ازنا در انقلاب اسلامی

صادق شفیعی

اشاره: مقاله «ازنا در انقلاب اسلامی» نمونه‌ای از تاریخ محلی است که توسط صادق شفیعی و در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ اسلام در دانشگاه اصفهان در سال 1389، ارائه شده است. دکتر اصغر منتظرقائم به عنوان استاد راهنما و دکتر محمدعلی چلنگر به عنوان استاد مشاور در تنظیم این پایان‌نامه نظارت داشته‌اند. آنچه در ادامه می‌خوانید بخش نخست این مقاله است که برای درج در هفته‌نامه تاریخ شفاهی بازویرایش شده و از این رو با قالب اولیه آن متفاوت است.

اولین جرقه های انقلاب اسلامی‌‌در ازنا توسط شهید آیت الله محمدحسین صادقی در سال 1341 همزمان با آغاز حرکت امام خمینی (ع) زده شد. مبارزات مردم ازنا علیه حکومت پهلوی پس واقعه 17 شهریور سال 57 به اوج خود رسید، آنها در محرم سال 57 تظاهرات باشکوهی علیه حکومت پهلوی برگزار نمودند. کارگران شرکت نفت ازنا  نیزدر اعتراض به رژیم شاهنشاهی سه روز اعتصاب کردند. پس از فرار شاه در 26 دی ماه، جلسه ای با حضور انقلابیون ازنا در مسجد سجادیه راه آهن برگزار گردید و کمیته انقلاب اسلامی ازنا ‌‌تشکیل گردید. در شب 21 بهمن  نیروهای کمیته انقلاب اسلامی ازنا ژاندارمری ازنا را تصرف و مقر کمیته را به آنجا انتقال دادند شهید صادقی از جانب امام خمینی (ره) به عنوان اولین قاضی دادگاه انقلاب اسلامی‌‌شهرهای ازنا والیگودرز منصوب گردید. در ازنا نیروهای حامی بنی صدر، با تأسیس دفتر هماهنگی با رئیس جمهور در کنار نیروهای مجاهدین خلق علیه نیروهای انقلابی فعالیت می‌‌کردند . ازجمله اقدامات آنها مشکل واغتشاش هنگام سفر آقای هاشمی‌‌رفسنجانی به ازنا در زمستان 59، ، تجمعات و راهپیمایی های غیرقانونی و ایجاد درگیری های متعدد با نیروهای حامی‌‌انقلاب از جمله در خردادماه 1360بود. سازمان مجاهدین خلق  بعد از پیروزی انقلاب با ایجاد تشکیلات و عضوگیری در میان جوانان، دانش آموزان و معلمان، برای کسب قدرت تلاش کرد آنها چندین عملیات تروریستی نیز در ازنا انجام دادند.

علی‌رغم اینکه قبل وبعد از پیروزی  انقلاب اسلامی حوادث و رویدادهای مهمی در ازنا رخ داده، کتاب چندانی درباره این حوادث نگاشته نشده است. تنها در کتاب  انقلاب اسلامی‌‌درلرستان، اثر حمیدرضا دالوند، از انتشارات «مرکز انتشارات انقلاب اسلامی‌‌»، گذرا به برخی از این حوادث اشاره شده است
 بیشتر مطالب واطلاعات این کتاب درباره مردم منطقه غرب لرستان است که از نظر نژادی، فرهنگی و جغرافیائی با مردم منطقه شرق متفاوت  هستند.
در این کتاب، به مبارزات و تظاهرات شرق لرستان به صورت گذرا اشاره شده است.حتی مبارزات مردم بروجرد که قابل توجه است به صورت کامل بیان نشده‌اند. دراین کتاب ، درمجموع کلمه «ازنا» 4 مرتبه استفاده شده است.
شهرستان ازنا از طرف شمال به استان مرکزی (شهرستان خمین و شازند) از طرف شرق به شهرستان الیگودرز، از طرف غرب، به شهرستان درود و از طرف جنوب به ارتفاعات اشترانکوه محدود می‌‌گردد.
این شهرستان به دو بخش چاپلق و مرکزی تقسیم شده و دارای دو نقطه شهری ازنا و مومن آباد است. مردم ازنا به خاطر ستم خان‌ها و حاکمان محلی، نظام اباحه گیری و وجهه ضداسلامی حکومت پهلوی از سال1341 علیه آن به مبارزه برخاستند. وجود روحانیان مبارز در ازنا در شروع این حرکت بسیاراثر گذار بوده است به گونه ای که پیش از انقلاب  اسلامی ‌‌چندین کانون مبارزه علیه رژیم پهلوی در  ازنا فعالیت داشته اند.    
این مبارزات ابتدا به صورت مخفیانه بود ولی با اوج گیری نهضت اسلامی‌‌علنی گردید و درسال 1357 به اوج خودرسید. در این مقاله به شرح حوادث مربوط انقلاب  اسلامی در شهرستان ازنا می پردازیم.

شکل‌گیری مبارزات مردم ازنا علیه رژیم پهلوی
انقلاب اسلامی‌‌در ازنا شهید آیت الله محمدحسین صادقی در سال 1341 مصادف با آغاز حرکت امام خمینی (ره) آغاز می‌شود. وی یکی از مقلدین حضرت امام (ره) بود و مبارزه خود را در مخالفت با لوایح شش گانه، موسوم به انقلاب سفید در سال 1341 آغاز کرد و در برپایی تجمعات و تظاهرات و اعتراضات مردمی‌‌علیه جریان رفراندم شاه در قم نقش داشت. (2/ بنیادی ، 1386: 32)
چندسال بعد یکی از عوامل رژیم در سال 1347 وی را به شدت مورد ضرب و شتم قرار داد، که این اقدام باعث شد مردم ازنا به حمایت از ایشان وارد شوند و شخص ضارب برای مدتی از ازنا متواری شد. (مصاحبه های شماره 3و11)
در سال 1348 دو تن از معلمان غیر بومی، ‌‌بهنام رفیعیان و نظری با هماهنگی شهید صادقی، اقدام به برگزاری جلسات قرآن و روضه نموده و بعد از اتمام جلسه علیه رژیم و پهلوی تبلیغ می‌‌کردند. با اوج گیری مبارزات مردمی، شهید صادقی اعلامیه ها و نوارهای سخنرانی حضرت امام خمینی (ره) را به منطقه آورد که به‌وسیله اقوام و نزدیکان خود تکثیر می‌‌کرد و در روستاهای منطقه میان افراد مورد اعتماد و توزیع می‌‌نمود.  (مصاحبه شماره 19)
از دیگر محافل انقلابی در آن دوران جلسات هفتگی تلاوت قرآن بوده که مرحوم حاج حسین گلابی و شهید علی آبادی کارمند راه آهن در این جلسات به فعالیت علیه رژیم می‌‌پرداختند. مرحوم گلابی نیز از عوامل پخش اعلامیه ها و نوارهای سخنرانی حضرت امام (ره) در منطقه بود. وی بخاطر این نوع فعالیت ها چند بار مورد سوء ظن ساواک قرار گرفت و منزلش مورد تفتیش واقع ‌‌شد، ولی مأموران ساواک به سند خاصی دسترسی پیدا نکردند. (مصاحبه شماره 1 و3و11)
شهید ابراهیم مهدوی و ابوالحسن صادقی برای اولین بار در سال 1356 عکس حضرت امام (ره) را دو طرف محراب مسجد امام حسن مجتبی (ع) چالسپار نصب کردند که با رسیدن این خبر به ژاندارمری، استوار نادری با کفش وارد مسجد شده و با فحاشی به کسانی که این عکس را نصب کرده اند، عکس های نصب شده را پاره می‌‌کند.
در همان ایام، نوجوانانی مانند ابوالقاسم صادقی و رضا صادقی، شبانه به شعار نویسی علیه رژیم اقدام می‌کردند و با کلیشه عکس امام (ره) را روی دیوار می‌‌انداختند.
اولین راهپیمای مردم ازنا علیه رژیم شاهنشاهی در بهار 1357 از میدان راه آهن تا قبرستان چالسپار برگزار شد. در این رویداد، برای اولین بار جوانان ازنایی با علیه رژیم پهلوی شعار دادند. (مصاحبه شماره  11)

آتش سوزی سینما رکس آبادان و بازداشت شهید صادقی
مرداد 1357 سینما رکس آبادان به آتش کشیده شد و رژیم سعی کرد این واقعه را به نیروهای انقلاب ربط دهد. شهید صادقی پس از این حادثه با سخنرانی در ازنا اعلام کرد که این جنایت توسط عمال رژیم پهلوی انجام شده است. پس از این سخنرانی، مأموران ساواک به منزل وی یورش برده دستگیرش کردند؛ ولی با برانگیخته شدن روحیه انقلابی مردم در منطقه، ساواک به اجبار ایشان را آزاد می‌‌کند. (www.Tebyan.net)

هفده شهریور و اوج گیری حرکت مردمی‌‌در ازنا
پس از راهپیمایی 17 شهریور مردم تهران و کشتار آنها به دست عوامل رژیم، تعدادی از کارمندان شرکت نفت و  آموزش و پرورش با نصب بلندگو بر یک وانت اقدام به قرائت بیانیه ای در حمایت از رژیم پهلوی و محکومیت حرکت انقلابی مردم در 17 شهریور می‌‌کنند. در این بیانیه، مردم شرکت کننده در تظاهرات را  مشتی وطن فروش خائن خوانده شدند. (مصاحبه شماره 1 و 3)
این حرکت، باعث خشم مردم ازنا ‌‌شد. طوری که 25 شهریور با برگزاری تظاهرات با مأمورین ژاندارمری درگیر شدند و در 26 شهریور 1357 به  مغازه های مشروب فروشی واقع در میدان اصغر آباد حمله کرده، شیشه های آنها را شکستند و  آنجا را آتش زدند. این ماجرا با دخالت نیروهای ژاندارمری پایان ‌‌پذیرفت. همان شب ساعت 30: 22 در ازنا ماه گرفتگی روی داد؛ مردم بنا به سنتی دیرینه به پشت بام رفته و ضمن ضربه زدن به پشت آسیاب و وسایل فلزی و ایجاد سر و صدا برای گشوده شدن ماه، شعارهای ضد حکومتی سر دادند و به دنبال آن 5 نفر دستگیر شدند. (6/ دالوند، ج 2، 1385: 181)
با شروع سال تحصیلی در مهر 57 برخی از معلمان انقلابی مانند حسین سالاروند، مصیب کاشی، مصطفی آسترکی و محمود آسترکی مسائل روز کشور را به دانش آموزان انتقال داده و دانش آموزان را با انقلاب آشنا می‌‌کنند وعملاً دانش آموزان را وارد مبارزه با رژیم می‌‌کنند. بطوری که بعد از 16 آبان دانش آموزان مدارس را به تعطیلی کشانده و به جای حضور در مدارس در راهپیمایی شرکت می‌‌کنند. (همان: 303)
حجت الاسلام شهید محمد حسین صادقی، حجت الاسلام احمدی میانجی و حجت الاسلام کرمی، ‌‌پیشاپیش مردم ازنا در راهپیمایی ها شرکت  می¬کردند. شهید صادقی در سخنرانی ها و مجامع عمومی‌‌علناً شاه را به تحقیر و به جای کلمه شاه از شین الف (شا) استفاده می‌‌کردند حجت الاسلام احمد میانجی نیز در سخنرانی های انقلاب خود ضمن افشای ماهیت قدرت های استکباری، از انگلستان به عنوان اَنگلستان یاد می‌‌نمودند. (6/ دالوند، 1385، 250)
در ازنا شهربانی وجود نداشت، مأموران ژاندارمری وظیفه برخورد با راه پیمایی کنندگان  را برعهده داشتند. فرمانده ژاندارمری ازنا ستوان حسن زاده، کمابیش به انقلاب تعلق خاطر داشت و در حالی که سعی در اجرای اوامر مافوقان خود را داشت، با مردم نیز مدارا می‌‌کرد. (مصاحبه های شماره 1 و 3 و 12)

محرم 57 در ازنا
با فرارسیدن محرم در سال 57 امام خمینی (ره) با صدور پیامی مردم را به راهپیمایی در این روز بزرگ دعوت کرد. (11/ کوثر، 1374، ص 480)
پس پیام امام، بر شدت راهپیمایی ها و تظاهرات مردم ازنا نیز افزوده شد. روحانیون در جلسات عزاداری، ضمن تبیین اهداف قیام امام حسین (ع) به افشای ماهیت پلید حکومت شاهنشاهی می‌‌پرداختند و مردم پس از مراسم عزای امام حسین (ع)، علیه رژیم راهپیمایی و تظاهرات کردند. این راهپیمایی ها در روز تاسوعا و عاشورا به اوج خود رسید. در روز تاسوعا مأموران ژاندارمری سعی در متفرق کردن مردم کردند و فرمانده ژاندارمری شهید صادقی را که پیشاپیش مردم حرکت می-کرد. با اسلحه کمری خود تهدید به مرگ کرد. (2/ بنیادی، 1386 :87 ) در روز عاشورا مردم علاوه بر شعارهای انقلابی، پلاکاردی را حمل می‌‌کردند که روی آن «درود بر خمینی، مرگ بر شاه» نوشته شده بود. عوامل رژیم برای آرام کردن جو شهر سعی کردند حجت الاسلام احمدی میانجی و حجت الاسلام صادقی را بازداشت کنند. حجت الاسلام احمد میانجی، بازداشت شد ولی آنها موفق به بازداشت شهید صادقی نشدند و او ازنا را به مقصد سنجان اراک ترک نمود. (2/ بنیادی، 1386 ، 37)

اعتصاب کارگران شرکت نفت ازنا
همزمان با به اوج رسیدن حرکت انقلابی مردم ازنا، کارگران شرکت پخش و پالایش نفت ازنا به رهبری سید علی سبحانی اراکی سه روز اعتصاب کرده و در این مدت اجازه تخلیه یا بارگیری را به قطارها و ماشین های حمل سوخت را ندادند. در پی این اعتصاب، ساواک الیگودرز برای بر هم زدن آن دست به کار می‌‌شد ولی هنگام ورود به شرکت نفت، با کارگران درگیر شده و آنها اجازه ورود نیروهای ساواک را نمی‌‌دهند در همین زمان یک بالگرد نظامی‌‌برای سوخت گیری در شرکت نفت ازنا فرود می‌‌آید. ولی کارگران، سوخت در اختیار هلی کوپتر قرار نمی‌‌دهند. آن‌گاه هلی کوپتر دیگری که حامل سوخت برای هلی کوپتر اول بوده، در شرکت نفت ازنا فرود آمده و سوخت بالگرد اول را تأمین می‌کند. کارگران بعد از سه روز، به علت سرمای شدید منطقه و برای کمک به مردم از اعتصاب خود دست کشیدند. (مصاحبه های شماره 1 و2 )

تظاهرات در روستای مرزیان
جوانان انقلابی روستای مرزیان واقع در ده کیلومتری شهر ازنا آذرماه 1357 اقدام به برگزاری تظاهرات نمودند. در آن ایام برپایی تظاهرات و راهپیمایی در اکثر روستاهای ازنا یک امر طبیعی بود (6/ دالوند، 1385؛ 250) اما انجام تظاهرات در روستای مرزیان که محل اصلی اقامت خوانین فولادوند بود از اهمیت بیشتری داشت. فردای آن روز برخی از افراد شرور و عوامل خوانین، با چوب و اسلحه سرد و با سردادن شعار «جاوید شاه» در گذرگاه های اصلی روستا اقدام به تظاهرات می‌کردند و با برخی از جوانان انقلابی از جمله شهید شفیعی درگیر می‌‌شدند. این درگیری با وساطت ریش سفیدان روستا خاتمه می‌‌یافت ولی جوانان انقلابی این روستا مجدداً در بعدازظهر همان روز تجمع و اقدام به برپایی تظاهرات علیه رژیم شاه می‌‌کردند. (مصاحبه شماره 10)

جریان های مارکسیستی در ازنا
برخی از دبیران آموزش و پرورش که دارای گرایشات مارکسیستی بودند، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی‌‌با جذب تعدادی از دانش آموزان اقدام به تشکیل جلسات مخفیانه می‌‌نمودند. این افراد مانند سایر مردم در تظاهرات قبل از انقلاب شرکت می‌‌کردند و مخالفت خود با رژیم شاهنشاهی را نشان می‌‌دادند. این افراد با حکومت پهلوی مشکل داشتند و علیه این رژیم به فعالیت می‌‌پرداختند، ولی هیچ گاه با مردم هم آوا نشدند و در جریان های مذهبی راه نیافتند. (مصاحبه  های شماره 1 و3 )

تشکیل کمیته انقلاب اسلامی‌‌در ازنا
پس از فرار شاه در 26 دی ماه 57، حجت الاسلام احمدی میانجی آزاد شد و با آزادی او بر شدت راهپیمایی ها و تظاهرات افزوده شد. در همین ایام جلسه ای با حضور حجت السلام میانجی و صد نفر از انقلابیون در مسجد سجادیه راه آهن برگزار شد و کمیته انقلاب اسلامی با اعضای زیر تشکیل شد:

شهید آیت الله صادقی/روحانی
حاج حسین گلابی/بازاری
حاج تولایی/بازاری
حسین سالاروند/ معلم
عزت جلالی/کارمند بهداری
حاج علی بیات/کارمند شرکت نفت
سلطان‍ژاد  صالحی پور/معلم
محمود مرزبان/محصل
شهید مصطفی علی آبادی/کارمند

بعد از مدتی تعداد دیگری از جوانان انقلابی، جذب کمیته انقلاب اسلامی ‌‌شدند و شاخه نظامی‌‌کمیته انقلاب اسلامی‌‌را تشکیل دادند (مصاحبه شماره 1 و3و11)

بازگشت امام خمینی (ره) به ایران و بازتاب آن در ازنا
مردم ازنا در 9 بهمن 1357 در اعتراض به بسته شدن فرودگا‌ه‌ها و ممانعت از ورود امام خمینی به کشور تظاهرات پرشوری برپا کردند. (4/ حسینیان، 1383: 754)
مردم در 12 بهمن در حالی که از خوشحالی در پوست خود نمی‌‌گنجیدند؛ خیابان های اطراف میدان اصغر آباد (شهید صادقی فعلی) را آب و جارو کرده و در خیابان‌ها گل و گلدان نهاده بودند و از تلویزیونی که در این میدان نصب کرده بودند صحنه ورود امام (ره) را تماشا می‌‌کردند. جوانان انقلابی هم با نصب عکس امام (ره) بر روی سینه هایشان و بازوبند انتظامات روی بازوهایشان به برقراری نظم کمک می‌کردند.  (مصاحبه شماره 11)

تظاهرات مردم ازنا در حمایت از بارزگان
امام خمینی (ره) بعد از بازگشت به ایران در بهشت زهرا (س) به مردم بشارت دادند که «من دولت تعیین می‌‌کنم، من به پشتیبانی این ملت دولت تعیین می‌‌کنم.» سرانجام روز موعود فرا رسید و امام خمینی (ره) در شب 15 بهمن سال 57 اعضای شورای انقلاب را فراخواندند و به رایزنی پرداختند. این جلسه از ساعت 17 تا 23 شب در پشت درهای بسته ادامه یافت و نخست وزیری بازرگان تصویب گردید. صبح روز پانزدهم یکی از اعضای بیت امام خمینی (ره) خبر نخست وزیری بازرگان را منتشر کرد. امام خمینی (ره) در حکم نخست وزیری بازرگان و سخنرانی معارفه تصریح کردند که، نخست وزیری بازرگان پیشنهاد شورای انقلاب اسلامی‌‌بوده است. امام خمینی (ره) در روز شانزدهم بهمن، بعد از معارفه مهندس بازرگان، مردم را به حمایت از دولت دعوت کردند و فرمودند: «من بعد از تشکر از ملت ایران که در این مدت طولانی رنج و زحمت بردند و با دادن خون خودشان برای اسلام خدمت کردند. مطلبی هست که می‌‌خواهم به عرض ملت برسانم، و آن این است که نظر خودشان را درباره دولت آقای مهندس بازرگان، که دولت شرعی و اسلامی‌‌است اعلام کنند، هم به وسیله مطبوعات و هم تظاهرات آرام در شهرها و دهات. هرجا که مسلمان هست نظر خودشان را راجع به دولت اسلامی‌‌آقای مهندس بازرگان اظهار کنند.» (5/ خلیلی، 1387: 317 - 323) به دنبال این درخواست امام فردای آن روز (هفدهم بهمن) تظاهرات گسترده ای در اکثر شهرهای کشور ازجمله شهر ازنا برگزار گردید که تظاهر کنندگان با شعار «بازرگان، بازرگان حکومت مبارکت» و «مهدی بازگان، این مرد با ایمان، نخست وزیر ایران» به درخواست امام لبیک گفتند (4/ حسینیان، 1383: 849)

تسخیر ژاندارمری ازنا در 22 بهمن 1357
در شب 21 بهمن که اکثر پادگان های کشور به تسخیر مردم در آمده بودند، ستوان حسن زاده فرمانده ژاندارمری ازنا، توجه به نگرانی از تسخیر ژاندارمری توسط اراذل و اوباش و مصادره اسلحه ها و مهمات ژاندارمری توسط آنها، به اعضای کمیته انقلاب، پیشنهاد تحویل ژاندارمری و تحویل اسلحه ها و مهمات آن را میداد گفت: «از این می‌‌ترسم که افراد انقلابی نما به ژاندارمری حمله کنند که در صورت برخورد با آنها، شایعه برخورد با مردم انقلابی پخش می‌‌شود و در صورت عدم برخورد با آنها، اسلحه ها و مهمات ژاندارمری در دست این افراد قرار می‌‌گیرد؛ لذا شما (اعضای کمیته انقلاب) با تحویل گرفتن ژاندارمری از این اتفاق جلوگیری کنید.» سپس آقای مصطفی آسترکی و برخی از جوانان انقلابی به ژاندارمری مراجعه کرده و ضمن تحویل لوازم و تجهیزات ژاندارمری، اعم از نظامی‌‌و غیر نظامی، مقر کمیته انقلاب اسلامی‌‌را به ژاندارمری انتقال دادند و عملاً از روز 22 بهمن کمیته انقلاب اسلامی‌‌ اداره شهر ازنا را به عهده گرفت. این کمیته در اولین حرکت آقای سلطانمراد صالح پور که یکی از اعضای کمیته انقلاب اسلامی‌‌ازنا بود، به عنوان شهردار ازنا منصوب کرد.