تاریخ شفاهی در جنگ عراق علیه ایران-1(درآمدی بر چند و چون مصاحبه با نخبگان مشاغل)

سید مهدی فهیمی

مقدمه:

اهمیت حضور میلیونی مردم در جنگ طولانی و متفاوت از جنگ‌های گذشته ایران و پدید آمدن گونه‌هایی بدیع از فرهنگ اجتماعی و ادبیات شفاهی برخاسته از آرمان‌های ملی ـ مذهبی مشترک با راز و رمزهای دینی مسلط بر سازمان رزم که از طریق آموزش و تلقین، سهم مهم و مؤثری در وفاق آحاد افراد رزمنده و فرهنگ‌پذیری مناسب حال و هوای جنگ در اقشار مختلف داشته، از جمله موجبات و مقدمات ضروری به ثمر رسیدن طرح «فرهنگنامه جبهه انقلاب اسلامی ایران در جنگ تحمیلی» بوده است.

این طرح که دو دهه (1366 ـ 1381) گذشته به ثمر رسیده و با بیش از یکصدهزار راوی، کلان‌ترین اثر در «تاریخ شفاهی ایران»، برشمرده شده، در سه عرصه گفتاری، نوشتاری و رفتاری، دارای مظاهر و مصادیق 20 گانه‌ای با بیش از 50 هزار مدخل شناسه، در فرهنگ عمومی جنگ است.

ترسیم موقعیت مردم مدافع انقلاب در جنگ تحمیل شده که تمامیت انسانی و کمال هستی خود را در ایثار جان و مال و شهادت در راه خدا می‌انگاشتند و جغرافیای جنگ میدان حضور و عبور از حیات بشری آنان به عرصه مقامات الهی بوده، به عنوان انسان کامل سیاسی در بینش عرفانی شیعی، مدنظر این پروژه قرار گرفته است.

پس از استقراء در ذهن و زبان و ضمیر راویان رزمنده و احصاء مفادی از آن گنج گرانسنگ،‌ توجه به جزء مکمل آن، یعنی نقش نخبگان نظامی و سیاسی، کارگزاران اقتصادی، علمی و فرهنگی که قائله جنگ و رتق و فتق امور آن در ابعاد داخلی و خارجی بعد از رهبری آن امام همام ـ دائرمدار مدیریت و صلاحیت علمی ـ ایمانی ایشان به عنوان اجزاء بدنه کارشناسی نظام، در دو سطح خرد و کلان بوده، مدنظر قرار گرفت .

قدر مشترک این مدیران و مسئولان و صاحبان حرفه و مشاغل، چه در امر بهداری و پزشکی و چه در مهندسی یا جغرافیا که جزو لایتجزای سازمان رزم محسوب‌اند و چه در امور دیپلماسی، خبر، عکس و مطبوعات که دست‌افزار مقاومت و واسطه رسیدن به اهداف آن هستند و یا فعالان محیط زیست و امور عشایر مرزنشین که جنگ بر آنان واقع شده، و حتی کسانی که راجع به جریان پایداری در ابعاد و ظرفیت‌های هنری، کار حرفه‌ای و به نحوی سیاست‌گذاری می‌کنند،‌ محوریت جنگ عراق علیه ایران است.

همه این افراد به مثابه اندام کالبدی واحد عمل می‌کنند و جز دفع تهدیدهای دشمن و دستیابی به صلح و امنیت پایدار مقصودی ندارند و اکثریت قریب به اتفاق ایشان در چارچوب سیاست‌های کلان دفاعی نظام مسئولیت داشته‌اند.

اهداف و استراتژی

آنچه در این مجموعه مقالات به عنوان برآیند صدها ساعت مصاحبه در بیش از 10 حوزه تعقیب شده، شناسایی افکار و رفتار راویان از خلال نگرش‌ها و ارزش‌گذاری‌های خاص ایشان در فراز و فرود مسئولیت اجتماعی ـ حرفه‌ای خود در ایام جنگ است.

و این که طی چه فرآیندی مستقیم و یا با واسطه، کنش و یا واکنش ایشان برانگیخته شده و چه بازخوردهایی را به دنبال داشته است.

چرا و چگونه به این یا آن روش فکر و عمل شده و صد البته این که چگونه می‌توان این شاخص‌های فردی و جریانات اجتماعی و الگوها را در طی مصاحبه مورد تمیز و در درجه بعد تفسیر و در نهایت امر تعمیم قرار داد. و خلاصه آنچه در یک تحقیق کیفی مورد نظر است. (ر.ک: طراحی پژوهش‌های اجتماعی ـ نورمن بلیکی، چاوشیان، نشر نی، 1384)

در وضعی که (به‌قول بلیکی) مفاهیم مربوط به رخدادها به تشخیص نرسیده و رابطه و نبود رابطه آنها درک و دریافت نشده، برای کشف، فهم، توصیف، تبیین و پیش‌بینی و توضیح مجموعه افکار پراکنده راویان و ارزیابی آنها در شرایط نداشتن علم و اطلاع از مفاهیم، مکان و موقعیت تحقیق، بی‌شک استراتژی ما «استراتژی استقرایی» و استفهامی است.

نبود سوابق پژوهشی و نقص اطلاعات در هر حوزه ناگزیر از پیش گرفتن فرآیند تکوینی است و تصمیم هر مرحله از تحقیق به نحو پلکانی متکی و موکول به آموخته‌های پیشین خواهد بود.

این انعطاف‌پذیری در روش اکتشافی به عبارت دقیق «بلیکی» قطعاً به معنی فاقد جهت بودن تحقیق و ساخت ناپذیری روش‌های پژوهشی نیست، بلکه صرفاً از سر وسعت و پهن دامنگی میدان عمل است که بتدریج و با پیشرفت کار دقیق می‌شود.

روش‌شناسی

«زمینه‌یابی» بودن نوع تحقیق باعث می‌شود از مصاحبه به عنوان ابزار سنجش روانشناختی و جامعه‌شناختی روایت با تأکید بر «روایی»، «اعتبار» و «عینیت» استفاده شود و پرسش‌های مصاحبه اغلب بر چیستی، چرایی و چگونگی رفتارها مبتنی باشد.

شیوه‌ای ساختمند و طراحی شده و متمرکز و نه واگویه آزاد و باز پاسخ؛ به صورت شخصی و کمتر گروهی، با رویکردی واقعی و تکوینی و نه تطبیقی و مقایسه‌ای.

در هر موضوع و حیطه، چند لایه مصاحبه صورت گرفته است.

مثلاً در بهداری رزم، با رئیس ستاد امداد و انتقال مجروح، مسئول بهداری رزمی، و مسئولان اورژانس، جراحان عمومی جنگ و درنهایت فرمانده محور امداد و امدادگر عملیاتی باسابقه و حرفه‌ای گفت‌وگو شده است.

طــرح پرســـش‌های مشترک از مسائل واحد منطقه‌ای و اختصاصی در هر حرفه، به توســـعه متفـــاوت هرچه بیشتر داده‌ها که کاربــــردپذیری بیشتر نظری را به دنبال خواهند داشـت، می‌انجـامد؛ با تأکید بر بســـتر و خصوصیاتی که مقوله در آن واقع شـــده، راهبــــردهایی که به وسیله آن اداره و کنترل شده و سطوحی که رخـداد از آن عبور کـرده و به انجام رسـیده اســـت؛ با پی‌جویی منظـم مسیرهـای حرکـــت، مفاهیم مرتبط با یکـدیگر، نتیـجه حاصله طبعاً به طـور تلفیقی، بنیادی و کاربردی خواهد بود.