نقد کتاب بهداشت جنگ

غلامرضا عزیزی
عضو هیئت علمی (بازنشسته) پژوهشکده اسناد، پژوهشگر تاریخ شفاهی

01 شهریور 1405

■ تاریخ شفاهی دفاع مقدس روایت دکتر علی مهرابی ‌توانا؛ بهداشت جنگ

■ به ‌کوشش دکتر محمدرضا باقری

■ بازنویسی و ویرایش: الله‌کرم عباسی

■ تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس؛ 432ص

■ چاپ اول، 1403

این کتاب، حاصل بیست جلسه گفتگوی دکتر محمدرضا باقری با دکتر علی مهرابی ‌توانا است و 6 فصل دارد. 

فصل نخست اطلاعاتی درباره مصاحبه‌شونده از تولد تا ورود به وزارت بهداشت را در بر دارد که حاصل سه جلسه مصاحبه است. فصل دوم خبائث پنهان در غائله کردستان نام گرفته و حاصل چهار گفتگو است.[1] فصل سوم حاصل سه جلسه مصاحبه است که به بیان فراز و نشیب‌های بهداشت در سال‌های پایانی جنگ تحمیلی می‌پردازد. فصل چهارم رابطۀ درخشش پزشکی با ارتقاء سطح بهداشت در جنگ‌ها را طی سه جلسه مصاحبه به تصویر کشیده است. فصل پنجم به بهداشت محیط اختصاص یافته و فصل ششم بهداشت و مسمومیت‌های غذایی را مورد بررسی قرار داده است.

بدین ‌ترتیب، همچنان که مشاهده می‌شود از منظر محتوا، کتاب ترکیبی از تاریخ شفاهی دفاع مقدس، تاریخ طب نظامی و بیماری‌شناسی است.

قسمت اصلی کتاب، روایت تاریخ شفاهی بهداشتِ جنگ تحمیلی است؛ اما در کنار آن به سابقۀ بیماری‌ها در جنگ‌ها نیز اشاره شده و بدین ‌ترتیب به‌نوعی وارد تاریخ طب نظامی شده است. همچنین قسمت قابل‌ توجهی از متن کتاب به توضیحات پزشکی و بهداشتی پرداخته است.

کتاب «تاریخ شفاهی دفاع مقدس روایت دکتر علی مهرابی ‌توانا؛ بهداشت جنگ» همچون سایر کتاب‌هایی که مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس با فروست «تاریخ شفاهی دفاع مقدس» منتشر می‌کند از چند منظر دارای اهمیت است. نخست آن‌که سوژة اصلی این آثار در رده فرماندهان دوران دفاع مقدس قرار دارند. بیشتر مصاحبه‌ها را افرادی انجام داده‌اند که با سوژه آشنایی کامل داشته و از این رو فرآیند مصاحبه به دقت و کاملاً تخصصی انجام شده است.

یکی دیگر از امکانات مرکز وجود اسناد و مدارک یکتا و گرانبهای دوران دفاع مقدس است. دسترسی مصاحبه‌کننده و مصاحبه‌شونده به اسناد و مدارک موجود در این مرکز، برای هر دو رکن مصاحبه مفید است. این موضوع امکان «تقویت» حافظه و زدودن «گردوغبار حاصل گذشت ایام، نشسته بر خاطرات» مصاحبه‌کننده را فراهم می‌آورد و به مصاحبه‌شونده نیز این امکان را می‌دهد که هم پرسش‌های خود را با جزئیات و دقت بیشتری طراحی کند و هم در هنگام گویاسازی و راستی‌آزمایی بدو یاری می‌رساند.

ویژگی دیگر کتاب آن است که از لحاظ صفحه‌آرایی و چاپ و صحافی نیز در وضعیت خوبی قرار دارد و در این زمینه نیز ناشر کوتاهی نکرده است.

گذشته از همه محسناتی که می‌توان بر این کتاب بر شمرد، هنگام مطالعه کتاب مواردی به ذهن رسید و به چشم آمدند که به نظر می‌رسد توجه بدان‌ها در چاپ بعدی کتاب و نیز در نظر داشتن آن‌ها در کتاب‌های مشابه بعدی، شاید مفید باشد و بر غنای این سلسله کتاب‌های کم‌نظیر بیفزاید.

محتوا: نخستین مسئله به محتوای کتاب باز‌می‌گردد. همچنان که در بالا بدان اشاره شد مصاحبه‌های این کتاب را فردی انجام داده که ضمن آشنایی کامل با سوژه، با موضوع بحث نیز کاملاً آشنا و بر آن مسلط بوده و از این رو فرآیند مصاحبه کاملاً تخصصی انجام شده است؛ اما در برخی موارد به نظر می‌رسد این «کاملاً تخصصی بودن» تبدیل به پاشنه آشیل کتاب شده است؛ زیرا خوانندگان کتاب‌های تاریخ شفاهی دفاع مقدس، انتظار و تمایل دارند که تاریخ دفاع مقدس را مطالعه کنند. (همچنان که خوانندگان کتاب‌های «تاریخ شفاهی علم» نیز مایلند که «تاریخ علم» بخوانند). بدین‌ ترتیب ویژگی تخصصی بودن موضوع و نیز متخصص‌بودن مصاحبه‌کننده و مصاحبه‌شونده سبب شده که در موارد نسبتاً چشمگیری مصاحبه‌شونده از مقام شاهد عینی (روزهای دفاع مقدس) و مصاحبه‌کننده (از نقش مورخ پُرسا) خارج شده و در نقش‌های پزشک و مشاور بهداشتی و بیماری، یا استاد و دانشجو ظاهر شده و به پرسش و پاسخ در خصوص دلیل شیوع برخی بیماری‌ها، علائم و روش‌های درمان آن‌ها (بدون مرزبندی زمانی و مکانی) بپردازند.

در واقع در این کتاب، در کنار تمرکز بر وضعیت بهداشتی جبهه‌ها در روزهای دفاع مقدس، به مباحث عمومی و تخصصی بیماری‌ها و رعایت امور بهداشتی از دیدگاه علوم پزشکی و بهداشتی و همه‌گیرشناسی (اپیدمیولوژی) و طب پیشگیری نگریسته شده و نوعی «آمیختگی روایت تاریخی با مباحث پزشکی» پدید آمده است. برای نمونه:

• «گال یعنی چه؟ مکانیزم آن چیست و نحوه پیشگیری از این بیماری چگونه است» (ص219).
• «... بیماری مننژیت چیست. علائم آن چگونه است و چه تاثیری بر بدن انسان دارد»؟ (ص231).
• «بیمار چه علائمی دارد؟» (ص234).
• «جوندگان، مخزن بیماری‌هایی از جمله طاعون، تب راجعه، لیپتوسیپروز، لایم، لیشمانیوز، سودوکوا و سالمونلا هستند. در مورد تب راجعه توضیح دهید که علائم این بیماری چیست؟» (ص331).

ضمن اینکه این قبیل پرسش‌ها و پاسخ‌های آن، از جنس سؤال و جواب‌هایی نیستند که انتظار می‌رود در مصاحبه‌های تاریخ شفاهی دفاع مقدس مطرح شوند.

نمونه‌ای دیگر از پرسش‌های کاملاً تخصصی[2] مصاحبه‌کننده:

«با وجود واکسیناسیون هر چند مننژیت‌های مننگوکوکسی‌ها کاهش یافته است اما ابتلای احتمالی بعضی از مننژیت‌های باکتریال را نباید از نظر دور داشت. سؤال من این است که تفاوت بین مننژیت‌های باکتریال و مننژیت‌های غیرباکتریال در چیست؟» (ص249).

پاسخ بدین‌ پرسش نیز علی‌القاعده باید از همان جنس باشد:

«اینها از نظر بالینی تفاوت خاصی ندارند و از نظر اتیولوژی عاملشان فرق می‌کند. پس مننژیت یا باکتریال یا ویرال-ویروسی یا باکتریالی است. مننژیت‌های باکتریال هم دو نوع هستند: مننژیت‌های مننگوکوکسی و مننژیت‌های غیر مننگوکوکسی؛ مثلا برخی از باکتری‌ها مثل ای کولای، هیموفرویسی آنفولانزا و همین اسپکتوکوپونومونی که ایجاد پنوموکوک می‌کند» (ص249).

به دلیل همین رویکرد پزشکی-بهداشتی است که واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی پزشکی و توضیحات مربوط بدان‌ها (در قالب گویاسازی) در زیرنویس‌ها فراوان به چشم می‌خورد؛ مثلاً: لیشمانیا و شیستوزومیازیس (ص139، زیرنویس 1).

علاوه بر مباحث تخصصی، اطلاعات عمومی پزشکی و بهداشتی نیز در متن راه یافته است. برای نمونه:

• «برای جوشاندن، درب کنسروها باید باز شود یا به همان صورت جوشانده شود کافی است»؟ (ص174).
• یا این توضیح و پرسش مصاحبه‌کننده که: «افرادی به علت عدم تحمل لاکتوزهای موجود در شیر نمی‌توانند شیر بخورند، این افراد باید چه کار کنند»؟ (ص365).
• یا توضیحات مصاحبه‌شونده در خصوص نکات بهداشتی قابل‌توجه زائران در راهپیمایی اربعین و نیز بهداشت روانی (برای گمشدگان) در این راهپیمایی (ص282-283) که از ظرف زمانی دوران دفاع مقدس و محوریت موضوعی آن بیرون است.
• یا پرداختن به بحث آلودگی هوای شهر همدان (ص361-363).

درست است که این اطلاعات برای همگان مفید و مهم است؛ ولی به‌نظر نمی‌رسد دانستنی‌های بهداشتی پیاده‌روی اربعین یا استفاده از شیر بدون لاکتوز در مبحث تاریخ شفاهی دفاع مقدس جای داشته باشد.

در یک مورد به پرسش «آیا از بستگان کسی به شهادت رسید» (در صفحه 30) پاسخِ داده نشده است.

گویاسازی‌ها. گویاسازی غالباً بجا و دقیق و فارغ از افراط و تفریط صورت گرفته و اصول ارجاع‌نویسی و استناددهی در آن‌ها رعایت شده است. اگر نبود گویاسازی‌های مناسب و به‌موقع در خصوص واژگان تخصصی به کار رفته در متن پرسش و پاسخ‌های کتاب، خواندن این اثر بدون استفاده از یک فرهنگ پزشکی دشوار می‌شد. برخلاف گویاسازی‌های بجا و مناسب انجام شده، به هر روی شواهد اندکی نیز از انحراف در گویاسازی مشاهده می‌شود. برای نمونه:

شواهدی از یکدست نبودن گویاسازی‌ها:

• در زیرنویس صفحه 28 فقط ترجمه آیات آورده شده و در زیرنویس صفحه 30، ترجمه آیه به انضمام نام سوره و شماره آیه آورده شده، «و من الله التوفیق و علیه التکلان» در صفحه 64، برخلاف روال معمول ترجمه نشده است.
• مواردی نیز گویاسازی نشده: تیم فوتبال اکباتان و الوند (ص31)؛ «صالح که استاندار همدان شد» (ص33)؛
• در صفحه 41 از یازده نفر از آشنایان دوران دانشگاه نام برده شده، ولی فقط یک نفر گویاسازی (در حد اشاره به رشته) شده است. همچنین اسامی آورده شده در صفحه 42.

گویاسازی افراطی:

• مثلاً انگشت به دهان، غمگنانه، تَل (ص17).

از دیگر سو مواردی از نقصان در گویاسازی نیز دیده می‌شود:

• از داروی گامابنزن، نخست در صفحه 231 یاد شده، اما در صفحه 347 گویاسازی شده است.
• در صفحه 339 مصاحبه‌کننده اشاره کرده که «آقای دکتر رجایی خوب می‌توانند این مطلب را توضیح دهند»؛ اما ظاهراً این گفتگو انجام نشده و در گویاسازی نیز به دلیل آن اشاره نشده است.[3]

ویرایش. کتاب (سوای فارسی‌نویسی‌های نسبتاً زیاد اصطلاحات تخصصی) از ویرایش مناسبی برخوردار است و گذشته از آن که کوشندگان اثر توانسته‌اند متنی این‌چنین دوزیست را فراهم آورند (البته در خصوص املای درست واژگان تخصصی پزشکی به کار رفته در کتاب نه فقط نظری نمی‌توانم بدهم که حتی خواندن آن نیز برایم دشوار است) اما به هر حال خطاهای اندکی در اثر راه یافته که عبارت است از:  

• بدون فاصله؛ همچون: نیممی‌باشد، درغائله (ص18)، آنمی‌نگرند (ص19)، بهداشتعرض کنم (ص151).
• نگذاشتن نیم‌فاصله؛ مانند: تقسیم بندی (ص18)، بی وقفه، نموده اند، جان فشانی‌ها (ص19)،
• لغزش‌های نگارشی، همچون: سبُعانه (ص17 به‌جایِ: سبوعانه)، محی‌الدین انوری (ص40؛ به‌جایِ: انواری)، پپروفسور (ص140)، نشئت (ص140)، «مربوط به تاریخ 24/3/1395 یعنی سه ماه قبل از آغاز رسمی جنگ ...» (ص311؛ به‌جایِ: 1359)، نداشتییم (ص349).
• این بیماری از طریق پشه‌ای ... (ص142). به‌جایِ: این بیماری که از طریق پشه‌ای ...

همچنین دو مورد نامفهوم در متن وجود دارد که شاید در هنگام بازنویسی و اصلاح، قسمتی از کلمه جامانده است.

• «تشبیماری‌های نوپدید و بازپدید» (ص10 و ص170)،
• «تیفوئید (حصبه) و فرآیند پیشگیری از آن در جبهه‌ها یماری قابل پیشگیری» (ص11 و ص265).

در صفحه 15 به دلیل قلم به کار گرفته شده، کسرة اضافه در واژه‌های «بیان کنندة»، «همة»، «تجربة زیستة» تبدیل به تای تأنیث شده است. 

در توضیح مالاریا آمده که این واژه از Mal  بد و  Aira هوا (ص91) گرفته شده در صورتی ‌که ظاهراً این اصطلاح برگرفته از mala aria از ایتالیایی قرون وسطایی است.

همچنین برخی جمله‌ها ناقص به نظر می‌رسند و نیازمند ویرایش:

• «فرمانده‌ای که باید دستورات بهداشتی را اجرا کند وگرنه نمی‌توان به نیروهای تحت امر او خرده گرفت.» (ص291؛ احتمالاً به‌جایِ: «فرمانده باید دستورات بهداشتی را اجرا کند وگرنه به نیروهای تحت امر او که نمی‌توان خرده گرفت.»).
• «... به برخی از پشه‌ها مثل پشه آنوفل و تب پشه خاکی که عامل بیماری تب پشه خاکی ...» (ص338؛ ظاهراً به‌جایِ: «... به برخی از پشه‌ها مثل پشه آنوفل و پشه خاکی که عامل بیماری تب پشه خاکی ...»).
• «برخی از رزمندگان وقتی به مناطق عملیاتی می‌آیند، ... آلوده نمی‌شدند» (ص216؛ به‌جایِ: «برخی از رزمندگان وقتی به مناطق عملیاتی می‌آمدند، ... آلوده نمی‌شدند».)

روشی

در صفحات 203، 311-312، 318-319 و 322-324 کتاب از اسناد استفاده شده، بدین ‌ترتیب که مصاحبه‌کننده اسنادی را در جلسه خوانده است بدون آنکه به محل نگهداری آن‌ها اشاره شده باشد.

در مواردی تکرار مطالب دیده شد. برای نمونه:

• به مسئله حضور در محضر حضرت آیت‌الله مشکینی و راه‌اندازی نشریه بهداشت پادگان در صفحه‌های 81-82 و 290 اشاره شده است.
• تیفوئید به طور مفصل در صفحه‌های 115 تا 125 مورد بحث قرار گرفته؛ ولی مجدداً در صفحه 223 طی پرسشِ «تیفوئید در تقسیم‌بندی بیماری‌ها جزء بیماری‌های کزاز است»؟ بدان پرداخته شده و برای سومین بار با درخواست مصاحبه‌کننده که می‌گوید «لطفا در مورد تیفوئید بفرمایید» در صفحه‌های 265 تا 268 مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

سه نکته در انتشار اسناد و مدارک و عکس‌ها در متن کتاب به چشم می‌خورد. نخست؛ انتخاب و چینش آن‌ها متناسب با اثر و جای‌گیری آن در کتاب متناسب با متن بوده و راهگشاست. دوم؛ برخی از عکس‌ها از کیفیت مناسب چاپ برخوردار نبوده (یا به‌درستی منتشر نشده‌اند؟) و سوم؛ منبع عکس‌ها مشخص نشده است.

کتاب، فهرست پایانی منابع و مآخذ مورد استفاده در گویاسازی ندارد. اما اشخاص، نام‌ها و موضوع‌های مهم مندرج در مصاحبه، به‌درستی و در قالب نمایة درهمکرد و به صورت روشمند ارائه شده‌اند.