نیروهای مذهبی در دوره پهلوی دوم-۱۱

اهتمام آیت الله بروجری به تربیت دینی دانش آموزان

-توصیه‎های پنجگانة آیت‏الله بروجردی برای گسترش تربیت دینی و فضایل اخلاقی دانش آموزان

آیت‏الله بروجردی مرجع تقلید وقت شیعیان در دوران نهضت ملی شدن نفت و سال‎های دولت مصدق نقش چندانی در عرصة سیاست ایفا نکرد؛ چنانچه نسبت به کودتای 28 مرداد 1332 و سقوط دولت مصدق نیز سکوت پیشه کرد.[1] کودتاگران از این رویکرد ایشان استقبال کردند و تلاش نمودند برای مشروعیت و مقبولیت خویش رضایت خاطر آیت‏الله را جلب و خواسته‎های ایشان را تأمین نمایند. او نیز از این فرصت برای تحکیم مبانی دینی در عرصه‎های اجتماعی و فرهنگی سود جست و در یک مورد طی ارسال نامه‎ای به اولیای امور جهت ترویج احکام شریعت در مدارس با محورهای ذیل اقدام نمود:

1. وزارت فرهنگ در تمام مدارس نسبت به تعلیم و تربیت فرزندان کشور بنا به اصول دینی و پابند شدن اطفال به مذهب جعفری مراقبت خاص مبذول دارد و برای دروس شرعیات و تعلیم فضایل اخلاقی معلمین با تقوا و متدین را انتخاب و به تدریس بگمارد و در تمام شهرها علمای اعلام و حوزه‎های علمیه موظف‎اند با ادارات فرهنگ محل جهت ایراد سخنرانی‎های دینی و اخلاقی در مدارس افتخاراً همکاری نمایند.
2. دروس دینی و شرعیات در امتحانات داخلی و نهایی مدارس جزء مواد ضروری و اساسی شناخته شود. 3. در تمام مدارس صبح‎ها چند آیه از قرآن تلاوت و برای حفظ استقلال کشور و ... دعا شود.
4. در هر مدرسه یک اتاق مفروش شود و حکم مسجد را داشته باشد و هر روزه نماز ظهر و عصر را شاگردان در مدارس بخوانند.
5. برای سالمندان سخنرانی‎های دینی و مذهبی برقرار شود و کارگران و کسبه و اصناف به این مجامع دعوت شوند.[2]
گفتنی است که در این نامه که به واسطة ابوالفضل حاذقی ـ نمایندة فارس در مجلس و از دست‎اندرکاران نشریة آیین اسلام ـ در آبان‏ماه 1332 فرستاده شد دو مورد نیز راجع به محاکمة افراد غیر مسلم و لزوم تسهیل در انجام فریضة حج یادآوری شده بود که خارج از موضوع این نوشتار است.
اما در پی درخواست‎های پنجگانة مذکور وزارت فرهنگ در پاسخ ارسالی ضمن اشاره به این‎که: «... یکی از مواد برنامة اصلاحات فرهنگ توجه مخصوص به اعتیاد ملکة تقوی و رسوخ عقاید دینی در دل و جان دانش‎آموزان است؛ زیرا ملکة دین و ایمان است که اساس و پایة ملیت و قومیت را در بر دارد. روی همین اصل در این چند ماه اخیر [بعد از کودتا] اقداماتی برای تعمیم این موضوع به عمل آمده که مختصراً اطلاع می‎دهد:
1. تا حد امکان سعی شده است که معلمین غیر متدین در امور تعلیم و تربیت دانش‎آموزان از مدارس برکنار شوند.
2. نسبت به تعلیم و تدریس تعلیمات دینی و شرعیات دستور اکید داده شده که این قسمت از مواد اصلی شناخته و بیش از هر درس به آن اهمیت داده شود و پیشنهادات لازم دایر به اهمیت موضوع به شورای عالی فرهنگ تهیه و خوشبختانه شورای عالی فرهنگ برای اهمیت بیشتر به این درس تصویب کردند که از مواد تعلیمات دینی امتحان کتبی و شفاهی به عمل آید.
3. در تمام مدارس صبح‎ها آیات چند از کلام‎الله مجید تلاوت و پس از دعا برای حفظ استقلال و سلامتی ذات شاهنشاه فرهنگ‎پرور درس‎ها شروع می‎شود.
4. دستور تهیة یک اتاق برای ادای نماز در صورت عدم آن دانش‎آموزان با نظر اولیای مدارس به مسجد محل راهنمایی و در این موضوع به کلیة مدارس بخشنامه صادر گردیده است.
5. به چند تن از معلمین مجرب و متدین مأموریت داده شد که در مدارس حاضر و سخنرانی‎های دینی و اخلاقی برای محصلین ایراد و ایشان را به مکارم اخلاق دعوت نمایند و در نظر است همین عمل در آموزشگاه‎های شبانة بزرگسالان نیز اجرا گردد.

-گزارش‎های برخی ادارات فرهنگ شهرستان‎ها
وزارت فرهنگ در تأیید اقدامات انجام شده و بازتاب بخشنامة صادره در خصوص اجرای مفاد پنجگانة مذکور تعدادی از پاسخ‎های دریافتی از شهرستان‎ها را نیز به پیوست گزارش خود ارائه کرده[3] که محورهای اصلی این گزارشات به شرح ذیل می‎باشد:
1. ادارة فرهنگ اراک: «در مورد تعلیم مکارم اخلاقی و دینی تا حدودی که میسر بوده در آموزشگاه‎ها به منظور اقامة نماز و ادای فرایض دینی زیلو و حصیر تهیه و دستور مؤکد اجرای این امر مقدس را نیز قبل از وصول امریه به آموزشگاه‎ها ابلاغ نمود. هم‎چنین بازرسانی که مورد اعتماد بودند به مدارس اعزام داشته تا نسبت به اجرای برنامه‎های اخلاقی و مذهبی نظارت نموده تا آموزگاران و دبیران را وادارند به دانش‎آموزان وظیفة دینی و اخلاقی را تعلیم و تدریس نمایند. از این پس نیز تا حد امکان نسبت به اجرای این وظیفه جدیت خواهد نمود.»
2. ادارة فرهنگ کاشان: «... مفاد مواد 1 و 2 و 3 و 4 و 5 پیشنهاد حضرت آیت‏الله بروجردی که مربوط به امور تعلیم و تربیت بود به آموزشگاه‎های تابعه ابلاغ گردید.»
3. ادارة فرهنگ نهاوند [؟]: «... الف) به منظور تعلیم درس شرعیات و آشنا نمودن دانش‎آموزان به اصول دینی معلمین باتقوی و متدین با اصول مذهب جعفری انتخاب و در کلیة آموزشگاه‎ها اشتغال به تدریس دارند. ب) در امتحانات داخلی و هم‎چنین امتحانات نهایی سال شش ابتدایی سوم و پنجم متوسطه تعلیمات دینی و شرعیات آزمایش به عمل می‎آید و موضوع مورد کمال توجه است. در مورد کلاس ششم طبیعی با وزارت فرهنگ مکاتبه شده است. پ) چندین سال است در کلیة آموزشگاه‎ها همه روزه صبح با تشریفات خاصی کلام‎الله مجید را در فضای آموزشگاه برابر دانش‎آموزان که با صفوف منظم ایستاده‎اند آورده سپس یکی از دانش‎آموزان با صدای بلند چند آیه از قرآن کریم را تلاوت می‎نماید. پس از ختم مراسم و دعا برای استقلال کشور و بقای ذات شاهانه دانش‎آموزان به کلاس‎های خود می‎روند. ت) در اغلب آموزشگاه‎ها یک اتاق برای نماز خواندن آماده می‎باشد. ث) در مورد سخنرانی‎های مذهبی مقدمات اجرای امر فراهم گردیده است.
4. ادارة فرهنگ ورامین: «... فرهنگ ورامین توجه خاصی نسبت به پیشرفت امور دینی و شعائر مذهبی دارد و در کلیة آموزشگاه‎ها همه روزه قبل از شروع دروس کلام‎الله مجید به وسیلة دانش‎آموزان قرائت شده و نسبت به استقلال مملکت و سلامتی ذات شاهانه دعا می‎کنند و در آموزشگاه‎هایی که ممکن بود نمازخانه ایجاد نموده و همة دانش‎آموزان به رهبری آموزگاران خود نماز می‏گذارند و در پاره‎ای از مدارس قراء که محل مناسبی برای انجام این امر نداشته‎اند از مساجد مجاور استفاده نموده و فرایض دینی را بجا می‎آورند و برای این که در تمام دبستان‎ها محل مناسبی جهت انجام این امر فراهم گردد قرار بر این شد به کمک انجمن خانه و مدرسه نسبت به این موضوع اقدام شود و ضمناً از اول سال تحصیلی دروس دینی و شرعیات جزء برنامة کلاسی دانش‎آموزان قرار داده و به موقع اجرا بگذارند. از آقایان علما هم دعوت شده که در هفته یک روز برای سالمندان سخنرانی‎های مفید دینی و مذهبی برقرار گردد.»
5. ادارة فرهنگ کرمان: در سال تحصیلی جاری سخنرانی‎های دینی در هر ماه دو مرتبه برای محصلین دبیرستان‎ها به وسیلة آقایان وعاظ انجام می‎گیرد و به دروس شرعیات و تعلیمات دینی توجه خاص از طرف فرهنگ و اولیای مدارس بوده که منوط به دستور برگزاری نماز در دبستان‎ها از اول سال تحصیلی جاری صادر و در تمام دبستان‎ها این موضوع عملی شده است. مدارسی که جای مخصوصی برای نماز ندارند از مساجد نزدیک برای این موضوع استفاده می‎کنند.
6. فرمانداری شاهرود: به طوری که ادارة فرهنگ شهرستان شاهروز اطلاع می‎دهد چون آقای علی‎اصغر خاضع رئیس فرهنگ شخصاً علاقه‎مند به اصلاح امور فرهنگی می‎باشد قبل از وصول بخشنامة مزبور نظریات حضرت آیت‏الله العظمی بروجردی را در حوزة فرهنگی این شهرستان به موقع عمل و اجرا گذارده‎اند.

ضمناً در بخشنامة ارسالی به مدارس در همین خصوص دعای صبحگاهی ذیل تنظیم و برای قرائت در مراسم صبح ارسال گردید:
سپاس خداوندی را سزاست که بر پیکر آدمیان خلعت فاخر حیات پوشانیده و با توفیق توحید و قبول دین حنیف اسلام را ارزانی فرموده.
درود بی‎پایان بر روان تابناک پیغمبر پاک و آل اطهار علیه‎السلام.
پروردگارا سایة شاهنشاه عظیم‎الشأن کشور اسلامی ایران را بر ملت مستدام بفرما.
خداوندا اولیای امور، وکلا و امنای ملت توفیق خدمتگزاری به کشور مرحمت فرما.
بارخدایا اولیای محترم آموزشگاه‎ها را برای آموختن علم و فضایل و حفظ اخلاق به دانش‎آموزان توفیق کامل عنایت فرما.
خداوندا به ما دانش‎آموزان توفیق مرحمت فرما تا نسبت به شاهنشاه و میهن و ملت عزیز خود خدمتگزار و صدیق و باوفا باشیم.
7. ادارة فرهنگ آذربایجان: «... در اول سال تحصیلی در اجرای دستور وزارت محترم به کلیة مدارس دستور داده که یکی از اتاق‎های مدرسه را جهت ادای نماز به شکل نمازخانه ترتیب داده و معلمین شرعیات فرایض دینی را به دانش‎آموزان تعلیم دهند. تشکیل جلسات سخنرانی مذهبی نیز از مدتی پیش در دانشسرای پسران شروع و نتیجة خوبی به دست آمده است.»
ضمناً در بخشنامة صادره از ادارة مذکور به آموزشگاه‎های آن استان آمده است: «... متأسفانه در این چند سال اخیر بر اثر انحرافاتی که در طرز تفکر جوانان حاصل شده لطمة فوق‎العاده بزرگی به اصول اخلاقی دانش‎آموزان وارد آمده و بیم آن می‎رود که بر اثر انحطاط اخلاقی و سستی ایمان دانش‎آموزان نسبت به مبانی دیانتی و اخلاقی برای کشور باستانی ما مخاطرات غیر قابل جبرانی به وجود آورد ...»
8. ادارة فرهنگ دامغان: «... قبل از وصول نامة مزبور [توصیه‎های پنجگانة آیت‏الله بروجردی] به کلیة دبستان‎ها و دبیرستان‎ها ابلاغ گردیده که اولاً صبح‎ها قبل از رفتن به کلاس دانش‎آموزان در یک صف به حالت خبردار ایستاده و یک نفر از دانش‎آموزان با آواز بلند چند آیه قرائت نماید و سپس در برنامة کلاس‎ها در هفته چهار ساعت قرآن و شرعیات گذارده و کاملاً اجرا گردد.»
ضمناً در گزارش دیگری خاطرنشان گردیده: «اخیراً دو جلد کتاب به نام «اخلاق و تعلیمات دینی» از طرف آقای علینقی بهمنیار دبیر فاضل و باتجربة وزارت فرهنگ تألیف گردیده که مطالعة آن برای دانش‎آموزان در ساعات خارج از برنامه مفید تشخیص داده شده است.»
9. ادارات فرهنگ بروجرد، محلات و کرج نیز در گزارش‎های مختصر خود از ابلاغ بخشنامة مربوطه به آموزشگاه‎ها خبر داده و بر اجرای آن تأکید شده است. چنانچه فرهنگ بروجرد اقدام به اعزام بازرسانی برای نظارت بر حسن اجرای مفاد مذکور نموده است.
بازکاوی این گزارش‎ها نشان می‎دهد که قریب یک دهه تلاش‎های آیت‏الله بروجردی و به طور عام نیروهای مذهبی جهت ترغیب وزارت فرهنگ به تعمیق مبانی دینی در مدارس و به خصوص تدریس شرعیات بی‎نتیجه نبوده و در طی فرایندی ده ساله این رویکرد در مدارس سرتاسر کشور و در تمام مقاطع تحصیلی گسترش یافته است.

حاصل سخن اینکه تاریخ معاصر ایران در خلال سال‎های بعد از سقوط رضاشاه با تحولات سیاسی عمده‎ای چون نهضت ملی شدن صنعت نفت و ظهور و سقوط دولت مصدق مواجه شد. گسترش ابعاد وقایع و جریانات سیاسی از یک سو و مقاصد برخی احزاب و فرق برای نفوذ در مراکز فرهنگی و آموزشی از سوی دیگر باعث شد مرجعیت وقت تشیع آیت‏الله العظمی بروجردی با هوشیاری نسبت به رواج تبلیغات غیر دینی در میان دانش‎آموزان احساس خطر نماید و طی چندین مرحله به اولیای امور فرهنگ جهت لزوم تبلیغ شریعت و تعلیم و تربیت اسلامی در مدارس تذکر دهد.
ایشان در این راستا بدون توجه به نوع دولت اعم از دولت ملی‎گرای مصدق و یا دولت کودتای زاهدی رسالت خود را نسبت به نگاهبانی از آموزه‎های شریعت در میان اقشار مختلف از جمله فرهنگیان و دانش‎آموزان ایفا نموده و در یک مرحله طی پنج مطالبه از وزارت فرهنگ خواستار برپایی نماز، تعلیمات دینی، عزل معلمان فاقد صلاحیت اسلامی، برگزاری سخنرانی‎های دینی و تلاوت قرآن در مراسم صبحگاهی گردید. گزارش‎های برخی ادارات فرهنگ شهرها حاکی از بازخورد مطلوب این رویکرد در مدارس می‎باشد و از این منظر می‎توان آیت‏الله بروجردی را مرجعی فعال در عرصة توجه به تربیت دینی و اخلاقی دانش آموزان تلقی نمود.

---

منابع:
1. رحیم روح‏بخش، «آیت‏الله بروجردی و دوران ملی شدن نهضت نفت»، فصلنامة تاریخ معاصر ایران، شمارة 26، تابستان 1382.
2. آرشیو مرکز اسناد نخست‏وزیری، پروندة شمارة 48003.
3. آرشیو مرکز اسناد نخست‎وزیری، پروندة شمارة 2147.

رحیم روح بخش
roohbakhsh1965@yahoo.com

 
تعداد بازدید: 4078