پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/36

مرز حریم خصوصی شخصِ ثالث (که راوی از آن‌ها نام می‌برد) و تعهد به واقعۀ تاریخی کجاست؟

02 تیر 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 36:

مرز حریم خصوصی شخصِ ثالث (که راوی از آن‌ها نام می‌برد) و تعهد به واقعۀ تاریخی کجاست؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 36:

محمدمهدی عبدالله‌زاده

حریم خصوصی ریشه‌ای چندلایه در فلسفه، حقوق، سیاست، انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی دارد. این مفهوم بر این پایه استوار است که انسان‌ها تمایل دارند بخش‌هایی از زندگی خود را پنهان و در دسترس دیگران قرار ندهند، و تصمیم‌گیری دربارۀ افشا یا عدم افشای آن‌ها تنها بر عهدۀ خودشان باشد. چرا که دسترسی غیرمجاز به این بخش‌ها می‌تواند به آنان آسیب برساند. با این حال، تعریف دقیق حریم خصوصی در جوامع مختلف و بسته به موقعیت اجتماعی و سیاسی افراد، متفاوت است. نادیده گرفتن این اصل، حتی اگر راوی ناچار به ورود به این حوزه شده باشد، پیامدهای منفی برای او در پی خواهد داشت. ازاین‌رو، حتی در دقیق‌ترین روایت‌های تاریخی نیز نباید به بهانهٔ اهداف مشخص، به حریم شخصی دیگران تجاوز کرد؛ بلکه باید با به‌کارگیری روش‌هایی، حریم خصوصی افراد ثالث را حفظ نمود، به‌گونه‌ای که مخاطبان نتوانند از طریق داده‌های موجود در متن، هویت آن افراد را شناسایی کنند.

حسن بهشتی‌پور

یکی از چالش‌های مهم در تاریخ شفاهی، نحوۀ مواجهه با اشخاص ثالثی است که در جریان روایت راوی از آنان نام برده می‌شود. در این موارد، پژوهشگر باید میان دو ارزش اساسی، یعنی تعهد به ثبت واقعیت تاریخی و رعایت حریم خصوصی و حقوق افراد، تعادل برقرار کند. چرا که مرز روشنی میان این دو وجود ندارد و تصمیم‌گیری در هر مورد، نیازمند توجه به ملاحظات اخلاقی، حقوقی و روش‌شناختی است. پژوهشگر باید با به کار گرفتن سازوکارهایی مانند رضایت آگاهانه، حق بازبینی و اصلاح روایت، مدیریت سطوح دسترسی و توجه به زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی، راه‌های کاهش تعارض میان ثبت روایت و حفظ حقوق اشخاص را پیداکند. همچنین به این پرسش پاسخ دهد. زیرا راهکار ساده مراجعه به اشخاص ثالث و درج پاسخ آنان در پاورقی یا حاشیه متن، با ماهیت تاریخ شفاهی سازگار نیست. بهترین راهکار، پایبندی به اصل «استقلال روایت‌ها» است؛ بدین معنا که هر فرد روایت خود را در قالب سندی مستقل ارائه کند. بر این اساس، وظیفه پژوهشگر نه داوری میان روایت‌ها، بلکه فراهم کردن بستری حرفه‌ای، منصفانه و امن برای ثبت و نگهداری روایت‌های متکثر از گذشته است.

غلامرضا آذری خاکستر

حریم خصوصی همواره به‌عنوان یکی از چالش‌های اساسی در مصاحبه‌های تاریخ شفاهی مطرح بوده است. به‌نظر می‌رسد وجود چنین مسائلی، روایت‌های تاریخ شفاهی را از دیگر منابع تاریخی متمایز می‌کند. گاهی راویان در بیان روایت خود، به ویژگی‌ها یا خصوصیات فردی اشخاص اشاره می‌کنند و عملاً به‌نوعی به حریم خصوصی آن‌ها وارد می‌شوند. اگر این ورود به حریم خصوصی، به درک بهتر روایت تاریخی کمک کند، موضوعی قابل‌تأمل و مهم است که در سایر منابع تاریخی کمتر بدان پرداخته شده است. در تاریخ شفاهی، از آنجا که هدف، بیان زوایای آشکار و پنهان وقایع است، گاهی نمی‌توان از ورود به حریم خصوصی افراد مرتبط با روایت چشم‌پوشی کرد؛ این امر به مصاحبه‌کنندگان کمک می‌کند تا درک دقیق‌تری از واقعه داشته باشند، هرچند که تدوین‌کنندگان در انتشار متن نهایی، ملاحظات ویژه‌ای را در نظر می‌گیرند.

ابوالفضل حسن‌آبادی

این مسئله، چالشی اساسی میان الزامات اخلاقی و تعهد به بازنمایی واقعۀ تاریخی محسوب می‌شود. بر اساس استانداردهای جهانی تاریخ شفاهی، رعایت شأن و جایگاه مصاحبه‌شونده در هر شرایطی بر سایر ملاحظات مقدم است. این همان نقطه‌ای است که مرز اخلاقی و حقوقی در آن شکل می‌گیرد و در آن، حریم خصوصی اشخاص ثالث، امنیت راوی و تعهد به حقیقت تاریخی با یکدیگر تلاقی می‌کنند. صرف‌نظر از استانداردهای مورد استفاده یا هدف از انجام تاریخ شفاهی (چه به قصد آرشیو و چه به منظور انتشار)، اصل بنیادین در این حوزه بر این قاعده استوار است: هرگاه افشای اطلاعات مربوط به شخص ثالث، آسیب‌هایی واقعی یا بالقوه به همراه داشته باشد، حریم خصوصی بر تعهد به روایت مقدم می‌شود؛ اما هرگاه حذف آن اطلاعات، درک درست از واقعۀ تاریخی را دچار اختلال کند، تعهد به حقیقت اولویت می‌یابد. البته باید توجه داشت که رعایت تناسب میان این دو اصل بسیار دشوار است و ممکن است در مرحلۀ مصاحبه و یا در زمان انتشار اثر، تفاوت‌هایی داشته باشد.

ابوالفتح مؤمن

در مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، راویان معمولاً از افراد متعددی نام می‌برند که شاهد یا درگیر واقعه بوده‌اند. ذکر نام این افراد باید محدود به نقش آنان در رویداد تاریخی باشد و تنها تا جایی ضرورت دارد که به روشن‌تر شدن مسئله کمک کند، نه اینکه اصل واقعه به حاشیه رود. راوی نباید وارد مباحث شخصی و خصوصی افراد شود و حریم آنان باید رعایت گردد؛ او باید فقط مشاهدات و مشارکت‌ها را بیان کند، نه تحلیل‌های دیگران را. مورخ تاریخ شفاهی و تدوین‌گر نیز می‌توانند با ذکر نام‌ها در پاورقی، به هم‌افزایی، اصالت‌بخشی و راستی‌آزمایی کمک کرده و متن را چندصدایی نمایند. همچنین می‌توان با بهره‌گیری از این اسامی، بازخوانی جمعی ترتیب داد تا به حقیقت واقعه نزدیک‌تر شد. در نهایت، باید از هرگونه اتهام‌زنی، فرافکنی و بیان غیرواقع درباره افراد پرهیز شود.

شفیقه نیک‌نفس

ضرورت انجام پژوهش نمی‌تواند مجوزی برای آسیب به حریم خصوصی افراد باشد. طبق قوانین موجود در ایران افشای اطلاعات شخصی بدون رضایت صاحب اطلاعات، از جمله موارد نقض حریم خصوصی محسوب می‌شود. در تاریخ شفاهی افترا و تهمت زدن به افراد در مصاحبه، در صورت انتشار آن جرم محسوب می‌شود. حتی این جرم فقط به گردن راوی نیست و شامل مصاحبه‌کننده و مسئولین طرح هم هست. مصاحبه‌های تاریخ شفاهی فاقد مصونیت از پیگرد قانونی هستند و در صورت شکایت و صدور حکم قانونی، به‌ناچار مصاحبه باید به مرجع قانونی ارائه شود. اگر مصاحبه‌شونده مطلبی را بیان می‌کند که می‌تواند برای دیگران که در مصاحبه به نام آنها اشاره شده است زیان‌آور باشد یا حریم خصوصی آنها را نقض کند، مصاحبه‌کننده یا پروژه تاریخ شفاهی موظف هستند دسترسی به مصاحبه را به لحاظ زمانی محدود کنند یا بتوانند با ارائه مدارک به محکمه، از ادعای مطرح شده، دفاع نمایند.

سید محمدصادق فیض

در اینجا بیش از دیگر نکات به مرز میان روایت صادقانه و اخلاق نزدیک می‌شویم. از آنجا که متن تولیدی، نتیجه همه فرایندهایی است که از مسیر پژوهش علمی گذر کرده است تا برای همین منظور هم استفاده شود، لاجرم باید هر دو عنصر صداقت و اخلاق را توأمان داشته باشد. اما بهره‌گیری از شیوه‌های نقل غیر مستقیم و حتی‌المقدور بدون ذکر نام و مشخصات شخص ثالث و یا استفاده از اسامی مستعار و البته با تأکید بر غیر واقعی بودن اسامی اشخاص یا حتی نقاط وقوع، صرفاً برای نامشخص ماندن شخص ثالث و حفظ حریم خصوصی وی ضروری می‌نماید.

حمید قزوینی

اساساً تعیین و تشخیصِ مرزِ فراگیر دشوار است. چه بسا کسانی طرح مطالبی را به جهت رعایت حریم خصوصی جایز ندانند و افراد دیگری بیان همان‌ها را به سبب موقعیت و تأثیرگذاری اجتماعیِ آن فرد، ضروری بدانند. به نظر می‌رسد در این بخش بهتر است به چند مورد توجه کرد. اول اینکه اطلاعات درباره واقعه باشد یعنی به نوعی با واقعه مرتبط باشد. دوم، مطالب از بخش فاش و علنی زندگی افراد باشد و سوم، روایت‌ها آسیبی به موقعیت فرد ثالث وارد نکند و به لحاظ حقوقی موجب ضرر و زیان مادی و معنوی او و خانواده‌اش نشود.

غلامرضا عزیزی

حریم‌خصوصی در قوانین، مقررات و عرف جوامع مختلف، حد و مرزهای متفاوتی دارد اما به‌طورکلی این مفهوم به‌معنی حق افراد برای کنترل دسترسی دیگران به اطلاعات شخصی، بدنی، مکانی، ارتباطاتی و تصمیمات خصوصی‌شان است. رعایت حریم‌خصوصی، معمولاً جزو تعهدات اخلاقی تاریخ شفاهی تلقی می‌شود. البته در این باب، حد و مرزهای حریم‌خصوصی را مشخص کرد (مثلا در هنگام تقابل میان حریم‌خصوصی و منافع‌جمعی). مسئله رعایت حریم خصوصی در مورد شخص ثالث خود را بیشتر می‌نمایاند؛ زیرا بر خلاف مصاحبه‌کننده و راوی، وی غایب از صحنه مصاحبه است. لذا برخی معتقدند برای انتشار مواردی که در آن به حریم خصوصی شخص ثالث پرداخته شده است، باید آن قسمت از متن مصاحبه را برای فرد ثالث ارسال کرد و از وی خواست که تنقید یا پاسخی بر آن بنویسد. سپس عین پاسخ وی را در زیرنویس منتشر کرد. البته نگارنده این سطور بر آن است که برخی از مدعاها در خصوص شخص ثالث، قابل چاپ نیستند و نباید منتشر شوند، حتی اگر در زیرنویس هم اشاره کنیم که «العهده علی‌الراوی»

هوش مصنوعی

مرز میان حریم خصوصی شخص ثالث و تعهد به واقعیت تاریخی، جایی است که نام‌بردن از آن شخص، بی‌آنکه نقشی اساسی در فهم واقعه داشته باشد، صرفاً به افشای زندگی خصوصی او بینجامد. راوی تا جایی مجاز به ذکر جزئیات شخصی است که آن اطلاعات برای روشن‌شدن علت‌العلوی یا بافت تاریخی ضروری باشد. به‌محض اینکه افشاگری، جنبۀ حاشیه‌ای یا اخلاق‌زدایانه پیدا کند و به کرامت فرد لطمه زند، تعهد به حقیقت، جای خود را به تعهد به انصاف و احترام می‌دهد. مرز، سودمندیِ عمومیِ آگاهی‌بخشی در برابر آسیبِ خصوصیِ بی‌دلیل است.(deepseek)