گزارش پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی؛ دین و فرهنگ -2

تفاوت انگاره‌های اخلاقی دین و تاریخ شفاهی

مریم اسدی جعفری

30 خرداد 1405

به گزارش سایت تاریخ شفاهی، پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی ایران با موضوع «دین و فرهنگ»، صبح پنجشنبه (21 خرداد 1405) با مشارکت انجمن تاریخ شفاهی ایران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم، در هتل فدک این شهر برگزار شد.

تاریخ شفاهی، فرهنگ و دین؛ اضلاع مثلثی معناساز

در بخش دوم این همایش، «دکتر علی ططری» و «دکتر مرتضی میردار»، به عنوان مدیران اولین پنل تخصصی، حاضر شدند. خانم «پیمانه صالحی»، مقاله خود با عنوان «روابط موضوعی در تاریخ شفاهی فرهنگ و مذهب از منظر کلان و خُرد» را به صورت برخط ارائه داد. در ادامه، گزیده‌ای از سخنان این فعال حوزه تاریخ شفاهی منعکس شده است: «هدف من از تألیف این مقاله، برقراری یک رابطه پویا بین مؤلفه‌های فرهنگ و مذهب با تاریخ شفاهی است، تا گراف جامع از روابط موضوعی تاریخ شفاهی، فرهنگ و مذهب ارائه کنم. این گراف شبکه‌ای را بر اساس بررسی و تحلیل منابع کتابخانه‌ای طراحی کردم تا در نهایت نشان دهم که صداهای عامه مردم، چگونه از روزنه تاریخ شفاهی، به گرانی‌گاهِ فرهنگ و مذهب تبدیل می‌شود.

حافظه جمعی جامعه، هویت فرهنگی مردم را تثبیت و قابل انتقال می‌کند. همچنین فرهنگ ملموس و ناملموس جامعه از این طریق، مستندسازی می‌شود. تاریخ شفاهی در بستر دین و فرهنگ، یکی از بهترین روش‌های انتقال ارزش‌های دینی محسوب می‌شود. به عبارتی مذهب به تاریخ شفاهی، روح می‌بخشد و فرهنگ به آن، شکل ملموس می‌دهد. درباره افق‌های پیشِ روی تاریخ شفاهی فرهنگ و دین، می‌توان گفت: ثبت گفتار، استعاره، سکوت و تعلیق در زبان روایت‌گری، ساختار تاریخ شفاهی فرهنگ و دین را می‌سازند و دانش ذهنی راویان را به دانش عینی بدل می‌کنند. همچنین داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها که با مکان‌های مقدس در ارتباط هستند، باعث ایجاد ارتباط معنوی، بین مردم با آموزه‌های دینی می‌شوند. تفاوت‌های جنسیتی در روایت‌گری مثل: نقش زنان در آیین‌های سوگواری نیز شکل جدیدی از تاریخ‌نگاری دینی را پدید می‌آورد. تاریخ شفاهی، فرهنگ و دین، اضلاع مثلثی معناساز هستند که هر ضلع آن بدون دیگری، ناقص است. اگر بخواهم از تاریخ شفاهی به عنوان روشی برای فرهنگ و مذهب نام ببرم، تاریخ شفاهی  تبدیل به ابزاری برای تحلیل شبکه‌های معنایی می‌شود که در زمینه فرهنگ و دین پدید می‌آورند. در حوزه فرهنگ هم با روش تاریخ شفاهی می‌توان، الگوهای روایی در افسانه‌ها و قصه‌های محلی را تحلیل کنیم. دومین مؤلفه، ارتباط فرهنگ و مذهب، به عنوان بستر و زمینه‌ای برای روایت شفاهی است. به عبارتی دیگر، هیچ روایت تاریخ شفاهی، بدون پیشینه شکل نمی‌گیرد و هر راوی، در دل یک سنت فرهنگی و مذهبی خاص می‌اندیشد و سخن می‌گوید. سومین مؤلفه، این است که فرهنگ و مذهب، هم بستر و هم محصولِ همان روایت هستند».

چالش‌های اخلاقی در مصاحبه تاریخ شفاهی دین

پنل دوم در پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی ایران، با مدیریت «حجت‌الاسلام سعید فخرزاده» و «دکتر محمود سادات» برگزار شد. سادات در ابتدای این پنل اظهار داشت: «در تاریخ شفاهی، اصل بر این است که روایت شاهد عینی را جمع‌آوری کنیم و هرچه این روایت کامل‌تر باشد، ما موفق‌تر هستیم. تأکید می‌شود قبل از شروع مصاحبه، اسناد و مدارک مربوط به رخداد را ببینیم و دستِ پُر، مقابل راوی بنشینیم. هرجا هم از محدوده روایت خارج شد، از آن‌جا که ما مطلعیم و اسناد را دیده‌ایم، بتوانیم روایت درست را پیدا کنیم. اما در حوزه دین، یک سری ملاحظات اخلاقی وجود دارد. به ویژه وقتی قرار است فردی، روایتی را از جایگاه دین مطرح کند، ملاحظات اخلاقی مثل: غیبت کردن و تهمت زدن در حوزه تاریخ شفاهی دین، پُررنگ‌تر می‌شود. لزوم پرده‌پوشی، یک انگاره اخلاقی است. ولی در تاریخ شفاهی، اصل ما بر این نیست. وقتی می‌خواهیم، دین و تاریخ شفاهی را انطباق دهیم، با چالش‌های متعددی روبه‌رو می‌شویم».

دومین مقاله با عنوان «چالش‌های اخلاقی و روش‌شناختی تولید دین و تاریخ شفاهی در روایت‌های فرهنگ از منظر کنشگران حوزه تاریخ شفاهی و رسانه» توسط «حسنیه‌سادات مهدوی» ارائه شد که گزیده‌ای از آن به شرح زیر است: «این مقاله، به چالش‌های پیشِ روی تاریخ شفاهی به ویژه در موضوعاتی مثل: فرهنگ و دین می‌پردازد. چون حافظه دینی و فرهنگی خیلی از جوامع، در قالب شهادت، روایت تجربه معنوی و داستان‌های محلی منتقل می‌شود. برای همین دلیل، ثبت آن مستلزم نوعی حساسیتِ روش‌شناسی و اخلاقیِ ویژه است. ترکیب تاریخ شفاهی و موضوع دینی، نیازمند درک عمیق از مرزهای عاطفی جامعه است و مصاحبه‌گر باید زبان و بارِ معنایی روایت را همان‌طور که راوی تجربه می‌‎کند، منتقل و ثبت کند. این حساسیت، به‌خصوص در موضوعات مرتبط با باور، قداست و تجربه‌های روحانی صدق می‌کند. در این مقاله، یک پژوهش از نوع کیفی - اکتشافی انجام شده و داده‌ها با استفاده از مصاحبه نیمه‌‎ ساختاریافته، با 11 نفر از کنشگران هر دو حوزه که با نمونه‌گیری هدفمند انجام شده بودند و فعالیت بالای 10 سال در حوزه رسانه یا تاریخ شفاهی و یا هر دو داشته باشند، انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد که با توجه به پرسشنامه‌ها، 4 مضمون اصلی، 10 مضمون فرعی و 2 کُد شناسایی شد و کنشگران، در مقابل دین و فرهنگ، نقاط و اصطلاحات مشترکی بیان کردند که هرچند ظاهر یکسانی دارند، اما هر کدام با توجه به حوزه کاری خودشان، با ویژگی‌های خاصی آن را تعریف و تحدید می‌کردند». مهدوی در ادامه، به مقایسه مصاحبه، روایت، سوژه‌یابی، بی‌طرفی، مخاطب و تدوین در رسانه و تاریخ شفاهی، همچنین چالش‌های این دو حوزه پرداخت.

سپس دکتر محمود سادات تأکید کرد: «مصاحبه خبری با تاریخ شفاهی، متفاوت است و بحثی که در این مقاله مطرح کردید، به نظرم باید تفکیک شود. کاری که خبرنگار در مصاحبه خبری می‌کند، با استانداردهای تاریخ شفاهی که برای تولید داده برای مورخ آینده است، کمی با هم تفاوت دارد که در بحث شما خلط شده بود. نکته دوم در مصاحبه خبری، شهرت مهم است. اما در مباحث نظری تاریخ شفاهی، اصل بر این است به سراغ خاموشان تاریخ برویم که این دو با هم نمی‌خوانند. یکی از چالش‌های خاص در تاریخ شفاهی دین می‌تواند، کشته شدن افراد در جنگ و شهادت باشد. این نمونه، کار خیلی دقیقی می‌طلبد. این‌که وقتی فردی متألم است، آیا باید بلافاصله به سراغ او برویم و یا کمی دیرتر این کار را انجام دهیم؟ کدام روایت، به واقعیت نزدیک‌تر است؟ این موضوعات، خیلی جای بحث دارد».

انتقال سینه به سینه آیین‌های رضوی

«کیمیا کشتی‌آرا» به عنوان سومین ارائه دهنده مقاله، به «تبیین عملکرد کانون علمی و تربیتی جهان اسلامی در شهر اصفهان؛ با تکیه بر تاریخ شفاهی» پرداخت و پس از آن «دکتر ابوالفضل حسن‌آبادی»، مقاله خود با عنوان «کارکردهای تاریخ شفاهی در مستندسازی تاریخ خاندانی اماکن متبرکه در حرم امام رضا^(ع)» را ارائه کرد که برشی از آن را در ادامه می‌خوانید: «سخنرانی من و دکتر غلامرضا آذری خاکستر به نوعی، سابقه تاریخ شفاهی آستان قدس رضوی است. تاریخ شفاهی آستان قدس، سابقه‌ای 27 ساله دارد و الان با بیش از 27هزار ساعت مصاحبه، در زمره دو آرشیو اولِ تاریخ شفاهی کشور قرار دارد. در حوزه تاریخ شفاهی اماکن متبرکه، بیش از2هزار ساعت مصاحبه آرشیو شده که در ایران، کمتر جایی در حیطه اماکن متبرکه در زمان 20 ساله، کار شده است. رویکرد من در سخنرانی امروز، تاریخ خاندانی است. تاریخ خانوادگی و تاریخ خاندانی متفاوت‌اند. تاریخ خانوادگی را زیاد داریم. در دنیا هم یکی از شقوقِ اصلی در تاریخ شفاهی هستند. اما تاریخ خاندانی، معنای متفاوتی دارد. تاریخ خاندانی، به راحتی شکل نمی‌گیرد. باید زمان بگذرد و عمق بگیرد. معتقدیم که آستان قدس رضوی، یکی از بزرگ‌ترین مراکز تاریخ خاندانی دنیاست. چون سابقه 500 ساله خدمت موروثی دارد و خاندان‌هایی که در حرم خدمت کرده‌اند. تاریخ‌شان هم کاملاً مستند است. یعنی بعضی از این خاندان‌ها از دوره صفویه، خادم هستند و هنوز هم خدمت می‌کنند. این یک ظرفیت بزرگ موضوعی است که هم اسناد آن‌ها در مرکز اسناد آستان قدس رضوی موجود است هم از این منظر، تاریخ خاندانیِ حرم می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. در واقع این نکته را بررسی کردیم که کار کردن در اماکن متبرکه، چه تأثیری بر زیست زیرمذهبی و مذهبیِ خاندان‌هایی که چند نسل در حرم خدمت کردند، می‌گذارد؟ خدمت در حرم، چه تأثیری بر زندگی معنوی و زیست آ‌ن‌ها داشته است؟ این شامل مجاورین، خادمان خارج از مشهد و یا نائبان خدمت هم می‌شود. وقتی از این منظر به تاریخ خاندانی نگاه می‌کنیم، به نکات جالبی می‌رسیم. یک موضوع، بحث تعلق مکانی و پیوند با حوزه دین است. حضور در یک مکان مذهبی در یک فرآیند و همچنین خدمت موروثی، یک شبکه معنوی و ارتباطی بسیار قوی ایجاد می‌کند که ریشه‌های هویتی مجموعه را نگه می‌دارد.

بحث شکل‌گیری و گسترش استفاده از تاریخ شفاهی در این زمینه، بسیار اهمیت دارد: اولاً انتقال ارزش‌ها و باورها مهم است. در این خاندان‌های موروثی، باورهایی شکل گرفته که علی‌رغم تفاوت دیدگاه و حتی تفاوت زندگی، نسل به نسل منتقل شده و نهفته است. اما این باور در وجود آن‌ها به وجود آمده و ارزش دارد. دوم، بحث افتخار و جایگاه اجتماعی است. بسیاری از آن‌ها جایگاه و شأن اجتماعی‌شان را در ساختار اماکن متبرکه تعریف کرده‌اند. بحث حافظه جمعی خانوادگی نیز اهمیت دارد. شخصیت بسیاری از این خاندان‌ها در دل اماکن متبرکه شکل گرفته که منجر به ایجاد یک هویت تاریخی برای آن‌ها شده و در زمره خانواده‌های صاحب‌نام قرار گرفته‌اند. همچنین ایجاد پیوند با جامعه بزرگ‌تر، در دل این اماکن متبرکه شکل می‌گیرد و نقش پژوهشی و آموزشی که به صورت غیر متمرکز و غیر مستقیم، از فرآیند ارتباطی در اماکن شکل می‌گیرد، موضوع مهمی است و امیدواریم، بحث تاریخ شفاهی در اماکن متبرکه، در حرم حضرت معصومه هم شکل بگیرد تا برای فعالان حوزه تاریخ شفاهی هم کارکرد پیدا کند».

در ادامه «دکتر غلامرضا آذری خاکستر» نیز مقاله خود با عنوان «بازخوانی آیین‌های مذهبی در حرم مطهر رضوی با تأکید بر روایت و تجربه زیسته خدام و فراشان» را تشریح کرد. گزیده‌ای از این ارائه، در ادامه آمده است: «سابقه آیین‌های مذهبی در اماکن مقدس، طولانی است و اسناد نشان‌ می‌دهد که از دوران صفوی به بعد، شاهد برگزاری مراسمی مثل: نقاره‌نوازی یا خطبه تحویل کشیک‌ها یا جاروکشی در حرم مطهر بوده‌ایم و این مراسم، تداوم داشته‌اند. مهم‌ترین مسأله در این پژوهش، بررسی عوامل و دلایل استمرار برگزاری آیین‌های مذهبی بوده است. این خدام، فراشان و افرادی که در حرم مطهر رضوی مشغول بوده‌اند، مسئولیت سنگینی برعهده داشته‌اند. این آیین‌ها را نسل در نسل، به فرزندان‌شان آموزش داده‌اند و این آیین‌ها تداوم پیدا کرده‌اند. هدف از این پژوهش، ثبت و ضبط روایت شفاهی خدام از مراسم مذهبی، شناسایی خاندان‌های مؤثر در برگزاری آیین‌ها، نقش خدام موروثی و ساختارهای خدمتی در انتقال بین نسلی و فراهم‌سازی داده‌های علمی برای پژوهشگران است. با وجود اسناد متعدد دراین‌باره، به این نتیجه رسیدیم که تنها راه دسترسی به لایه‌های پنهان آیین‌های مذهبی، روش تاریخ شفاهی است. در متون و اسناد، هیچ ردپایی از آن‌ها نداریم و این تاریخ شفاهی است که توانست، این جریان را زنده کند، روایت خدام را نشان دهد و ثابت کند که این آیین‌ها بر اساس تجربه عملی و انتقال سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند».

در پایان پنل دومِ پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی ایران، حجت‌الاسلام سعید فخرزاده اظهار داشت: «چیزی حدود 80هزار مسجد و هزاران تکیه و امامزاده و حوزه علمیه در کل کشور داریم. همه این‌ها به عنوان مکان‌های مقدس و مذهبی شناخته می‌شوند و تصور اولیه این است که مراکز عبادی هستند. اما این اماکن، علاوه بر این کارکرد، در حوزه اقتصاد محلی، آموزش، فرهنگ، هویت‌بخشی، حافظه جمعی، فعالیت‌های سیاسی - اجتماعی هم نقش داشته‌اند. تاکنون کتاب و تحقیقات زیادی درباره این مراکز انجام شده، اما بیشتر درباره معماری و... بوده و کمتر به حوادث پرداخته شده است. موضوعاتی مثل: ثبت خاطرات متولیان، هیئت امنا، امام جماعت، خادمان، روحانیون، واقفان و کسبه اطراف مساجد، ابعاد کمتر شناخته شده‌ای هستند که می‌توان به تاریخ شفاهی آن‌ها ورود کرد و داده‌هایی به ما خواهد داد تا برنامه‌ریزان فرهنگی ما بر اساس این داده‌ها، نسبت به توسعه و رشد فعالیت‌های دینی برنامه‌ریزی کنند».

ادامه دارد...

گزارش پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی؛ دین و فرهنگ -1