شرح وقایع مشابه به خاطره‌نویسی آسیب می‌زند

نصرت‌الله محمودزاده، داور بخش خاطره دفاع‌مقدس و انقلاب اسلامی در دوازدهمین جشنواره کتاب سال شهید حبیب غنی‌پور معتقد است: نویسندگان برخی کتاب‌های خاطرات می‌توانستند به جای شرح حوادث مشابه و تکراری به چیدمان خاطرات توجه داشته باشند و با نقاط اوج آن‌ها، خواننده را تا پایان کتاب به دنبال خود بکشانند. فراز و نشیب در ماجراهای این نوع کتاب‌ها به شرط وجود رابطه منطقی میان آن‌ها قابل قبول است.

 محمودزاده، به خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)،‌ گفت: این جشنواره حرکتی خودجوش است و در مسجد جواد الائمه (ع) بُنیان گذاشته شد.

وی در پاسخ به این سوال که چرا جشنواره شهید غنی‌پور با تاخیر به بررسی آثار خاطره‌نویسی روی آورده، اظهار کرد: بنیانگذاران این جشنواره بیشتر نویسندگان حرفه‌ای در گونه‌‌های ادبی رمان و داستانند. شاید همین نگاه تخصصی باعث شد در طول یازده دوره برگزاری توجه چندانی به مقوله خاطره نویسی نداشته باشند. شاید هم استقبال جامعه از کتاب‌های خاطره‌نویسی و زندگینامه در چند سال اخیر باعث شد تا جشنواره شهید غنی‌پور آثار این حوزه را بررسی و داوری کند.

محمودزاده درباره کارکرد جشنواره شهید غنی‌پور و تاثیر آن بر جامعه ادبی کشور گفت: دلیل برگزاری جشنوار‌ه‌های ادبی بررسی کتاب‌های منتشر شده در سال‌های گذشته و چگونگی حمایت از آن‌هاست. باید در این بررسی‌ها دریافت که آیا انتظار ما از ادبیات مقاومت نسبت به نیاز جامعه برآورده شده است و اگر در این حوزه موفق شده‌ایم دلیل آن چیست. بر اساس پاسخ این پرسش‌ها می‌توان به چرایی‌ها که در پس جشنواره‌ها پیش می‌آید پرداخت اما معمولا کارکرد جشنواره‌ها فقط در اهدای جوایزه خلاصه می‌شود.

وی ادامه داد: خروجی جشنواره‌ها نیازمند بررسی‌ است؛ به عنوان نمونه، یکی از مباحث مهم، جایگاه ادبیات انقلاب اسلامی و دفاع‌مقدس در جامعه ادبی کشور و یکی دیگر، توجه و استقبال مخاطبان از کتاب‌های خاطره‌نویسی است. دلیل استقبال جامعه از این کتاب‌ها باید کارشناسی و بررسی شود. جشنواره‌ها باید با دید کاوشگر به این اتفاق‌ها نگاه کنند و دریابند خواننده امروز چرا به سراغ خاطره می‌رود. آیا مخاطب از طریق خاطره بهتر به واقعیات دسترسی پیدا می‌کند یا نه و اگر مخاطب با روایت خاطره ارتباط بهتری برقرار می‌کند باید برای بهتر ارایه دادن آن چگونه برنامه‌ریزی کرد.

محمودزاده با تاکید بر این که خاطره‌نویسی به صورت خودجوش در جامعه ادبی رشد کرد و به همین دلیل فاقد برنامه‌ریزی است گفت: بیشتر ناشران به دلیل جنبه مالی به چاپ و انتشار آثار خاطره‌نویسی روی می‌آورند. اما برگزاری جشنواره‌هایی مانند شهید غنی‌پور می‌تواند فرصتی برای بررسی وضعیت گونه ادبی خاطره در ایران با نگاهی منتقدانه و کارشناسی شده باشد تا آثار ماندگار نویسندگان گمنام هم به جامعه معرفی شود.

وی درباره معیار‌های مطرح شده برای داوری آثار در قالب خاطره در دوازدهمین جشنواره کتاب سال شهید حبیب غنی‌پور توضیح داد: واقعی بودن خاطرات، فضاسازی و توجه به جزییات، روایت احوال شخصیت‌ها در اثر، توجه به تمام جوانب به ویژه ارزش‌های نظامی و اعتقادی، ‌شخصیت‌پردازی درست، برجسته کردن وقایع و توجه به مصادیق زمانی، توانایی مصاحبه‌گر برای رسیدن به مسایل درونی راوی در زمان نقل رویداد‌ها به صورت دیگرنوشت و در خاطرات خودنوشت، روایت درست حوادث، معیار‌های اصلی داوری آثار بودند.

محمودزاده درباره راه یافتن چهار کتاب خاطره با عنوان‌های «نورالدین پسر ایران»، «پایی که جا ماند»، «دختر شینا» و «چه کسی قشقره‌ها را می‌كُشد» به مرحله نهایی داوری‌های دوازدهمین جشنواره کتاب سال شهید حبیب غنی‌پور گفت: تمرکزم بیشتر بر دو کتاب «پایی که جا ماند» و «نورالدین پسر ایران» بود. در این دو کتاب با مشکلی اساسی روبه‌رو بودیم و آن تکرار خاطرات بود. اگر از این دو اثر دویست صفحه کم می‌شد نه تنها لطمه‌ای به آن‌ها نمی‌زد بلکه به جذابیت آن‌ها می‌افزود.

وی ادامه داد: نویسندگان این کتاب‌ها می‌توانستند به جای شرح حوادث مشابه و تکراری به چیدمان خاطرات توجه داشته باشند و با نقاط اوج خاطرات، خواننده را تا پایان کتاب دنبال خود بکشانند زیرا وجود فرار و نشیب در این نوع کتاب‌ها به شرط وجود رابطه منطقی میان آن‌ها قابل قبول است.
محمودزاده با اشاره به ضرورت کندوکاو مصاحبه‌گر در نگارش خاطرات، گفت: آنچه می‌تواند خاطره را جذابت‌تر کند توجه به جنبه‌های روانشناختی سوژه مورد نظر است. کشف حالات روحی راوی در لحظه‌های وقایع به هنر نویسنده باز می‌گردد. در کتاب «نورالدین پسر ایران» و در جریان ثبت خاطرات راوی، مصاحبه‌گر بیشتر به نقل حوادث بیرونی عادت می‌کند. اما کتاب «پایی که جاماند» موفق‌تر است زیرا راوی یکی از نیرو‌های اطلاعات، عملیات است و به واسطه آموزش ثبت اطلاعات شناسایی‌ها می‌داند چه موضوعی را در بیان خاطرات خود برجسته کند.

وی معتقد است: اگر مولفان در نگارش آثار، تعداد صفحه‌ها را ملاک با ارزش شدن یک اثر قرار ندهند و نسبت به نگارش تمام صفحه‌‌ها تعهد داشته و جرات کشیدن خط قرمز بر متن نوشته خود را داشته باشند، بسیاری از ضعف‌های حاکم بر نثر خاطره از میان می‌رود.

محمودزاده علت اصلی توجه جامعه به کتاب‌های خاطرات را در جذابیت وقایع سرگذشت راویان خاطرات دانست و گفت: اگر تولید محتوای این نوع کتاب‌ها در اختیار محققان و نویسندگان حرفه‌‌ای قرار گیرد با سطح و کیفیت بالاتری روبه‌رو می‌شدیم اما در دنیای ادبیات به دلیل پرداخت نامناسب، به این سوژه‌ها ظلم شده است. برخی خاطرات و شخصیت‌ها دارای پیام‌های ماندگارند، اما به دلیل غفلت از میان می‌روند.

وی ادامه داد: وقتی برخی مباحث مطرح در این نوع روایت‌ها برای نگارنده قابل درک نباشد و از سوی دیگر تحقیقات روانشناختی درباره آن‌ها انجام نگیرد می‌بینیم که حق مطلب درباره خاطرات به خوبی ادا نمی‌شود.

محمودزاده با اشاره به کتاب «نورالدین پسر ایران» گفت: نور‌الدین عافی، پس از هشت‌سال حضور در جنگ با سمت فرمانده دسته از جبهه‌ها بیرون می‌آید. این سوال برای خواننده پیش می‌آید که آیا عافی بیشتر از این توان نداشت یا دوست نداشت به رده بالاتری در فرماندهی برود و دلش می‌خواست همیشه در صف نیروهای خط مقدم بماند. این مسایل یا خاطراتی درباره همسر عافی ـ که مقام معظم رهبری هم به آن اشاره کردند ـ در کتاب مشخص نیست.

وی افزود: در نگارش کتاب‌های خاطرات باید تحقیقات را عمیق‌تر کرد و به مسایل درونی راوی هم رو آورد. البته سخت بودن پرداخت این مسایل باعث می‌شود تا نویسندگان از کنار آن‌ها رد شوند اما آنچه این کتاب‌ها را متفاوت می‌کند بازگویی وقایع بدون ریا و جانبداری است. این کتاب‌ها آثار قابل توجه و پر از نکات آموزشی و تربیتی‌ است و می‌تواند حال و هوای نوجوان دهه گذشته را پیش روی مخاطب نوجوان و جوان امروز قرار دهد، ولی باید با نگارش مناسب به جامعه ارایه شود.

اختتامیه دوازدهمین جشنواره کتاب سال شهید حبیب غنی‌پور  14 اسفند ماه سال جاری برگزار می‌شود.

خبرنگار : اکرم دشتبان