نشست میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور -2

نگاهِ دنیا به «روایت‌سازی تخصصی از جنگ» است

تهیه و تنظیم: مریم اسدی جعفری

10 خرداد 1405

به گزارش سایت تاریخ شفاهی، «اولین نشست میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور؛ با رویکرد پایداری، دفاع مقدس و مقاومت»، شامگاه چهارشنبه 30 اردیبهشت 1405، به همت معاونت علوم، تحقیقات و فناوری ارتش جمهوری اسلامی ایران و با همکاری بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، با هدف ایجاد هم‌افزایی و انسجام فعالان حوزه تاریخ شفاهی کشور در راستای ارتقای تاریخ شفاهی پایداری، تاب‌آوری، دفاع مقدس و مقاومت و همچنین تسهیل مدیریت دانش‌های میان‌رشته‌ای در جنگ تحمیلی دوم و سوم، به صورت برخط برگزار شد.

بخش نخست

ایران، مورخِ نظامیِ آکادمیک، تربیت نکرده است

«دکتر ابوالفضل حسن‌آبادی»، پژوهشگر تاریخ شفاهی و رئیس اداره اسناد سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، در بخش دیگری از این نشست اظهار داشت: «حدود 15 سال پیش در یک مقاله، موضوعی تحت عنوان «مورخان نظامی» یا «نظامیان مورخ» را مطرح کردم که هنوز وارد این مباحث نشده‌ایم. چه کسانی می‌توانند، تاریخ شفاهی جنگ را انجام دهند؟ این یک بحث کاملاً پایه است. آیا فقط افراد نظامی می‌توانند، در زمینه تاریخ شفاهی نظامی دفاع مقدس، وارد گود شوند؟ یا افراد خارج از فضای نظامی هم می‌توانند، وارد کار شوند؟ آیا روایت تاریخ شفاهی جنگ، روایت نظامی از جنگ است؟ بالاخره ما نیازمندِ روایت دیگری از تاریخ جنگ هستیم. چیزی که تا حالا بیشتر انجام شده، روایت نظامی از تاریخ جنگ و توسط نظامیانِ مورخ انجام شده و این یک مسأله مهم است. اگر یک بررسی کنید، متوجه می‌شوید که عمده کتاب‌های منتشر شده در این حوزه، با محوریت تاریخ شفاهی نظامی جنگ‌اند.

آیا اصولاً در حوزه تاریخ شفاهی جنگ، نیاز داریم که جنگ را از منظر دیگری هم ببینیم یا نه؟ این یک علامت سؤال بزرگ است. واقعیت این است که ما در ایران، مورخ نظامی، به معنای آکادمیک نداریم. در دنیا مورخ نیروی دریایی، نیروی زمینی و نیروی هوایی، [به صورت جداگانه و تخصصی] کار می‌کنند. همه در دنیا به دنبال روایت‌سازی تخصصی از جنگ هستند و ما آن را در ایران نداریم. الان وقت آن رسیده که جدی‌تر از این منظر به تاریخ شفاهی جنگ بپردازیم. ما حداقل در 30 سال گذشته، تا چه اندازه از نگاه علمی و دانشگاهی به تاریخ شفاهی جنگ نگاه کرده‌ایم؟ درست است که دانشگاه امام‌علی^(ع) و دانشگاه امام‌حسین^(ع) را داریم، اما واقعیت این است که تا حالا مورخ نظامی؛ به معنای آن‌چه در دنیا وجود دارد، تربیت نکرده‌ایم؛ چیزی میان رشته‌ای بین تاریخ و جنگ».

اهمیت نگاه بین‌المللی به تاریخ شفاهی جنگ‌های تحمیلی ایران

دکتر حسن‌آبادی ادامه داد: «آیا اصولاً جنگ برای ما یک موضوع تاریخی شده یا نه؟ این بحث بسیار مهمی است. اگر جنگ را به عنوان یک موضوع تاریخی بپذیریم، باید نوع دیگری به آن نگاه کرد. تاریخی کردنِ موضوعِ جنگ، یک علامت سؤال بزرگ است. آیا ما مثل دنیا می‌خواهیم، جنگ را تاریخی کنیم یا نه؟ اگر جنگ، به عنوان یک موضوع تاریخی مدنظر قرار گیرد، علامت سؤال‌ها، نگاه‌ها به موضوعات مطرح شده در تاریخ جنگ و حتی خروجی‌ها هم عوض خواهد شد. ما درگیر مسائل کاملاً بنیادین در این زمینه هستیم. در کنار این موضوع، بعد از این همه سال‌ و علاوه بر تلاش‌های امثال دکتر نورائی، دکتر ابوالحسنی و دیگر دوستان، هنوز نتوانسته‌ایم مورخ تاریخ شفاهی تربیت کنیم. نکته بعدی، نگاه بین‌المللی به تاریخ جنگ است. وقت آن رسیده که به جنگ، نگاه بین‌المللی داشته باشیم. باید تفاوت دیدگاه و نوع ارائه پیدا کنید تا بر اساس مزاج و خواست دنیا از جنگ، آن را ارائه دهید. در حالی که ما کمتر به این موضوع نگاه می‌کنیم. دنیا هم به روایت نظامی از تاریخ جنگ علاقه‌مند است، هم به روایت مردمی از تاریخ جنگ. جنگِ ما در زمره جنگ‌هایی بود که هم نظامی و هم مردمی بود و گستره زیادی از کشور نیز درگیر آن بود. در حالی که ما به روایت مردمی از تاریخ جنگ، برای ارائه به مردم دنیا وارد نشده‌ایم و دنیا علاقه‌مند به این مبحث است.

نکته بعدی، تجربه‌نگاریِ دانشیِ جنگ است که باید در حوزه دانشِ نظامی به آن بپردازیم. به حوزه دانش نظامی جنگ، به صورت هدفمند، آگاهانه و آرشیوی نپرداخته‌ایم که در زمره موضوعات بسیار مهم است. اقتضائات و الزامات آن باید شناسایی شود و سؤال مهم این است که آیا اکنون می‌توان، دستاوردهای تاریخ نظامی جنگ در حوزه‌های مختلف را بیان کرد یا نه؟ آیا محرمانه است یا نه؟ این‌ها در زمره موضوعات چالشی است.

 نکته آخر در حوزه تاریخ جنگ، این است که واقعاً الان نمی‌دانیم، چقدر در حوزه جنگ کار کرده‌ایم. واقعیت این است که الان در حوزه تاریخ شفاهی جنگ، یک آمار دقیق نداریم. هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید که در حوزه تاریخ شفاهی جنگ، چقدر مصاحبه کرده‌ایم. 20هزار ساعت؟ 100هزار ساعت؟ آمار، مشخص نیست و این اصلاً خوب نیست.

گام اول برای هرگونه تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی، داشتنِ داده و اطلاعات است که ما در همین نقطه اول، مشکل داریم. واقعاً باید جمع‌بندی شود که در حوزه تاریخ شفاهی جنگ، چقدر مطلب و محتوا داریم. درباره چه موضوعاتی چه مقدار کار شده و چه مقدار، کار نشده؟

از نظر خودم، ارتش در حوزه تاریخ شفاهی، مظلوم است. در دنیا به «روایت‌سازی نظامی شخصی از جنگ» اهمیت داده می‌شود. به همین خاطر است که مورخ نظامی نیروی هوایی و نیروی دریایی دارند. ارتش باید روایت خودش از تاریخ جنگ را داشته باشد. آیندگان قرار است از این محتوا برای پژوهش‌های تاریخی استفاده کنند و به روایت‌ها برسند. توصیه‌ام این است که دوستان ما در ارتش، به دنبال روایت خودشان از جنگ باشند و این حقِ ارتش است. باید وارد بحث روایت‌سازی در چارچوب‌ها و استانداردهای تعریف شده، بشویم. هر حوزه تاریخ شفاهی باید شیوه‌نامه تاریخ شفاهی خودش را داشته باشد. برای مثال نیروی زمینی آمریکا، شیوه‌نامه تاریخ شفاهی خودش را دارد که با شیوه‌نامه تاریخ شفاهی نیروی هوایی، متفاوت است. توجه داشته باشید که استانداردهای جامع تاریخ شفاهی، یکی است. اما هر حوزه‌ای از تاریخ جنگ هم شیوه‌نامه تاریخ شفاهی خودش را دارد. ما یک «روایت‌سازی عام از تاریخ شفاهی» و یک «روایت‌سازی خاص از تاریخ شفاهی» داریم و هنوز به روایت‌سازی خاص، وارد نشده‌ایم. در این حوزه، استانداردهای مشخصی تعریف نشده که امیدوارم در ادامه این میزگرد تخصصی به آن پرداخته شود».

سپس سرهنگ حمید حیدری، رییس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج پژوهش‌های دفاع مقدس نیز با اشاره به غیرقابل انتشار بودنِ بسیاری از مباحث تاریخ شفاهی نیروهای مسلح تأکید کرد: «ما امروز باید نفر تربیت کنیم، که دو فردای دیگر، آیندگان بدانند. مورخ را باید خودمان تربیت کنیم که دغدغه و نگرانی نداشته باشیم و با رعایت چارچوب‌های اصلی، این کار را به سرانجام برسانیم و برای 5 تا 10 سال آینده، مورخان تخصصی تربیت کنیم. جدای از بحث همایش تاریخ شفاهی، در زمینه توانمندسازی و تربیت نیروی متخصص هم باید تلاش کنیم».

جنگ‌های نسل نو، تاریخ شفاهی نو می‌طلبد

دکتر رضا جهانفر، مدیر دانش و تولید علم معاونت عتف آجا نیز گفت: «ارتش دارای 7 دانشگاه و 30 رده پژوهشی است و بنابر درخواست بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، قرار شده که رشته تاریخ شفاهی در یکی از دانشگاه‌های ارتش، در مقطع کارشناسی ارشد یا دکترا راه‌اندازی شود. در این زمینه، جلساتی با وزارت علوم برگزار شده، اما مسأله پرورش مورخ نظامی در نیروهای مسلح، مسأله‌ مهمی است که باید در دستور کار قرار گیرد و فکر می‌کنم، پیشنهاد دکتر حسن‌آبادی، پیشنهاد صحیحی است. حتماً به اتفاق دکتر عزیزی، دبیر علمی همایش، جلسه‌ای در این خصوص برگزار خواهیم کرد و یک برنامه، به ستادکل و وزارت علوم ارائه خواهیم داد».

دکتر مهدی کاموس، آخرین سخنران «اولین نشست میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور؛ با رویکرد پایداری، دفاع مقدس و مقاومت» بود. وی دیدگاه‌های خود را به شرح زیر مطرح کرد: «وقتی نام ارتش جمهوری اسلامی ایران می‌آید، دو انگاره به ذهن ما متبادر می‌شود: اول، اعتماد و دوم، مردمی بودنِ ارتش. ارتش به علت مسأله سربازی و سایر مسائلی که در ارتش وجود دارد، یکی از نهادهای مردمی محسوب می‌شود. دوم، ارتش مورد اعتماد مردم است. در کنار این دو انگاره، بحث برگزاری و اجرای پروژه‌های بزرگ هم به ذهن می‌آید و توقع می‌رود که طرح‌ها در وسعت زیادی صورت گیرد. کما این‌که در دنیا هم به همین صورت بوده است. به خصوص در حوزه تاریخ شفاهی، ارتش آمریکا و انگلستان در اجرای تاریخ شفاهی، کارهایی با تعداد بسیار بالا انجام داده‌اند و تا حدودی توانسته‌اند، جنبه‌های مردمی و اصولی تاریخ شفاهی را عملی کنند. وقتی ارتش در یک کشور، تاریخ شفاهی اجرا یا حمایت می‌کند، تبدیل به سند می‌شود. وقتی که ارتش یا نیروی نظامی، تاریخ شفاهی انجام می‌دهند، اعتبار او نسبت به برخی از سازمان‌های دیگر بالاتر است و در واقع، اعتبار بین‌المللی پیدا می‌کند. از این جهت، رعایت اصول پژوهشی و همچنین بحث‌های سندی در این مسأله، اهمیت چند برابری پیدا خواهد کرد.

ما از جنگ‌های نسل نو که اکنون با آن روبرو هستیم، هیچ پیشینه‌ای نداریم؛ چه در ادبیات، چه در تاریخ، چه در مستندنگاری. ما از جنگ‌های قبل، پیشینه داشتیم، اما از جنگ‌های فناورپایه و جنگ‌هایی که مردم در آن، کاملاً با شگفتی‌هایی روبرو می‌شوند و یک جنگ ترکیبی تمام‌عیار است، پیشینه‌ای نداریم. اگر در حوزه تاریخ شفاهی به خوبی عمل کنیم، نه تنها در حوزه تبیین تاریخ موفق خواهیم بود، بلکه تبدیل به الگویی در عرصه بین‌المللی خواهیم شد که به نظر من جنگ‌های نسل نو، تاریخ شفاهی نو را می‌طلبد. در جنگ‌ها، شهرها به خط مقدم تبدیل‌می‌شوند و هر لحظه احتمال دارد، با یک ترور یا شوک روبرو شویم. سرعت و شدت جنگ‌ها بالاست و فناوری، نقش بسیار مهمی را بازی می‌کند. ما در قبال این نوع جنگ، دچار جهل هستیم و این نادانستگی و غیر قابل پیش‌بینی بودن، یکی از ویژگی‌های آن است. فکر می‌کنم که این دو محور، قابل توجه است.

تحریم 25 ساله و همه‌جانبه ایران در طول تاریخ، بی‌نظیر است و ما تاریخ شفاهی تحریم را نداریم. دو سال است که طرحی در این زمینه نوشته‌ام و به کتابخانه ملی، حوزه هنری و جاهای دیگر، پیشنهاد داده‌ام و واقعیت امر این است که دوستان دیگر می‌توانند، طرح‌های بهتری بنویسند و کار کنند. اما در هر صورت، تاریخ شفاهی تحریم را نداریم و نمی‌دانیم که این تحریم، با مردم و سبک زندگی ما چه کرده؟ ازدواج، طلاق، وضعیت دارو، بیماران، وضعیت تحصیل، مهاجرت و تمام شئونات ما را تحت تاثیر قرار داده است. وقتی پای ارتش به میان می‌آید، چنین انتظاری هم به میان خواهد آمد».

بنابر اظهارات دبیر میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور، نتایج برنامه‌ها و اقدامات مربوط به خدمات تخصصی این میز، به شرح زیر ارائه خواهد شد: «ارائه اسناد و گزارش‌های راهبردی به اعضای میز تخصصی، مردم، ادارات و سازمان‌های مرتبط»، «انتشار کتاب، مجموعه مقالات، ویژه‌نامه، نشریه و... در حوزه تاریخ شفاهی و دانش‌های میان‌رشته‌ای مرتبط با تاریخ شفاهی»، «تکمیل مطالب موردنیاز بانک‌های اطلاعاتی»، «انتشار گزارش‌های پژوهشی در قالب لوح فشرده و...»، «برگزاری سخنرانی، نشست تخصصی، کارگاه دانش‌افزایی و آموزشی و سایر رویدادهای علمی و پژوهشی» و «ارائه پیشنهادات و توصیه‌های برگرفته از بسته‌های دانشی استخراج شده از تاریخ شفاهی افراد، اماکن و رویدادهای مرتبط با پایداری، تاب‌آوری، دفاع مقدس و مقاومت به سازمان‌های مرتبط»

همچنین مصوبات «اولین نشست میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور؛ با رویکرد پایداری، تاب آوری، دفاع مقدس و مقاومت» به شرح زیر است:

1-برگزاری دوره‌های کوتاه‌مدت تاریخ شفاهی برای سازمان‌های متقاضی

2-برگزاری نشست تاریخ شفاهی ورزش ایران، به میزبانی ارتش

3-برگزاری نشست تاریخ شفاهی نظامیان به میزبانی ارتش

4-با در نظر قرار دادن اهداف و کارکردهای میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور، شیوه‌نامه میز یاد شده توسط معاونت عتف ارتش مهیا و برای اعضای نشست ارسال خواهد شد تا در جلسه بعدی میز تخصصی تاریخ شفاهی کشور، مورد بررسی و در صورت امکان، تصویب شود و برای بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس ارسال شود.

پایان