‌وگو شود بسته به شرایط آن جامعه دارد. به نظر می‌رسد طی سال‌ها گفت‌وگو با طبقات مختلف جامعه، هنوز بخش اعظمی از مردم تن به گفت‌وگو نمی دهند و در مقابل پرسش‌های تاریخ شفاهی کاران سکوت را در پیش گرفته‌اند.

به هر حال سهم اندک مردم در پروژه‌های تاریخ شفاهی به لحاظ آماری هم قابل توجه است. هیچ‌گاه مصاحبه‌کنندگان وقت و زمان زیادی ندارند تا طیف عمده‌ای از جوامع را در تاریخ سهیم کنند. بنابراین بسته به طرح‌های تاریخ شفاهی به سراغ سرآمدان و کسانی که اهل گفت‌وگو هستند می‌روند، نمی‌توان این موضوع را تعمیم داد و به فرهنگ تقویت گفت‌وگو که در سطحی وسیع است رسید؛ اما فلسفه تاریخ شفاهی که بر اساس گفت‌وگوهای فعال طراحی و تبیین شده می‌تواند در جامعه آماری محدود باعث تقویت گفتمان‌های تاریخی شود.

حمید قزوینی

بله تاریخ شفاهی فرهنگ گفت‌وگو را تقویت می‌کند. زیرا مصاحبه کننده و مصاحبه ‌شونده آماده شنیدن سخن یکدیگر می‌شوند و هر یک دیگری را به رسمیت می‌شناسد، یعنی هر دو پذیرفته‌اند که دیگری سخنی برای گفتن دارد که قابل شنیدن و تامل کردن است. علاوه بر این تاریخ شفاهی محصول ارتباط و تعامل دو انسان آگاه و آزاد است که بر سر موضوعی مشترک به بیان دغدغه‌ها و داشته‌های خود می‌پردازند. به این ترتیب تاریخ شفاهی کمک می‌کند گفت‌وگو ولو از طریق پرسش و پاسخ در سطوحی از جامعه در دستور کار قرار گیرد و به سایر بخش‌ها هم سرایت کند.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

تاریخ‌شفاهی گفت‌وگو محور است و بی‌همتایی آن از سایر شیوه‌های پژوهش‌های تاریخی، این است که با انسان‌هایی زنده در شبکه‌ای از روابط عاطفی و اجتماعی ارتباط برقرار می‌شود.

مصاحبه‌گری که با مطالعات لازم و طرحی مشخص مصاحبه را شروع کند و ارتباط عاطفی لازم را با مصاحبه شونده برقرار ‌کند، پاسخ‌های مطلوبی دریافت خواهد کرد.

در فرایند این ارتباط، چنانچه مصاحبه‌گر با استفاده از فنون برقراری ارتباط موثر آن را به درستی رهبری ‌کند، جوّی مطبوع، محترمانه‌ و دوستانه‌ای ایجاد می‌شود که برای طرفین مصاحبه درس‌آموز خواهد بود و این‌گونه است که آموزشی «غیر رسمی» شکل می‌گیرد که در اهداف مصاحبه تعریف نشده است. شخصیت مصاحبه‌کننده به عنوان مربی که در رفتار وی آشکار می‌شود، عامل تربیتی مهمی است و مشکل مهم این است که مربی باید خود واجد شرایط لازم باشد.

ابوالفضل حسن‌آبادی

اساس تاریخ شفاهی بر مبنای گفت‌وگو  دو جانبه و مشارکت فعال است. این مشارکت در دو سطح جداگانه انجام می‌پذیرد. در گام اول از طریق مصاحبه انفرادی امکان حضور راوی را به عنوان کنشگر در موضوع مورد مصاحبه در جامعه فراهم می‌نماید و در گام دوم با به اشتراک گذاشته شدن تجربیات شخصی راوی در جامعه ضمن آشنایی مردم با دیدگاه‌ها و تفکرات بستر مناسبی را برای گفت‌وگو درباره آن فراهم و در نهایت زمینه ارتقای فکری جامعه را فراهم می‌نماید.

ابوالفتح مؤمن

تاریخ شفاهی درواقع گفت‌وگوی هدفمند و مورخانه میان صاحب خاطره و مصاحبه‌گر است که می‌کوشد روایت‌های تاریخیِ رخدادها و تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را به‌صورت منسجم استخراج و به داده‌های پژوهشی تبدیل کند. بنابراین شکل‌گیری و گسترش آن به تقویت فرهنگ گفت‌وگو انجامیده است. این فرایند ابتدا در میان نخبگان آغاز شد، اما با توجه به اقشار مختلف، روایت‌های متنوعی گردآوری و دامنه گفت‌وگو گسترده‌تر شد. همچنین انتشار نتایج مصاحبه‌ها در قالب کتاب، زمینه نقد و نظر را فراهم کرده است. حتی افرادی که در رخدادها حضور نداشته‌اند، به‌طور غیرمستقیم در این گفت‌وگوها درگیر شده و به تبادل تجربه و اطلاعات می‌پردازند؛ درنتیجه، تاریخ شفاهی به گسترش فرهنگ گفت‌وگو در جامعه انجامیده است.

حسن بهشتی‌پور

کار اصلی تاریخ شفاهی تقویت فرهنگ گفت‌وگو نیست، اما تاریخ شفاهی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری گفت‌وگو بین اقشار مختلف جامعه باشد؛ زیرا تاریخ شفاهی خود امکان گفت‌وگو بین راویان غیر رسمی را با راویان حکومتی فراهم می کند.

در واقع، تاریخ شفاهی فقط جمع‌آوری خاطرات نیست؛ بلکه یک تمرین اجتماعی است که به ما یاد می‌دهد چگونه با هم گفت‌وگو کنیم، چگونه به تفاوت‌های یکدیگر احترام بگذاریم و چگونه روایت‌های متنوع را در کنار هم ببینیم. این نوع تاریخ نگاری می‌تواند پلی میان نسل‌های مختلف و اقشار متنوع در جامعه باشد.

چهار محور اساسی تشویق به سئوال کردن، اعتبار بخشیدن به تجربه‌های ناب، ایجاد همدلی و تقویت مهارت شنیدن سخنان دیگران ارکان این تقویت گفت‌وگو در جامعه هستند.

شفیقه نیک‌نفس

تقویت فرهنگ گفت‌وگو می تواند از اهداف جانبی تاریخ شفاهی باشد. تحولات سریع جامعه و تغییر فرهنگ خانواده، موجب شکاف بین نسل‌ها شده است. نمونه طرح‌هایی وجود دارد که اهداف ارتباطی از طریق گفت‌و‌گو را دنبال می‌کنند. به طور مثال اجرای طرح تاریخ شفاهی به منظور برقراری ارتباط بین نسلی در جامعه مهاجر که در مقاطع آموزشی ابتدایی و متوسطه اجرا شده و موجب آشنایی نسل جدید با فرهنگ زبانی، فرهنگ قومی و سنت‌های خانوادگی می‌شوند. به عبارتی فرهنگ گفت‌وگو از طریق طرح‌های تاریخ شفاهی اجتماعی و خانوادگی می‌تواند موجب تقویت تعامل و درک متقابل و انتقال تجربه از نسل پیش به نسل امروز شود.

سید محمدصادق فیض

این امر بسته به فراگیری و گستردگی آن دارد. چنین رویکردی مستلزم اقبال همگانی است، درحالی که فعلاً این بستر در مراکز علمی و پژوهشی گسترده شده و آن هم همچنان در گیرودار مباحثی است که چندان با مسائل مبتلابه جامعه مرتبط نیست.

فرهنگ سازی به‌ویژه فرهنگ گفت‌وگو نیازمند ایجاد بسیاری از زمینه‌ها و رفع موانع زیادی است و البته موضوع آن نیز حائز اهمیت است. وجود سدهایی سدید در برابر افراد و افکار جامعه با تاریخ شفاهی برطرف شدنی نیست.

هوش مصنوعی

تاریخ شفاهی می‌تواند به‌طور مؤثری فرهنگ گفت‌وگو در جامعه را تقویت کند، زیرا بر شنیدن فعال، احترام به تجربه‌های زیسته و تبادل روایت‌ها استوار است. در این رویکرد، مصاحبه‌گر و راوی در فرایندی تعاملی وارد گفت‌وگو می‌شوند که مستلزم صبوری، دقت و پرهیز از قضاوت شتاب‌زده است. ترویج چنین الگوهایی در سطح اجتماعی، به بهبود مهارت‌های ارتباطی و افزایش تحمل دیدگاه‌های متفاوت می‌انجامد. بااین‌حال، تحقق این کارکرد وابسته به آموزش صحیح، رعایت اصول حرفه‌ای و نهادینه‌شدن ارزش گفت‌وگو در بسترهای فرهنگی و آموزشی است.