نقدی بر سؤال 41 تاریخ شفاهی

حسن بهشتی‌پور

04 مرداد 1405

سایت تاریخ شفاهی، مطابق روال هر هفته، سؤال شمارۀ  ۴۱ تاریخ شفاهی را برای کارشناسان این حوزه ارسال کرد و از آنان خواست پاسخ خود را در ۱۰۰ کلمه ارائه دهند. در این میان، آقای حسن بهشتی‌پور، از فعالان و صاحب‌نظران تاریخ شفاهی، به سؤال مذکور اشکالی وارد دانستند. یادداشت پیشِ رو، شرح ایراد و نگاه انتقادی این کارشناس به پرسش هفتۀ اخیر است.

41. نوستالژی (احساس عاطفیِ دلپذیر همراه با نوعی دلتنگی نسبت به موقعیتی در گذشته) چه تأثیری بر تداعی خاطرات و شکل‌گیری روایت دارد؟

این پرسش، از اساس، دارای چند چالش جدی است. اول، تعریفی که در پرانتز از نوستالژی ارائه شده است ناقص است. زیرا نوستالژی را فقط به «گذشته» محدود می‌کند در صورتی که واژۀ nostalgia در اصل به معنای «دردِ دوری از خانه» است، نه «دردِ دوری از گذشته». بعدها مفهوم آن گسترش یافت و گذشته، یکی از موضوعات نوستالژی شد، اما تنها موضوع آن نیست. چراکه ممکن است فرد نسبت به زادگاه، خانۀ پدری، یک محله، یک زبان یا لهجه، یک فرهنگ، یک جمع انسانی و حتی سبکی از زندگی که هنوز هم ممکن است بخشی از آن وجود داشته باشد، احساس نوستالژی داشته باشد.

دوم، نوستالژی همیشه دلپذیر نیست. روان‌شناسان امروز آن را هیجانی دو سویه bittersweet می‌دانند؛ یعنی هم‌زمان دو احساس متضاد را در خود دارد، لذت از یادآوری و اندوه از دست رفتن یا دور شدن. گاهی جنبۀ اندوه آن بسیار پررنگ‌تر از لذت است.

سوم، عنصر «فقدان» در این تعریف غایب است. آنچه نوستالژی را از صرفِ یادآوری گذشته متمایز می‌کند، احساس فاصله یا فقدان است. برای مثال اگر من فقط دوران دبستانم را به یاد بیاورم، این یک خاطره است، اما اگر احساس کنم آن دوره، آن آدم‌ها، آن فضا یا آن کیفیت زندگی دیگر از دست رفته و بازگشت‌ناپذیر است و همین احساس در من اندوهی شیرین ایجاد کند، آن‌گاه با نوستالژی روبه‌رو هستیم. بنابراین، عنصر اصلی نوستالژی صرفاً گذشته نیست بلکه فقدانِ امرِ ارزشمند است.

چهارم، موضوع سؤال به صورتِ دقیق روشن نیست. آیا دقیقاً منظور از روایت در این سؤال، طبق روال پرسش‌های قبلی تأثیر نوستالژی بر شکل‌گیری روایت در تاریخ شفاهی مورد نظر است؟ در این صورت رابطه آن با تأثیر نوستالژی بر خاطرات چیست؟

پنجم، چگونه می‌توان پاسخی دقیق و صحیح به این پرسش در صد کلمه ارائه کرد که حداقل چهار اشکال اساسی دارد؟ اما اگر شما فرض بگیرید تعریف نوستالژی را به شرح زیر قبول کنیم: نوستالژی، هیجانی پیچیده و آمیخته با اشتیاق، دلتنگی و لذت است که در اثر احساس فاصله یا فقدان نسبت به شخص، مکان، زمان، رابطه، فرهنگ یا تجربه‌ای ارزشمند پدید می‌آید و معمولاً با یادآوری آن، احساس تداوم هویت و معنای زندگی را نیز در فرد برمی‌انگیزد.

برای مشاهده منبع برای تعریف نوستالژی اینجا کلیک کنید.