پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/27

اخلاق پژوهش در تدوین تاریخ شفاهی چه جایگاهی دارد؟

01 اردیبهشت 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 27:

اخلاق پژوهش در تدوین تاریخ شفاهی چه جایگاهی دارد؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 27:

غلامرضا آذری خاکستر

تدوین یکی از مهم‌ترین مراحل تاریخ شفاهی محسوب می‌شود که در واقع هر آنچه توسط راوی به صورت شفاهی بیان شده، تبدیل به متن نهایی و در دسترس عموم قرار می‌گیرد. مهم‌ترین اصلی که تدوین‌کنندگان باید به آن پایبند باشند، حفظ امانتداری و تدوین متن بنابر آنچه از سوی مصاحبه‌کننده گفته شده است. از لحاظ اخلاقی، تدوین‌کنندگان باید متن نهایی را گویا‌سازی و ضمن مستند نمودن گفته‌ها، هرگونه ابهام و نواقصی را رفع نمایند. حقوق مادی و معنوی راوی طبق تفاهم‌نامه‌ها حفظ شود.

بخش‌هایی از مصاحبه که بار حقوقی دارد و موجب رنجش یا سوءتفاهم افراد می شود، با ملاحظه انتخاب و در زمان و بستر مناسب منتشر شوند. تأیید متن نهایی و نحوه تدوین با مشورت مصاحبه‌شوندگان بخشی از اخلاق حرفه‌ای در تدوین است.

حسن بهشتی‌پور

این سؤال خیلی شبیه سؤال قبل است. من در پاسخ به سؤال قبلی هم به روایتگر و هم به مصاحبه‌کننده و هم به تدوین‌گر اشاره داشتم که هر سه باید جایگاه اخلاق پژوهشی را در تاریخ شفاهی خوب بشناسند و از آن مهم‌تر اینکه با دقت و انصاف، آن را رعایت کنند. با پوزش حرف جدیدی درباره این پرسش ندارم. پاسخ سؤال 26 را می‌توانید از اینجا ملاحظه کنید.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

کاربست اصول و بایدهای اخلاقی در پژوهش که به آن «اصول اخلاقی پژوهش» می‌گویند، در تمام مراحل اجرای تاریخ‌ شفاهی ضروریست. بنابراین تدوین‌گر باید با رعایت استانداردهای تدوین تاریخ شفاهی، مصاحبه مکتوب را به متنی خوش‌خوان، علمی و معتبر تبدیل کند؛ از جمله:

- حذف کلمات توهین‌آمیز، رکیک و غیر مودبانه که موجب تحقیر مصاحبه‌شونده می‌شود.

- حفظ لحن راوی.

- توجه به حساسیت‌های فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی.

- حذف تکیه‌کلام‌ها و مطالب تکراری راوی که کثرت آن‌ها سبب ایجاد نگرش منفی به راوی می‌شود.

- مطلبی از خویش به متن اضافه نکند و فقط در پانوشت‌ها ابهام‌زدایی کند.

- مطالبی که به عنوان محرمانه بیان شده است را منتشر نکند.

- با اعتبارسنجی موارد لازم و هماهنگی با مصاحبه‌شونده، مطالب غیر مستند را تصحیح نماید و در صورت پافشاری راوی در پانوشت توضیح دهد.

ابوالفتح مؤمن

وظیفه تاریخ‌نگار فهم و گزارش تاریخ آن‌گونه است که رخ داده و در این مسیر، رعایت اصول اخلاقی پژوهش اهمیت اساسی دارد. تدوین در تاریخ شفاهی نیز تابع همین اصول است. نخستین اصل، آشنایی تدوین‌گر با تاریخ، روش‌ها و شیوه‌های تدوین است؛ زیرا فقدان تخصص نوعی بی‌اخلاقی محسوب می‌شود. افزون بر این، تدوین‌گر باید تا حد امکان بی‌طرف باشد، هرچند بی‌طرفی مطلق دشوار است و عوامل فکری، اجتماعی و روانی بر او اثر می‌گذارند. با روش‌مندی و تکیه بر اصول علمی، از میزان جانب‌داری کاسته می‌شود. امانت‌داری نسبت به روایت و رعایت انصاف ضروری است. این اخلاق هم برای اعتماد راویان و هم اعتبار علمی تدوین‌گر اهمیت دارد.

غلامرضا عزیزی

به‌نظر‌ می‌رسد بار اصلی وظیفة رعایت اخلاق پژوهش در تدوین مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، بر دوش تدوین‌گر و در فرآیند آماده‌سازی مصاحبه‌ها برای انتشار قرار گرفته است. به‌طورکلی رعایت اخلاق پژوهش در تدوین مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، به «حفظ اصالت گفتار مصاحبه‌شونده و انتقال درست مطالب و مفاهیم بیان‌شده در جریان مصاحبه، به متن منتشره» بازمی‌گردد؛ از دو طریق: 

- پرهیز از اعمال نظرات شخصی، امیال و آرزوها و یا هرگونه گرایش‌های تعصّب‌آمیز، جانبدارانه یا مغرضانه؛ 

- پرهیز از کاستن یا افزودن مطالبی به متن پرسش و پاسخ‌ها در مصاحبه، که منجر به تناقض‌گویی، فرضیه‌پردازی و گمانه‌زنی نادرست خواننده شود و یا بر داوری و ارزیابی افراد یا موضوع‌های مطرح‌شده در مصاحبه تاثیر نادرست (مثبت یا منفی) گذارد.

سید محمدصادق فیض

تدوین در تاریخ شفاهی، آیینه‌ای است از مرحله مصاحبه با حذف و اضافاتی درخور و لازمه کار. با این همه و علاوه بر همه آنچه که در مصاحبه رعایت شده در این مرحله نیز باید با جدیت بیشتر مراعات گردد. چه مصاحبه‌شونده و راوی در آنجا حضور داشته و در اینجا غایب است و ممکن است با گذشت زمان حدفاصل میان مصاحبه و تدوین طولانی شود و مطالب بازگو شده از خاطرش رفته باشد. در این صورت بیش از مرحله پیشین باید رعایت امانت و صداقت در نقل قول بشود و از دخل و تصرف ناشایست خودداری گردد.

شفیقه نیک‌نفس

رعایت اخلاق پژوهش موجب حفظ اصول‌ و استانداردهای تدوین تاریخ شفاهی و ‌ممانعت از آفات رفتاری خواهد شد. چند مؤلفه بر آن مترتب است: مسئولیت اخلاقی پژوهشگر نسبت به پژوهش و راوی؛ مسئولیت اخلاقی ویراستار و‌ سازمان نسبت به راوی، محتوای اثر و عوامل تولید.

برخی اصول عبارتند از:

۱. یافته‌های پژوهش تاریخ شفاهی نباید تحریف شوند و یا سرپوش گذاشته شوند.

۲. نسبت به موردهای معین شده راوی باید شرط امانتداری و رازداری رعایت شود.

۳.اصل بی طرفی پژوهش رعایت شده و از فریب مصاحبه‌شونده باید خودداری نمود.

۴. باید نام و نقش هر یک از عوامل تولید به تناسب بر روی جلد و شناسنامه آثار تاریخ شفاهی درج شوند.

۵. با افزودن مقدمه، پیشگفتار، دسته‌بندی خاطرات، اختصاص عنوان و زیرعنوان، پانویس، عکس، سند و... باید بر وزن خاطرات افزود.

۶. انتشار خاطرات باید با رضایت مصاحبه‌شونده بوده و نباید موجب ایجاد خطر برای راوی و سایر افراد شود.

ابوالفضل حسن‌آبادی

تدوین، یکی از فرآیندهایی است که می‌تواند بستر مناسبی را برای ارائه محتوای تهیه‌شده تاریخ شفاهی فراهم نماید. در واقع، تدوین، پیشانیِ کار است. به‌ویژه در ایران به دلیل در دسترس نبودن اصل مصاحبه‌ها برای بررسی تطبیقی و علاقه‌مندی به انتشار مکتوب مصاحبه‎های شفاهی تنها فاکتور قابل بررسی برای قضاوت درباره متن تهیه شده است. از این رو رعایت اصول اخلاقی پژوهش با مؤلفه‌هایی مانند وفاداری به اصل متن،گویاسازی محتوای ارائه شده، تهیه یک مقدمه علمی مناسب و عدم نیت‌مندی در تدوین محتوا می‌تواند این اطمینان را به خواننده نیز بدهد که متنی که دراختیار وی برای خواندن قرار گرفته بازتابی از اصل مصاحبه‌های شفاهی است.

حمید قزوینی

همه مراحل تاریخ شفاهی و از جمله تدوین، تابع قواعد اخلاقیِ حاکم بر این رشته است. یعنی همه امور در تمام مراحل، ذیل سه ضلعیِ راوی، نویسنده و مخاطب پیش می‌رود. بر این اساس باید از هرگونه تصرف در متن بدون رضایت راوی اجتناب نمود. ابهام‌هایی که موجب فهم نادرست و ناقص متن می‌شود یا تعابیری که نیازمند گویاسازی است، به شکل روشن و دقیق اصلاح شود تا به ایجاد تبعات منفی برای راوی نیانجامد. علاوه بر این نویسنده صرفاً متکی به اهداف و منافع خود به تدوین متن نپردازد. همچنین حقوق مخاطب نیز به طور جدی مورد توجه باشد، یعنی متن، آمیخته با مطالب یا تعابیری نباشد که موجب جعل تاریخ و ارائه مطالب غیر واقع شود.

هوش مصنوعی

اخلاق پژوهش در تدوین تاریخ شفاهی جایگاهی تعیین‌کننده دارد، زیرا مرحلة تدوین محل تبدیل داده‌های خام به روایت مکتوب و اثرگذار است. تدوین‌گر باید با حفظ امانت، از حذف یا افزودنِ جهت‌دار مطالب بپرهیزد و ساختار روایت را بدون تحریف معنا سامان دهد. رعایت حقوق معنوی راوی، ذکر دقیق منابع، و وفاداری به لحن و مقصود اصلی از اصول اساسی است. همچنین پرهیز از سانسور سلیقه‌ای یا برجسته‌سازی گزینشی اهمیت دارد. شفافیت در مداخله‌های ویرایشی و مستندسازی تغییرات نیز ضروری است. بی‌توجهی به این اصول، به مخدوش‌شدن اصالت روایت و کاهش اعتبار علمی اثر می‌انجامد.