ضرورت تشکیل بانک اطلاعاتی از مصاحبه‌های تاریخ شفاهی در ایران

ابوالفضل حسن‌آبادی

تاریخ شفاهی در چند سال گذشته در ایران مورد توجه ویژه قرار گرفته است این امر از یک‌سو مدیون تلاش جمعی است که ذیل انجمن تاریخ شفاهی مشغول به فعالیت هستند و از سوی دیگر آثار این حوزه مورد اقبال عمومی در جامعه قرار گرفته‌اند، به‌نحوی که برخی کتابها در این زمینه بارها چاپ شده اند. با این حال به نظر می رسد علی‌رغم این توجه روبنایی از برخی اقدامات زیربنایی برای نهادینه شدن تاریخ شفاهی در جامعه  غفلت شده است. بررسی فعالیت‌های انجام شده در تاریخ شفاهی نشان می دهد که درباره مسائلی مانند مصاحبه و اهمیت آن، موضوع در تاریخ شفاهی و چاپ و انتشار تا کنون  نشست‌هایی برگزار شده است، اما درباره آرشیو، نگهداری منابع و اطلاع رسانی درباره کارهای انجام شده درمراکز تا کنون فعالیت خاصی انجام نشده است. در ایران آرشیوداری و نگاه آرشیوی به منابع چندان شناخته شده نیست و در تهیه آرشیوهای منابع تاریخ شفاهی اشکالات عمده ای وجود دارد. مراکزی که اقدام به آرشیو منابع می‌کنند، با ضعف منابع علمی و عدم تجربه متخصصین روبه‌رو هستند.

معدود افرادی هم که در زمینه آرشیومنابع دیداری و شنیداری  اقدام به نگارش نموده اند در حوزه تاریخ شفاهی تجربه عملی ندارندو راهکارهای آن‌ها به صورت موردی قابل استفاده است. درباره شیوه آرشیوداری مراکز تاریخ شفاهی در ایران می‌توانبه موراد زیر اشاره کرد:

1- هرکدام از این مراکز به سلیقه و  استانداردهایی که خود تدوین نموده اند، آرشیوسازی می کنند.
2- برای بیشتر این مراکز آماده سازی منابع برای استفاده خود آنها صورت گرفته و در واقع بسیاری از مصاحبه‌ها با هدف خاص صورت می گیرد.
3- آماده سازی منابع در حد دسترسی به محتوای کلی این منابع و در واقع صرفاً پیاده سازی است.
4- شیوه‌های کار در مراکز تاریخ شفاهی متفاوت بوده و کامل نیستند.
5- اکثر این مراکز نیروی متخصص برای آرشیو سازی منابع خود ندارند.
6- آماده سازی منابع تا مرحله ثبت و پیاده سازی انجام می‌شود و معمولاً برای مصاحبه‌های پیاده شده  نمایه تهیه نمی شود.
7- برای مصاحبه‌های پیاده نشده فرم محتوای نوار و جستجوی اطلاعات تهیه نمی شود.
8- جستجوی اطلاعات در نوارهای پیاده نشده از طریق عنوان و در مصاحبه‌های پیاده شده به صورت متنی است.
9- از آنجا که طرح‌های تاریخ شافهی به‌صورت انفرادی انجام می‌شوند، معمولاً  کتابچه راهنمایی برای اطلاع رسانی درباره مصاحبه‌های انجام شده تهیه نمی‌شود.
10- اکثر این مراکز از پایگاه اطلاعاتی برای ورود اطلاعات و جستجوی اینترنتی  برخوردار نیستند

مواردی که ذکر شد، باعث شده‌اند تا کاستی‌هایی در کارکرد این مراکز بوجود آید و بعضی از اهداف آن‌ها محقق نشود. برخی از مهمترین پیامدهای عدم آماده سازی درست منابع و اطلاع رسانی درباره آن‌ها را می‌توان به ترتیب زیر ذکر کرد:
1- عدم آگاهی از کاریکدیگر و دوباره کاری
2- عدم استفاده از تجارب مشترک در مصاحبه‌ها
3- عدم شناسایی زمینه‌های مشترک همکاری
4- سردرگمی محققان برای استفاده از منابع شفاهی
5- سختی استفاده از مصاحبه‌ها برای مردم به عنوان مخاطبان اصلی

با توجه به مسائل ذکر شده به نظر می رسد لازم است اقدام جدی برای برطرف کردن مشکلات فوق به عمل آید. می توان ازپیشنهادات زیر به این منظور استفاده کرد:
1- ضرورت ایجاد شبکه اطلاع رسانی بین مراکز تاریخ شفاهی در ایران به منظور آگاهی از کارهای یکدیگر
2- همگرایی بیشتر برای یکسان سازی شیوه‌های کار خصوصا در قسمت آرشیوسازی
3- گسترش استفاده از تجربه‌های مشترک
4- برگزاری کارگاههای آموزشی مشترک در زمینه آرشیوسازی
5- تغییر رویکرد از چاپ خاطرات به اطلاع رسانی درباره کارهای انجام شده
6- برگزاری نشست‌های مشترک سالیانه
7- ایجاد خبرنامه مشترک آرشیوی
8- تشکیل انجمن مشترک آرشیوی از مراکز تاریخ شفاهی  به منظور هماهنگی‌های سالیانه

به ‌هر حال بعد از گذشت دو دهه ازفعالیت‌های مراکز تاریخ شفاهی ر ایران و و جود هزاران ساعت مصاحبه که بسیاری از آن‌ها برای جامعه پژوهشگران شناخته شده نیست، وقت آن رسیده تا با تغییر رویکرد و نهادینه کردن نگاه‌ علمی به تاریخ شفاهی، زمینه انجام کارهایی که به برجسته سازی فعالیت‌های صورت گرفته و علمی‌تر کردن فعالیت‌های  آینده کمک می کند اقبال بیشتری نشان داده شود. با هزینه کردن برای تهیه آرشیوها و اطلاع رسانی درباره منابع جمع آوری شده می‌توان به نحو بهتری از آنها استفاده کرد.

امید اینکه تاریخ شفاهی در عمومی کردن تاریخ در جامعه به‌ویژه تاریخ انقلاب و جنگ مؤثر واقع شود.