اسناد لانه جاسوسی، پس از 32 سال

حرکتی که دانشجویان مسلمان پیرو خط امام در 13 آبان 1358 با تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران آغاز کردند، بی‌تردید در تاریخ مبارزات ملت‌های تحت سلطه نقطه عطف به شمار می‌رود. دانشجویان دست به‌اقدامی زدند که ‌از نگاه ‌امام خمینی انقلابی بزرگتر از انقلاب اول بود. دانشجویان در جریان فعالیت‌های خود در سفارت تلاش گسترده‌ای را برای مطالعه، طبقه بندی و انتشار اسناد لانه جاسوسی آغاز کردند. دانشجویان با وجود آنکه در زمینه ‌امور اطلاعاتی و کشف رمز اسناد پیچیده تجربه نداشتند اما بخوبی از عهده ‌آن برآمدند. این اسناد از اسرار‌ جاسوسی‌ها و دخالت‌های بیشمار آمریکا در ایران و کشور‌های مختلف جهان پرده برمی‏داشت و اسامی ‌بسیاری از عوامل و رابطین آمریکا و انواع شیوه‏‌های جاسوسی و تحرکات سیاسی این کشور را در مناطق مختلف جهان افشا می‏کرد.
 یکی از دانشجویانی که موفق می‌شود قبل از نابودی کامل اسناد کاغذی و میکروفیلم‌ها، به بخشی از آن دست یابد می‌گوید: «ما به دنبال اسناد و مدارک محرمانه‌ای می‌گشتیم که بتواند ماهیت عمل آمریکایی‌ها را در سفارت به خوبی نشان دهد. در انتهای یکی از راهرو‌ها با یک دیوار بلند فولادی برخورد کردیم که خیلی مشکوک بود. صدا‌‌های خفیفی هم از آن سوی دیوار، به گوش می‌رسید که بعد‌ها فهمیدیم صدای دستگاه خرد کن اسناد بوده‌است. یکی از گروگآنها را که در بازجویی‌ها فهمیده بودیم توانایی بازکردن قفل‌های رمزدار را دارد به کنار آن دیوار آوردیم و گفتیم باید اینجا را باز کنی. اول امتناع می‌کرد. بالاخره با اصرار زیاد آن در فولادی را که به شیوه خاصی رمزگذاری شده بود باز کرد. وقتی وارد آن محوطه شدیم، دیدیم آنجا دنیایی از میکروفیلم، میکروفیش و انواع وسایل انهدام اسناد موجود است. تعدادی آمریکایی با دستگاه‌های موجود مشغول خرد کردن و انهدام اسناد و مدارک محرمانه بودند. بلافاصله همه را بازداشت و دستگاه‌ها را خاموش کردیم. به‌این ترتیب، توانستیم به بخشی از اسناد دست پیدا کنیم. در حالی که بخش قابل توجهی هم از بین رفته بود».(1)  
 مهندس سیف اللهی یکی از دانشجویان خط امام در رابطه با چگونگی دسترسی به‌این اسناد نیز می‌گوید: «اسناد سه قسمت بود. یک قسمت آنها که دست نخورده باقی مانده بود، اینها اسناد عادی بودند اگر چه بعضی از اسناد طبق بندی شده هم در اینها وجود داشت و آمریکایی‌ها فرصت نکرده بودند آنها را از بین ببرند. یک قسمت اسناد بیشتر حالت عادی داشت و به‌ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی از مسائل انقلاب و کشور ما می‌پرداختند و بعضی از اسناد هم که طبق بندی داشت و به نظر می‌آمد فرصت نکرده بودند کاری نسبت به‌ آنها انجام بدهند. یک بخش از اسناد هم پودر شده بود. بشکه های مختلف و دستگاه‌های متعددی در قسمت‌های طبق بندی شده وجود داشت که در چند ساعتی که ما مشغول راه پیدا کردن و ورود به ساختمان مرکزی بودیم اینها فرصت داشتند و با آن دستگاه‌ها آنها را پودر کرده بودند. ما نتوانستیم این پودر‌ها را بازسازی کنیم».(2) 
 دکتر محمد‌هاشم پور یزدان ‌پرست از دانشجویان مسلمان پیرو خط امام نیز در خصوص اسناد لانه می‌گوید: «یکسری از اسناد و میکروفیلم‌‌ها که زیر دستگاه پودر شد هنوز هم بازسازی‌اش ممکن نشده‌است. یک سری هم رشته شده بود که بچه‌‌ها رشته‌‌ها را کنار هم چیدند و با تلاش شبانه روزی آنرا باز سازی کردند و یک سری اسناد هم در نوار‌های کاست به رمز تبدیل شده بود که جاسوسان آمریکایی به علت عجله نتوانسته بودند این نوار‌ها را از بین ببرند. پشت کامپیوتر‌ها افتاده و از دید آنان پنهان شده بودند. در دفتر کار کاردار هم مقداری اسناد پیدا شد که ‌اینها هم دست اول و فوق سری بود. کاردار زمان تسخیر رفته بود وزارت خارجه و یک سری اسناد بسیار مهم و فوق سری را با بی مبالاتی روی میز کارش گذاشته بود. بعداً در آمریکا اظهار کرده‌است که این اسناد را در گاو صندوق ویژه گذاشته بودم و چون مأموران امحای اسناد، رمز آن صندوق را نداشتند نتواستند آنها بیرون آورده و خرد کنند و این دروغ بزرگی بود. برای فرار از مجازات بی مبالاتی در نگهداری اسناد، این دروغ را بافته‌است. به هر حال اسناد اولیه که ما منتشر کردیم، بیشتر درباره دخالت آمریکا در امور ایران بود. یکسری اسناد هم در آمد که ما صلاح نمی‌دیدیم آنها را مطرح کنیم چون فکر می‌کردیم اختلاف بوجود می‌آورد. با امام که مشورت شد. امام گفتند: «همه‌اسناد را همان گونه که هست برای مردم بخوانید».(3)
 عمده‌این سند‌ها درباره ‌اوضاع سیاسی، اقتصادی و نظامی ‌و مسائل داخلی ایران بود. اگر چه کارکنان سفارت به محض احساس خطر، اسناد طبقه بندی شده و مهم را با دستگاه کاغذ خردکن از بین بردند، اما دانشجویان به همراه گروهی از داوطلبان بسیاری از سند‌های به جا مانده را بازسازی نمودند. این گروه با حوصله و پشتکار رشته‌های باریک کاغذ را با توجه به رنگ و جنس کاغذ یا اندازه حروف از هم جدا کردند و با کنار هم گذاشتن آنها اسناد مهمی‌را بدست آوردند که بعضی آنها در مطبوعات روز و یا بصورت جزوه‌های کوچک به نام اطلاعیه‌افشاگری به چاپ رسید. این اسناد به مرور در 74 جلد به دو زبان فارسی و انگلیسی انتشار یافت، این کتاب‌ها تا مدت‌ها از کتاب‌های جنجال برانگیز و مورد توجه بود. هریک از این کتاب‌ها به یک موضوع خاص داخلی و یا خارجی اختصاص یافت.(4)
 حسین شیخ‌الاسلام دیگر دانشجوی پیرو خط امام در رابطه با اسناد چنین می‌گوید: «بعد از مدتی که فهمیدیم می‌شود اسناد را درست کرد از مدارس دانش آموزان آوردیم. یکسری از دانشجویان در مدارس تدریس می کردند و از شاگردان آنها استفاده کردیم. این کار خیلی سخت بود. در میان کوهی از رشته‌‌ها باید دنبال این بودیم که کدام رشته در کنار کدام رشته قرار بگیرد. خانم ابتکار هم اسنادی را که تکمیل شده بود ترجمه می کردند».(5)
 هنگامی که ‌اسناد موجود در سفارت و گزارش‌‌های مستند دخالت آمریکا در جریان افشای اسناد لانه جاسوسی‌ به دست آمد، در عمل مشخص شد که ‌اگر مبارزه تنها با سقوط نظام استبدادی پایان یافته تلقی شود، باز هم امکان توطئه دشمنان و تکرار حوادث تلخ گذشته فراهم خواهد بود و آنچه ‌این نظریه را تکامل می‌بخشد، تحقیق عمیق در اسناد لانه جاسوسی آمریکاست‌. از بزرگترین دستاورد‌های این حرکت‌، افشای اسنادی است که در این رویداد به دست آمد. با آن که بیش از سه دهه‌از تصرف لانه جاسوسی آمریکا گذشته‌، این اسناد می‌توانست در پژوهش‌‌های دانشگاهی در پایان‌نامه‌‌های کارشناسی ارشد و دکترای رشته‌‌های تاریخ‌، علوم سیاسی و روابط بین‌الملل مورد استفاده قرار گیرد اما بنظر می‌رسد نه در ایران و نه در سایر کشور‌های جهان‌، اقدام قابل توجهی در این زمینه صورت نگرفت. البته با توجه به نفوذ ایالات متحده در اکثر مراکز دانشگاهی جهان و اعلام ممنوعیت ورود کتاب‌های منتشره لانه جاسوسی به‌امریکا، این بی‌توجهی عمدی در غرب دور از انتظار نیست‌، اما غفلت از این موضوع در داخل کشور توجیه‌پذیر نیست‌.
 اسناد منتشر شده‌، ده‌ها موضوع کوچک و بزرگ را در شیوه‌‌های اعمال سلطه و نحوه مداخله در امور ایران و سایر کشور‌ها توسط آمریکا را نشان می‌دهد و اینکه بین جناح‌‌های امنیتی (سازمان سیا)، نظامی (پنتاگون‌) و سیاسی (وزارت امور خارجه‌) اختلاف ‌نظر‌ها و تحلیل‌‌های متفاوتی وجود داشته‌است‌. همچنین خاطرات منتشر شده دست‌اندرکاران آمریکایی نیز نشان می‌دهد که ‌آنچه در مورد غربی‌‌ها و به ویژه‌امریکایی‌‌ها درباره برنامه‌ریزی‌‌های دقیق و بلندمدت تبلیغ می‌شود، عمدتاً اغراق‌آمیز و به دور از واقعیت است‌. این اختلافات در آمریکا گاهی به حذف طرف مقابل به هر وسیله و شیو‌های می‌انجامد. به علاوه‌، این تفکر که‌ابرقدرت‌ها برای ده‌ها سال آینده برنامه‌ریزی کرده و دیگران تنها مجری سیاست‌های از پیش تعیین‌شده‌ آنها هستند با تردید جدی روبرو می‌شود.
 ابراهیم اصغر زاده‌ از دانشجویان پیرو خط امام در خصوص اسنادی که در لانه جاسوسی وجود داشت و برخی از آنها انتشار یافت و بخشی از آن نیز تحت نظر گروهی از دانشجویان قرار گرفت و اینکه نحوه‌ اتخاذ تصمیم درباره ‌انتشار آنها چگونه بود معتقد است: «مجموعه‌اسناد لانه جاسوسی که به دست آمده چه ‌آنهایی که مربوط به بخش‌های غیر سازمان سیا سفارتخانه بود اعم از تحلیل‌های اقتصادی، سیاسی، نظامی ‌و بخش‌های مختلف و چه‌ اسنادی که مربوط به سازمان سیا است، در حقیقت بخش جاسوسی و کار‌های جاسوسی آمریکا در منطقه را توضیح می‌دهد، مجموعه گرانبهایی است که باید سرمایه‌های ملی ما حساب شود، چون همه ‌اینها حاوی عملکرد آمریکا در طول سال‌های حکومت شاه بر ایران بودند».(6) 
 وی همچنین تأثیر سیاسی افشای این اسناد را چنین توضیح می‌دهد: «انتشار این اسناد از لحاظ سیاسی هم برای آمریکائی‌ها ضربه بود، برای اینکه شیوه‌های کار سند برداری آنها در دنیا افشا شد. اسناد مربوط به 22 بهمن 57 تا 13 آبان 58 از این نظر دارای اهمیت و توجه‌است که نشان می‌دهد آمریکا به هیچوجه در رابطه با انقلاب اسلامی، حاضر نیست رای مردم ایران را بپذیرد و دائما دنبال نقشه‌است که بگونه‌ای سناریو‌های خودش را طراحی کند. این اسناد برای تاریخ انقلاب ما بسیار گرانبهاست. برای منطقه هم خیلی مهم است چون سفارت ایران در منطقه مرکزیت داشته و مقدار زیادی از رونوشت اسنادی که در کشور‌های دیگر برای سازمان سیا و وزارت خارجه‌امریکا جمع آوری و ارسال می‌شده یک نسخه‌از آنها در اینجا نگهداری می‌شده‌است. بعضی از اسنادی که ما بدست آورده‌ایم و در کتاب‌های مختلفی منتشر شد‌هاند، اسناد مربوط به هند، پاکستان، عراق و اسناد مربوط به ‌امنیت خلیج فارس هستند».
 به گفته وی: «هنوز تعدادی سند از آنهایی که به‌هم می‌چسبانند، اوراق رشته رشته شده، هستند که تقریباً به‌اخر رسیده و کار بسیار مشقت باری بوده ‌است. چون از آن دسته ‌از رشته‌هایی هستند که با هم مخلوط شده‌اند و بدست آوردن آن وقت و دقت فراوانی را می‌برد. زیرا به ‌هم چسباندن رشته‌هایی که عرض‌شان عمدتاً کمتر از یک دوم عرض یک حرف انگلیسی است کار بسیار طاقت فرسائی است. یکسری میرکوفیلم‌هایی هم بود که بچه‌ها طرح‌‌هایی را دنبال می‌کردند تا از آنها استفاده کنند. ولی اینها هیچکدام به جای خیلی بالایی که بتوانیم آن را به عنوان دستاورد‌های عظیم محسوب کنیم نرسیده‌است. به هر حال شاید چند جلد از اسناد بیشتر برای انتشار باقی نمانده باشد. یکسری اسناد فنی هم هست که در امور کارشناسی بیشتر موثر است و باید ارگآنهای مربوط از آن استفاده کنند از قبیل وزارت دفاع، وزارت نفت یعنی وزارت خانه‌هایی که این اسناد به نوعی به ‌آنها مربوط می‌شده‌است».
 در سال‌های اخیر تلاش «مؤسسه مطالعات و پژوهش‌‌های سیاسی» بر آن است تا مجموعه ‌اسناد لانه جاسوسی را که قبلاً توسط دانشجویان پیرو خط امام در 74 جلد منتشر شده و یک جلد منتشر نشده که حاوی زندگینامه تعدادی از رجال سیاسی است را در 8 جلد به بازار نشر عرضه کند. در مجموعه جدید، برای کاهش حجم صفحات و سهولت استفاده محققین‌، متن اسناد حروفچینی شده و تصاویر اسناد هر جلد در یک قطعه CD با قابلیت جستجو در متن به همراه کتاب ارائه می‌شود. در هر جلد از مجموعه‌، علاوه بر فهرست مطالب در ابتدا، فهرست اعلام نیز در پایان کتاب آمده‌است‌. برای حفظ اصالت متن اولیه که‌اینک یک سند تاریخی شمرده می‌شود، متن پیشین عیناً در حروفچینی چاپ جدید نیز آمده و هیچ گونه دخل و تصرفی در محتوا و متن اسناد انجام نشده‌است‌. مؤسسه‌ امیدوار است این اثر مورد توجه بیشتر پژوهشگران و محققین تاریخ معاصر ایران و علوم سیاسی قرار گیرد. در این مجموعه محققان و مورخان می‌توانند تاحدودی به عمق و ابعاد دخالت‌های بیگانگان در سرنوشت کشور، وابستگی رجال سیاسی و درباری به بیگانه و توطئه‌های غرب علیه کشور و نیز دخالت‌ها در سال‌های 1320 ـ 1357 پی ببرند.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
  ۱- امیر رضا ستوده، بحران 444 روزه در تهران، موسسه نشر ذکر 1378، ص 89-90.
  ۲- فصلنامه مطالعات تاریخی، شماره 30، پائیز 1389.
  ۳- پایگاه خبری سحر، 20آبان 1388. 
  ۴- دایره‌المعارف انقلاب اسلامی‌، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی‌، جلد اول.
  ۵- مصاحبه حسین شیخ الاسلام با خبرگزاری فارس، 13/8/1388.
 ۶- اشغال لانه جاسوسی آمریکا به روایت اصغر زاده، بی طرف و بهزادیان http://yaranleader.persianblog.ir

محمود فاضلی