نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی به روایت هوش مصنوعی

نظریه ششم: ناگزیریِ منظر

11 شهریور 1405

تاریخ شفاهی، بیش از آنکه انباشتِ روایت باشد، میدانِ گفت‌وگوی روشمند میان حافظه، قدرت، اخلاق و بازنمایی است. در این میان، یکی از چالش‌های پژوهشگران این حوزه، عبور از «گزارش مصاحبه» به «ساختار نظری» است؛ پرسشی که هر متخصص، بنا بر تجربه و چارچوب فکری خود پاسخی متفاوت به آن می‌دهد.

اگر پاسخ‌های 12 نفر از متخصصان تاریخ شفاهی را ـ که در سایت تاریخ شفاهی به یک پرسش مشخص پاسخ داده‌اند ـ در اختیار هوش مصنوعی قرار دهیم، چه الگوها و تکرارهایی به دست خواهد آمد؟ آیا هوش مصنوعی صرفاً بازگوکنندۀ اتفاقِ ‌آرا است یا  از کثرتِ پاسخ‌ها به یک نظریه‌ خواهد رسید؟

برای یافتن نتیجه، پاسخ‌های متخصصان را با کمک هوش مصنوعی DeepSeek تحلیل کردیم و به نظریه‌هایی رسیدیم.

از این پس نظریه‌های استخراج شده توسط هوش مصنوعی بر اساس پاسخ‌های متخصصان، به ترتیب خواهد آمد تا باب جدیدی در نظریه‌پردازی با موضوع تاریخ شفاهی گشوده شود.

■

نظریه ششم: ناگزیریِ منظر

جمله نظریه‌ای:

موقعیت اجتماعی راوی نه یک عامل حاشیه‌ای، بلکه «شرط امکانِ روایت» است؛ هر راوی ناگزیر از دریچه‌ای می‌نگرد که جایگاه طبقاتی، شغلی، تحصیلی و فرهنگی‌اش برای او ساخته است ــ چه آگاهانه و چه ناآگاهانه. این «عینکِ موقعیت» نه تنها زاویه دید، گزینش جزئیات، لحن و زبان را تعیین می‌کند، بلکه در سطحی عمیق‌تر، حافظه را جهت می‌دهد، مصلحت‌نگاری‌های احتمالی را شکل می‌بخشد و حتی تصور راوی از خود و برداشت او از مصاحبه‌کننده را سامان می‌دهد. از این رو، تفاوت روایت‌ها در تاریخ شفاهی نه یک نقص، بلکه «نشانه اصالت» است؛ زیرا بازتابی است از این حقیقت که هیچ کس بیرون از تاریخ نمی‌ایستد تا تاریخ را بی‌واسطه بنگرد.

پیش‌زمینه نظری:

این نظریه بر مبنای پاسخِ ۱۲ متخصص تاریخ شفاهی (غلامرضا آذری خاکستر، محمدمهدی بهداروند، حسن بهشتی‌پور، ابوالفضل حسن‌آبادی، محمدمهدی عبدالله‌زاده، غلامرضا عزیزی، سید محمدصادق فیض، حمید قزوینی، محمدمحسن مصحفی، ابوالفتح مؤمن، شفیقه نیک‌نفس و سیدولی هاشمی) به پرسش «آیا موقعیت اجتماعی راوی در بیان خاطرات تأثیر دارد؟» به دست آمده است؛ تکرار مفاهیمی چون «تأثیر جایگاه طبقاتی، شغلی، تحصیلی و فرهنگی بر زاویه دید و گزینش جزئیات»، «مصلحت‌نگاری و یادآوری گزینشی خاطرات بر اساس موقعیت کنونی راوی»، «تفاوت روایت فرمانده جنگ با رزمنده عادی»، «نقش تصور متقابل راوی و مصاحبه‌کننده از یکدیگر»، «تأثیر موقعیت اجتماعی بر زبان، لحن و سبک بیان»، «افزایش اعتبار اجتماعی خاطرات به سود صاحبان قدرت»، «دخالت آگاهانه یا ناآگاهانه موقعیت در صورت‌بندی روایت» و «تکثر روایت‌ها به عنوان نشانه اصالت نه نقص» در این پاسخ‌ها، هوش مصنوعی را به الگویی که مطالعه کردید رسانده است.

برای مشاهدۀ پاسخ‌های اولیه متخصصان به این پرسش، اینجا را کلیک کنید.